1
LI NểI U

Vn rung t t trc n nay luụn l i tng nghiờn cu ca rt nhiu
cụng trỡnh khoa hc ln nh khỏc nhau nht l vn rung t thi trung i.
Tỡm hiu v vn rung t cng ng ngha vi vic tỡm hiu c s ca vn
minh dõn tc ta trong lch s, bi l nn kinh t nc ta c bn l sn xut nụng
nghip. Trờn c s phõn tớch v tng hp cỏc ngun t liu cũn li cho n ngy
nay, chỳng ta ó cú nhng thnh tu ỏng k, nh ú phỏc ho c mt bc tranh
khỏ y cỏc mt v tỡnh hỡnh rung t Vit Nam thi k trung i.
Trong bc tranh chung ton cnh rung t, cỏi chi phi nht, chi phi ch
yu n tỡnh trng rung t phi k n cỏc chớnh sỏch v rung t m Nh nc
phong kin trung ng ban hnh. Vi truyn thng Nh nc tp quyn, cỏc bin
phỏp cai tr ỏp dng, ban hnh cú nh hng rt ln n bc tranh rung t.
Bi ging v Ch rung t Vit Nam thi trung i ca thy tụi, ó gi
cho tụi ý tng tỡm hiu sõu hn v Chớnh sỏch ca Nh nc phong kin Vit Nam
i vi vn rung t. Cựng lt li s sỏch, chỳng ta s cú cỏi nhỡn khỏch quan
ton din hn. THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
2

lc kinh t ngy cng m rng dự b chớnh quyn ụ h chốn ộp, khng ch. Do s
bt lc ca chớnh quyn ụ h trong vic kim soỏt lng xó ngi Vit, h vn gi
vai trũ quan trng a phng. Rung t cụng xó bt u chu s chi phi ca
tng lp ny, t hu hoỏ din ra.
S chuyn bin xó hi v kt cu giai cp cu u Lc c cũn chu tỏc ng
bi chớnh sỏch ca cỏc triu i phng Bc, chi phi ngy cng sõu vo t chc
ca xó hi c truyn ngi Vit. in hỡnh l vic nh ng cho kờ khai s h,
nh thu cỏc loi tụ, dung, iu v sau ú i li l phộp lng thu, cho phộp cỏc
chớnh quyn ụ h cp ot rung t ca dõn ta lm rung cụng cho chớnh quyn
ụ h qun lý, ban cp rung t, chc phn cho bn quan li cao cp. Xó hi Vit
Nam ó hỡnh thnh mt tng lp a ch ớt nhiu cú th lc a phng thuc
nhiu ngun gc, xu hng chớnh tr khỏc nhau. Trong thi k ny cựng tn ti hai
xu hng: duy trỡ, bo tn v chi phi, can thip trong ú xu hng th nht dnh
u th. S hu cụng lng xó vn chim u th.
Cú th núi t trc th k X, s hu t nhõn ó tn ti do nh hng ca
phõn hoỏ xó hi, nh hng ca phong kin phng Bc nhng cha úng vai trũ
ỏng k.
1. Thi k t th k X n u th k XV
Tri hn mt ngn nm di ỏch ụ h ca cỏc triu i phng Bc, t
nc u Lc ca ngi Vit c ó cú nhiu i thay. Mc du luụn b kỡm hóm, ỏp
bc nng n, nhõn dõn ta vn c gng vn lờn. Rung t ngy cng c m
rng, nụng nghip lỳa nc tng bc t c ci tin, xó hi cng bt u cú s
phõn hoỏ sõu sc. cỏc vựng gn trung tõm chớnh tr, xut hin mt s tri ch, a
ch hoc ngi Hỏn, ngi Hỏn Vit hoỏ hoc tự trng a phng, ng thi
cng xut hin mt tng lp nụng dõn ph thuc nhiu mc khỏc nhau, mc
du phn ln cỏc lng vn gi c trng thỏi c truyn ca mỡnh vi tuyt i a
s nụng dõn l ngi t do.
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
4
Bên trên, chế độ đơ hộ của các triều đại phương Bắc với những thiết chế,

vốn thuộc quyền cai quản của dòng họ Lê Lương từ trước và vốn là một lãnh chúa
lớn của địa phương này. Rõ ràng, việc phong cấp mang ý nghĩa khẳng định quyền
sở hữu tối cao về ruộng đất của Nhà nước mới.
Ruộng đất trong nước nhìn chung thuộc sở hữu làng xã. Nhân dân trong làng
theo tập tục chia đều ruộng cho nhau để cày cấy và hàng năm nộp thuế cho Nhà
nước.Những làng mới được thành lập bằng phương thức khai hoang cũng sử dụng
phương thức phân chia này. Tất nhiên không tránh khỏi sự tồn tại của các trang trại
của con cháu các viên quan đô hộ cũ thời Đường hoặc các thổ hào địa phương.
Ruộng đất tư hữu hình thành tuy chưa nhiều, chưa phổ biến.
Phải đến thời Lý, nhà nước mới bắt đầu có chính sách cụ thẻ trong vấn đề
ruộng đất.
- Đối với ruộng đất công làng xã
Làng xã hình thành sớm ở nước ta, nhưng khái niệm làng, chạ nảy sinh từ xa
xưa được duy trì cho đến các thời kỳ sau này. Theo sử cũ chúng ta biết rằng thế kỷ
X bên cạnh giáp vẫn còn hương, thôn, động, sách, trang trại. Công cuộc khẩn
hoang mở rộng diện tích canh tác càng khẩn trương thì số làng xã lập ra càng
nhiều. Trên đà phát triển của chế độ chính trị, triều Lý và Trần ngày càng nắm chắc
hơn các làng xã - đơn vị kinh tế, hành chính của quốc gia. Việc củng cố quyền
thống trị của Nhà nước Trung ương đối với các làng xã và việc nắm số đinh trong
nước không chỉ liên quan đến yêu cầu chính trị, quân sự. Thông thường các làng cổ
truyền đều có bộ phận ruộng công và dân đinh là những người được hưởng, họ phải
chịu mọi nghĩa vụ, sưu dịch đối với Nhà nước. Sự phát triển của xã hội đòi hỏi Nhà
nước phải nắm được tổng diện tích ruộng đất trong nước. Sử cũ cho ta thông tin về
vấn đề này: Năm 1092 nhà Lý “định số ruộng thu tô mỗi mẫu 3 thăng để cấp lương
cho quân”. Không một nguồn tư liệu đương thời nào nói đến khái niệm “điền bạ”.
Mãi đến năm 1398 chủ trương này mới được đặt ra. Vấn đề ở đây là nếu không có
điền bạ thì nhà Trần làm cách nào để nắm được số ruộng đất cụ thể để đánh thuế
THÖ VIEÄN ÑIEÄN TÖÛ TRÖÏC TUYEÁN
6
theo đúng chế độ, phong thưởng hay ban cấp cho những người có cơng, cung nữ,

thực chất của nó là gì? Trước hết đó là hình thức đánh giá công lao và đóng góp
của người được ban cấp đối với nhà Lý. Chức, hàm, tước càng cao thì số lượng ban
cấp càng nhiều. Lý Thường Kiệt và sau ông là Đỗ Anh Vũ có chức hàm gần giống
nhau và đều được ban tước là Việt Quốc Công thì số lượng thực ấp và thật phong
tính theo hộ như nhau: thực ấp 1 vạn hộ, thật phong 4 nghìn hộ.
Theo nhiều nhà sử học, phần thực ấp (số lượng hộ được ăn) là chỉ có danh
mà không có thật. Tức là người được ban cấp trên danh nghĩa được nhận một số
lượng thực ấp phù hợp và xứng đáng với quan chức và đóng ghóp của người đó.
Nhưng do thực ấp của triều đình không đủ để thực hiện việc ban cấp theo đúng số
lượng được ghi. Cho nên nhà Lý đã một mặt đánh giá công lao của người được ban
thực ấp, mặt khác lại quy định cụ thể số hộ mà họ được thật sự phong thưởng.
Số lượng thật phong có thể là một thực tế. Thật phong cũng tính theo hộ.
Mỗi đơn vị hộ trong thật phong vẫn phải đóng một số tô thuế nhất định cho triều
đình theo thực trạng tài sản thì nay chuyển cho người được cấp phong. Như vậy
hình thức phong thưởng này không đặt ra một sự tương ứng với số ruộng đất hay
một số làng xã nào đó. Nghĩa là ở đây Nhà nước Trung ương vẫn giữ cho mình
quyền sở hữu ruộng đất. Khi người được phong chết hay vì lý do nào đó bị cách
chức, Nhà nước không cần thiết phải thực hiện một hành vi sung công điền sản hay
lấy lại ruộng đất. Chế độ thực ấp kèm thật phong không tạo điều kiện cho sự củng
cố sở hữu ruộng đất phong kiến tư nhân sinh ra điền trang, thái ấp.
Sang thời Trần, bên cạnh chủ trương phong thưởng bằng ruộng đất, Nhà
nước thi hành chính sách ban cấp thang mộc ấp. Đây là hình thức du nhập từ Trung
Quốc phong kiến, thang mộc ấp là đất của nhà vua ban cho chư hầu để lấy thu nhập
chi phí vào việc “trai giới” khi về chầu. Nó cũng có nghĩa là đất gốc của một thời
đại
Các hình thức ban thưởng kiểu thực ấp, thang mộc ấp bằng đơn vị làng, ấp
chỉ phù hợp với thời Lý Trần, khi Nhà nước Trung ương chưa nắm chắc được số
THÖ VIEÄN ÑIEÄN TÖÛ TRÖÏC TUYEÁN
8
lng rung t ca tng a phng trong nc v cha t ra cỏch ban thng

in trang l cỏc trang tri ln ca cỏc quý tc, h trc tip qun lý v s
dng sc lao ng ca gia nụ, nụ tỡ v cú quyn tha k. in trang thuc s hu t
nhõn. Trong khong mt th k, kinh t in trang quý tc ó phỏt trin mnh, ch
yu bói bi ven sụng. Ch in trang hm cha nhng yu t v xu th cỏt c.
Vic ban cp thỏi p cho cỏc vng hu thi Trn ỏnh du bc phỏt trin
trờn con ng phong kin hoỏ ca ch s hu Nh nc v rung t cụng lng
xó. ng thi vic chim hu cú iu kin cỏc thỏi p to iu kin cho cỏc vng
hu tr thnh nhng quý tc cú quyn lc.
Túm li, th k X n th k XV, nht l thi Lý Trn, bng nhiu hỡnh thc
khỏc nhau t phong h n phong t, Nh nc quõn ch Trung ng tp quyn
ó dn dn tng cng quyn lc ca mỡnh i vi rung cụng lng xó. Vic ban
thng bng rung t m u cho vic s dng rung t lm bng lc cho cỏc
quan li. Ch s hu v rung t ln thờm mt bc vo quyn chim hu ca
lng xó.
- i vi rung t t
Nh nc phong kin Vit Nam trung i khuyn khớch v tụn trng hỡnh
thc ny.
Vo thi Lý, ch s hu rung t t nhõn ó ph bin v phỏt trin. Hin
tng mua bỏn, kin tng v cỳng tng rung t ó xut hin nhiu ni v Nh
nc ó ban hnh nhiu iu lut cụng nhn quyn t hu ny. Vua Anh Tụng ó
quy nh phộp chuc rung v nhn rung, rung cm trong 20 nm c
chuc, tranh nhau rung t trong vũng 5 nm hay 10 nm thỡ c quyn kin. Cú
rung vn hoang m ngi khỏc cy cy thỡ tranh nhn li khụng quỏ 1 nm, ai
lm trỏi b pht 80 trng. Rung ó bỏn on cú kh c thỡ khụng c chuc, ai
trỏi cng b 80 trng. Tranh nhn rung ao m dựng binh khớ ỏnh t thng cng
b 80 trng, x ti v em rung ao tr cho ngi b t thng. Nh vy nh
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN
10
Lý ó chp nhn nguyờn tc rung chim gi lõu nm thỡ thnh t hu, thm chớ
to iu kin cho bn cng ho, a ch a phng cp chim rung vn b