1. Khái quát chung về thuế nhập khẩu
1.1. Khái niệm, đặc điểm của thuế nhập khẩu
Xét về phương diện kinh tế, thuế nhập khẩu được quan niệm là khoản đóng góp
bằng tiền của tổ chức, cá nhân vào ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật, khi
họ có hành vi nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ qua biên giới của một nước. Với cách tiếp
cận này, thuế nhập khẩu được quan niệm như là một quan hệ phân phối các nguồn lực
tài chính, phát sinh giữa các chủ thể là tổ chức, cá nhân nộp thuế với người thu thuế là
Nhà nước. Mặt khác, thuế nhập khẩu còn có thể được hiểu nhu là đòn bẩy kinh tế hay
biện pháp kinh tế để Nhà nước điều tiết trực tiếp đối với quá trình sản xuất, tiêu dùng
trong phạm vi mỗi quốc gia và chi phối một cách gián tiếp đối với hoạt động kinh tế
trên phạm vi khu vực và toàn cầu.
Xét trên phương diện pháp lý, thuế nhập khẩu là quan hệ pháp luật phát sinh giữa
Nhà nước (người thu thuế) với tổ chức, cá nhân (người nộp thuế), về việc tạo lập và
thực hiện các quyền, nghĩa vụ pháp lý cho các bên trong quá trình hành thu thuế nhập
khẩu. Quan hệ pháp luật này phát sinh từ cơ sở pháp lý là đạo luật thuế nhập khẩu do
Quốc hội ban hành mà hậu quả pháp lý chủ yếu của việc áp dụng đạo luật đó trong thực
tiễn là làm phát sinh quyền thu thuế cho Nhà nước và nghĩa vụ đóng thuế cho các tổ
chức, cá nhân là người nộp thuế.
Ở nhiều nước trên thế giới, hoạt động xuất, nhập khẩu hàng hóa qua biên giới với
nước ngoài được điều tiết và kiểm soát bởi hai công cụ chủ yếu là “hàng rào thuế quan”
và “hàng rào phi thuế quan”. Hàng rào thuế quan ở những nước này được hiểu thực
chất là thuế nhập khẩu đánh vào hàng hóa nhập khẩu, chức không bao gồm cả thuế xuất
khẩu đánh vào hàng hóa xuất khẩu như Việt Nam hay Trung Quốc. Do có quan niệm
khác nhau như trên giữa các nước về nội hàm khái niệm “thuế quan” nên chính sách
thuế quan của các nước cũng có sự khác nhau. Nhưng khái niệm thuế quan đươc Tổ
chức thương mại thế giới (WTO) định nghĩa đồng nhất với thuế nhập khẩu: “Thuế hải
quan đánh vào hàng hóa nhập khẩu gọi là thuế quan. Thuế quan tạo ra lợi thế về giá
cả cho hàng hóa sản xuất trong nước so với hàng hóa tương tự được nhập khẩu và đem
lại nguồn thu cho các chính phủ”.
Tuy nhiên, trên thực tế chưa có một định nghĩa đồng nhất, hoàn chỉnh mang tính
pháp lý về thuế nhập khẩu. Dựa trên Luật thuế xuất nhập khẩu, thuế nhập khẩu năm

có mục đích kinh doanh và không kinh doanh.
2
Thứ ba, thuế nhập khẩu gắn liền với hoạt động kinh tế đối ngoại của mỗi quốc gia
trong cùng thời kỳ bởi hoạt động ngoại thương là một trong những hình thức hoạt động
cơ bản của kinh tế đối ngoại mà thuế nhập khẩu là công cụ góp phần thực hiện vai trò
quản lý, kiểm soát hoạt động ngoại thương của Nhà nước. Việc tác động bằng thuế
nhập khẩu vào hàng hóa nhập khẩu không chỉ để tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước
mà còn thể hiện cả những chủ trương, chính sách đối ngoại của nhà nước đó.
Thứ tư, thuế nhập khẩu được quản lý thu bởi cơ quan chuyên trách là cơ quan Hải
quan.
Thứ năm, thuế nhập khẩu bị chi phối bởi nhiều yếu tố đặc biết là yếu tố hội nhập
kinh tế quốc tế của quốc gia.
1.2. Vai trò của thuế nhập khẩu
Thuế nhập khẩu là một công cụ quan trọng và cần thiết của mỗi nhà nước để thực
hiện các mục tiêu sau:
Thứ nhất, thuế nhập khẩu tạo nguồn thu cho ngân sách Nhà nước.
Cũng giống như bất kỳ loại thuế nào, thuế nhập khẩu có chức năng tạo nguồn thu
cho ngân sách nhà nước. Ở nước ta, trong những năm đầu của thập kỷ 90, do Nhà nước
có chính sách mở rộng hoạt động ngoại thương nên đã thúc đẩy các hoạt động xuất,
nhập khẩu hàng hóa phát triển. Theo đó, số thu về thuế suất, nhập khẩu cũng tăng
nhanh, chiếm tỷ trọng đáng kể (từ 25% đến 30%) trong tổng số thu về thuế và trở thành
khoản thu quan trọng của ngân sách Nhà nước. Những năm gần đây, trong điều kiện hội
nhập kinh tế quốc tế, tự do hóa thương mại, Việt Nam thực hiện cắt giảm thuế nhập
khẩu theo các cam kết quốc tế nhưng thuế nhập khẩu vẫn là nguồn động viên một phần
quan trọng cho ngân sách Nhà nước.
Thứ hai, thuế nhập khẩu là công cụ điều tiết hoạt động ngoại thương, hướng dẫn
tiêu dùng xã hội.
Thuế nhập khẩu là thuế gián thu, việc đánh thuế nhập khẩu cao hay thấp nó ảnh
hưởng đến giá cả, từ giá cả ảnh hưởng đến sức mua, qua đó nhà nước điều tiết hoạt
động ngoại thương và hướng dẫn tiêu dùng xã hội. Chẳng hạn, Nhà nước muốn giảm

năng sinh lợi và phát triển cần được sự bảo hộ trong khoảng thời gian nhất định. Nhà
nước cần có chính sách khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi cho nó phát triển đồng
thời có chính sách khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi cho nó phát triển đồng thời có
chính sách thuế quan có tính bảo hộ hợp lý ngành sản xuất trong nước đó theo tinh thần
4
bảo hộ có chọn lọc – có điều kiện và có thời hạn, phù hợp với tiến trình hội nhập quốc
tế.
Ngoài ra, thuế nhập khẩu còn là cơ sở cho việc đàm phán trong thương mại quốc
tế. Đối với những nước kinh tế phát triển, thuế nhập khẩu còn có mục tiêu chính trị: áp
dụng chính sách thuế quan ưu đãi với một số quốc gia thân thiện hoặc sử dụng nó như
biện pháp trả đũa trong chính sách đối ngoại hoặc gây sức ép chính trị với quốc gia
khác.
2. Khái quát chung về pháp luật thuế nhập khẩu
Pháp luật về thuế nhập khẩu dùng để chỉ tập hợp các quy phạm pháp luật do Nhà
nước ban hành, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình đăng ký,
kê khai, tính thuế, nộp thuế, quyết toán thuế, hoàn thuế, miễn giảm thuế và xử lý các vi
phạm, tranh chấp về thuế nhập khẩu, phát sinh giữa Nhà nước với người nộp thuế.
Xét vè phương diện hình thức, pháp luật về thuế nhập khẩu bao gồm các văn bản
quy phạm pháp luật như văn bản luật, nghị quyết của Quốc hội, nghị định và nghị quyết
của Chính phủ, quyết định và chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ, quyết định, thông tư và
chỉ thị của các bộ… Còn xét trên phương diện nội dung, pháp luật về thuế nhập khẩu lại
bao hàm các vấn đề chủ yếu như phạm vi áp dụng (được thể hiện qua các quy định về
chủ thể nộp thuế và đối tượng chịu thuế, đối tượng không chịu nộp thuế nhập khẩu),
căn cứ tính thuế nhập khẩu, chế độ miễn giảm thuế nhập khẩu và hoàn thuế nhập khẩu,
xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp về thuế nhập khẩu.
Ngày nay, trong bối cảnh tự do hóa thương mại và hội nhập kinh tế quốc tế đang
trở thành xu hướng toàn cầu thì việc hình thành, thực hiện các điều ước quốc tế có liên
quan đến thuế nhập khẩu là điều tất yếu. Do đó, nội hàm của khái niệm thuế nhập khẩu
không chỉ quy định trong pháp luật quốc gia mà còn bao hàm cả quy định trong pháp
luật quốc tế có liên quan trực tiếp đến thuế nhập khẩu như Hiệp định CEPT (Common