1
MỞ ĐẦU

I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Triều Nguyễn là triều đại cuối cùng của chế độ phong kiến Việt Nam.
Triều đại này đã để lại nhiều dấu ấn mang đặc trưng riêng trên phần lớn các di
sản truyền lại cho thế hệ sau. Vì thế, trong vấn đề nghiên cứu xã hội Việt nam
truyền thống cũng như cho đến nay, việc nghiên cứu sâu sắc và tồn diện các
vấn đề lịch sử triều Nguyễn là một trong những nhiệm vụ trong tâm của giới sử
học Việt Nam hiện nay nhằm góp phần vào cơng cuộc nhận thức lại và đánh giá
chính xác hơn về triều đại này.
Xét trên phương diện chung, lịch sử nhìn nhận triều Nguyễn là một triều
đại có nhiều sai lầm và hạn chế. Ngay từ khi thiết lập vương triều với những
chính sách đi ngược lại với lợi ích nhân dân. Triều Nguyễn vì quyền lợi ích kỷ
của dòng họ mình tiếp tục duy trì các tư tưởng, các chính sách bảo thủ lạc hậu
kìm hãm sự phát triển của xã hội. Đặc biệt với thái độ bạc nhược, thiếu kiên
quyết triều Nguyễn từng bước đầu hàng và dâng nước ta cho thực dân Pháp,
biến nước ta từ một nước phong kiến độc lập tự chủ thành một nước thuộc địa
nửa phong kiến kéo dài hơn 80 năm.
Nhưng xét trên từng khía cạnh riêng, chúng ta khơng thể phủ nhận hết các
vai trò của vương triều Nguyễn. Triều Nguyễn với tư cách là vương triều cầm
quyền đã có những đóng góp quan trọng trong sự phát triển kinh tế, văn hố và
xã hội đặc biệt là những chính sách quan tâm của triều Nguyễn với Huế với tư
cách là một kinh đơ.Triều Nguyễn đã để lại cho dân tộc ta một kinh đơ cổ kính
và hoa lệ. Kinh đơ Huế mà những di sản vật thể và phi vật thể đã đựơc
UNESSCO xếp hạng di sản văn hố thế giới. Đó chính là kết quả của những
chính phát triển có trọng tâm và có sự ưu đãi hơn so với các địa phương khác
trong cả nước . Như vậy Huế khơng chỉ là trung tâm văn hố, kinh tế, xã hội của
Đại Nam thời Nguyễn mà còn là một thành phố có nhiều thế mạnh và vai trò
quan trọng với nước ta hiện nay.


THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
3
Phng phỏp nghiờn cu ph bin l duy vt bin chng, duy vt lch s.
Ngoi ra cũn s dng phng phỏp lch s v logic nh mụ t lch s, nghiờn
cu s liu, phng phỏp so sỏnh, phõn tớch tng hp s liu...
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
4
NI DUNG
I. KINH ễ HU- V TR, VAI TRề V LCH S PHT TRIN
Theo t in ting vit: kinh ụ l ni úng ụ ca vua. Vi mt triu i
trong lch s vic thit lp vng triu gn lin vi vic nh ụ vỡ nú l ni t
cỏc c quan qun lý, b mỏy iu hnh t nc ca vng triu. ú chớnh l b
mt ca Quc gia, l ni u tiờn nh nc thi hnh chớnh sỏch ca mỡnh , ni
giai cp cm quyn cn thu phc c lũng dõn, kinh s tr thnh mt tr ct
vng trc cho s n nh ca vng triu.
Nm 1802, Nguyn ỏnh sau khi lt Tõy Sn xỏc lp s thng nht lónh
th t Bc vo Nam, lờn ngụi vua ly hiu l Gia Long, thit lp vng triu
Nguyn. Cng ging nh cỏc vng triu khỏc trong lch s, vic u tiờn ca
mt vng triu khi xỏc lp v trớ ca mỡnh l chn kinh ụ. Nh Nguyn khi
thnh lp ó khụng nh ụ Thng Long nh cỏc triu i trc m quyt nh
ri ụ v Phỳ Xuõn Hu. õy l s la chn duy nht cho nh Nguyn bi l:
Hu l t bn h ca dũng h Nguyn, l ni ỳng chõn sut my ca chỳa
nguyn.ú chớnh l ch da tinh thn cho vua Gia Long khi chn ni ny l ni
khi nghp vng cho triu i mỡnh.
Mt khỏc Hu nm trung tõm nc Vit Nam tha y, cú mt v trớ vụ
cựng quan trng. Theo NNTC : kinh s l ni min nỳi min bin u hp
v, ng gia min nam min bc t ai cao rỏo, non sụng phng lng, ng
thu thỡ cú ca Thun An, ca T Hin sõu him, ng b thỡ cú Honh Sn i
Hi Võn chn ngn, sụng ln ging phớa trc nỳi cao gi phớa sau, rng cun
h ngi, hỡnh th vng chc tht l thng ụ ca nh vua.

đơ. Ơng cho tách kinh đơ Huế ra khỏi đất kinh kỳ vốn gồm 4 dinh: Quảng Bình,
Quảng Trị, Quảng Đức và Quảng Nam. Từ năm 1822, Minh Mạng cho đổi
Quảng Đức dinh làm Thừa Thiên phủ giao cho một viên kinh thành đề đốc trơng
coi mọi việc qn dân, có một phủ dỗn và một phủ Thừa Thiên giúp việc. Tại
phủ Thừa Thiên chia làm 2 ty: Tả thừa và Hữu thừa. Đứng đầu mỗi cơ quan này
thơng phán, kinh lịch, mỗi chức một viên. Thuộc viên gồm có chánh bát, cửu
phẩm, vị nhập lưu thư lại tất cả 33 viên. Trong khi đó ở các tỉnh khác đứng đầu
là một tuần phủ, đứng đầu 2,3 tỉnh là tổng đốc , giúp việc có 2 ty: bố chánh sứ ty
và án sát tứ ty.Trực thuộc Thừa Thiên phủ có 6 huyện gọi là kinh huyện (tại mỗi
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
6
kinh huyện có một tri huyện chịu trách nhiệm). Tính tới năm 1822 trừ Thừa
Thiên phủ thì cả nước lúc đó chia làm 26 trấn, còn Thừa Thiên phủ là một phủ
đặc biệt trực thuộc trung ương
b. Qn đội
Qn sự là một vấn đề trọng yếu mang tính chất sống còn của một quốc
gia, quyết định vận mạng của dân tộc. Chính vì vậy, đồng thời với việc thiết lập
vương triều các vị vua khơng qn tăng cường khả năng phòng thủ để đối phó
với nguy cơ giặc trong và ngồi nước chống phá, đặc biệt với triều Nguyễn. Bởi
lẽ nhà Nguyễn ra đời trong bối cảnh bất ổn, với sự đe doạ của phong trào nơng
dân ngay từ khi thành lập vương triều và sự dòm ngó của tư bản phương Tây
bên ngồi.
Cùng với việc chọn Huế làm kinh đơ nhà Nguyễn đã nhân ra vị trí chiến
lược hàng đầu về qn sự của Huế. Trước hết, nhà Nguyễn đã xây dựng Huế
ngồi vai trò là kinh đơ đơ thị thì kinh thanh Huế còn là kinh đơ phòng thủ nổi
tiếng như UNESSCO ghi nhận: “một ví dụ điển hình về đơ thị hố và kiến trúc
của một kinh đơ phóng phú, thể hiện quyền lực của một quốc vương phong kiến
cổ ở Việt Nam trong thời kỳ huy hồng vào thế kỷ XIX”.
Với việc bố trí hệ thống phòng thủ tại kinh thành, ở chỗ :bên ngồi kinh
thành có các trịa lính, đồn luỹ, xưởng qn giới, dinh thuỷ, dịch thuỷ sư và các

Vân sơn.Hải Vân sơn do qn đội chủ lực của triều đình trực tiếp đóng giữ dưới
sự quản lý hoặc giám sát của đê đốc kinh thành hoặc phủ dỗn Thừa
Thiên.Tháng 7/1826 cho xây dựng kho dữ tiền gạo, thực phẩm, trang bị súng
cối, đạn pháo.
Bên cạnh việc xây dựng hệ thống phòng thủ thì triều Nguyễn cũng có
những chính sách phát triển qn sự đặc biệt ở đây.
Thứ nhất là chính sách chiêu binh.: Huế là đất bản hộ của nhà Nguyễn dân
cư thuần phác, nhà Nguyễn rất tin tưởng khi sử dụng qn binh ở đây, do đó
ln chú trọng chiêu mộ binh lính ở kinh đơ hơn các địa phương khác, lính
thường được sử dụng làm vệ binh , cấm binh trong kinh thành.
Thứ hai: để tăng cường khả năng chiến đấu cho qn đội, nhà Nguyễn
khơng ngừng cơng tác huấn luyện, luyện tập cho binh lính như đánh trận sử
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
8
dng v khớ v cụng tỏc sa sang bo qun cỏc thit b quõn s cho bn cht
vng vng.
Vua bo b binh rng: kinh cỏc quan vn vừ trong triu, cú ai mun
din tp sỳng iu sang ó chun cho chiu lớnh sỳng cụng ri. Nay li lờn phỏt
ra 14 khu sỳng ngoi quc. Phm thuc viờn cỏc b, vin ai din tp
c,cng chun cp cho (NTL tp 24 tr 410).
Ra lnh trong kinh v ngoi cỏc tnh tp luyn thu quõn. D rng nc
v phớa nam, t nhiu phn bin thu quõn rt quan trng. Chớnh nờn hun
luyn khin cho thụng thuc bit rừ ng bin thỡ lỳc cú vic mi mong c
lc. Nay kinh, thu quõn ó t thờm m cỏc a phng ven bin cng u cú
thu quõn. Vy chun cho nhng viờn trng, cai qun kinh, cỏc c ph, b,
ỏn v lónh binh cỏc tnh u chiu theo thu binh ca mỡnh, chng hn nh
thuyn bố, bum, chốo, ct bum, dõy no, ngi lỏi thuyn cỏc thu th, trc
pah ra lnh cho luyn tp k cng thnh thc, li phi tp tnh cho bit s
ng sụng, ng bin, ch sõu ch nụng, ch khú ch d v õu cú cự lao,
hũn o, ỏ ngm, ghnh thỏc phi nờn kiờng trỏnh.Ri dy tp bn sỳng

nghiờm minh hn cỏc a phng khỏc. Trong khi ú vn cú s cụng bng gia
nhng ngi phm ti kinh thnh v cỏc a phng khỏc.
Tuy nhiờn lut phỏp triu Nguyn vn cũn nhiu hn ch, b lut ny sao
chộp gn nh nguyờn vn b lut nh Thanh vn ó li thi v phn ng mang
tớnh ỏp ch cao
d. Giỏo dc
Nh mi triu i thỡ giỏo dc cng c triu Nguyn ht sc quan trng
vỡ õy l con n tuyn chn quan li Con ng tỡm ngi ti gii trc
ht l khoa mc. Phm mun thu hỳt nhng ngi ti nng, tun kit vo trong
phm vi ca mỡnh thỡ ngi lm vua mt nc khụng th khụng cú khoa c.
Nhim v ny c bit chỳ ý kinh ụ: kinh ụ c coi l trung tõm ca giỏo
dc ch, Hu bao gm h thng trng hc cú quy mụ, t chc thnh h
thng, cú s iu hnh qun lý v quan tõm ỳng mc ca nh nc vớ d Quc
T Giỏm c xõy dng 1821, Tp Thin ng nm 1817, Tụn Hc ng
nm 1850, trong khi ú cỏc a phng khỏc trng lp nh l v khụng thnh
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
10
hệ thống, thường lấy những nơi sinh hoạt cộng đồng (đình, chùa…), nhà dân
làm nơi dạy học.
Ơ Huế là nơi diễn ra các kỳ thi quan trọng, mang tính chất quốc gia như
thi hội, thi đình để chọn lọc và phân loại tiến sĩ. Còn ở các địa phương chỉ tổ
chức các kì thi sát hạch (thi hưong).
Nhà nước có những chính sách ưu đãi cho con em trong kinh thành.
Trong kỳ thi hương ở Thừa Thiên, Nghệ An, Gia Định, hai điểm thi ở Thừa
Thiên, Nghệ An lấy đỗ 51 người thì Nghệ An lấy 13 người còn Thừa Thiên lấy
38 người. (ĐNTL tập 22 trang 171). Lại sai quan kinh dạy bảo con em học tập.
Vua ra dụ: “ cho giám sinh Quốc Tử Giám mỗi người 10 quan tiền, Hộ bộ
Nguyễn Hữu Thận nói thế là q hậu. Vua bảo rằng: cho con hát, đàn bà hầu hạ
thì khơng nên hậu chứ học trò là của báu của nhà nước, ngày nay ni để ngày
khác dùng, há chẳng nên hậu hay sao”. (ĐNTL tập 7 tr 108)