Tạp chí Khoa học và Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Huế
ISSN 1859-1612, Số 01(29)/2014: tr. 79-89
CÁCH THỨC TỔ CHỨC MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG
NGOÀI GIỜ LÊN LỚP MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12
THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN CÁC NĂNG LỰC HỌC SINH

TRẦN XUÂN TIẾP
Trường THPT Võ Trường Toản, Đồng Nai

Tóm tắt: Tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí lớp12 là những hoạt đ ộng dạy
học tiếp nối, bổ sung, hỗ trợ các hoạt động dạy học trên lớp; giúp học sinh
củng cố, bổ sung, nâng cao và mở rộng các kiến thức địa lí Việt Nam đã
được học trên lớp. Tạo môi trường học tập mới, học sinh có điều kiện để
phát huy tính tích cực, chủ động trong học tập, hình thành và phát triển
được những năng lự c cần thiết. Trong phạm vi bài báo này, chúng tôi tập
trung vào nghiên cứu cách thức tổ chức một số hình thức HĐNGLL môn Địa
lí lớp 12 có tính hợp lí, phù hợp thực tiễn góp phần nâng cao hiệu quả dạy và
học môn Đ ịa lí ở các trường phổ thông.
Từ khóa:!!Tổ chứ c; Hoạt đ ộng ngoài giờ lên lớp; Môn Địa lí lớp 12; Năng
lực học sinh.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong quá trình đổi mới nội dung và phương pháp dạy học môn Địa lí hiện nay, việc đa
dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học là một yêu cầu cấp thiết. Trong đó, tổ chức cho
học sinh các hoạt động ngoài giờ lên lớp (HĐNGLL) môn Địa lí là một bộ phận của quá
trình dạy học địa lí. Đây là những hoạt động học tập học sinh có thể chủ động về mặt
thời gian, học sinh được học tập địa lí trên cơ sở những hoạt động thực tiễn; học sinh
phát huy được tính tích cực, chủ động trong quá trình học tập, học sinh có điều kiện để
tự học, tự nghiên cứu; tiếp thu kiến thức một cách sinh động, nhẹ nhàng đem lại hứng
thú, ham muốn học tập môn Địa lí.
Tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí là những hình thức rất hiệu quả để hình thành, phát

dựa vào loại hình hoạt động, có thể chia các hình thức HĐNGLL môn Địa lí thành các
hình thức như: Bảng tin địa lí, câu lạc bộ địa lí, đố vui địa lí, triển lãm địa lí, các cuộc
thi, báo cáo chuyên đề ” [3, tr. 23]. Mỗi hình thức HĐNGLL môn Địa lí có nội dung
riêng, được đặc trưng bởi phương pháp tiến hành và cách thức tổ chức thích hợp
2.3. Vai trò của các hoạt động ngoài giờ lên lớp trong dạy học Địa lý
HĐNGLL môn Địa lí góp phần tích cực vào việc nâng cao, mở rộng vốn tri thức của
học sinh, rèn luyện các kĩ năng địa lí, tăng cường hứng thú học tập bộ môn.
HĐNGLL môn Địa lí tạo môi trường học tập cần thiết để học sinh phát triển các năng
lực cho học sinh (năng lực tự học, năng lực tổ chức, năng lực giao tiếp, năng lực tư duy,
năng lực quan sát, năng lực hợp tác, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông, và
các năng lực tham gia các hoạt động thực tiễn…).
HĐNGLL môn Địa lí là hình thức rất hiệu quả để giáo dục học sinh với nhiều chủ đề đa
dạng như: Giáo dục kĩ năng sống, giáo dục môi trường, giáo dục dân số, giáo dục về tài
nguyên môi trường biển, đảo
Tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí là cơ hội để hình thành và phát triển các năng lực cần
thiết cho học sinh, phát huy được năng khiếu, sở trường của mỗi học sinh; tạo môi
trường học tập tích cực, thân thiện, học tập gắn liền với thực tiễn.
Các HĐNGLL môn địa lí giúp học sinh vận dụng được những kiến thức địa lí đã đư ợc
học trên lớp vào thực tiễn, làm nhận thức của học sinh trở nên sâu sắc và hoàn chỉnh hơn.
CÁCH THỨC TỔ CHỨC MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG NGOÀI GIỜ LÊN LỚP 81
!
2.4. Các năng lực có thể hình thành và phát triển cho học sinh thông qua các hoạt
động ngoài giờ lên lớp môn Địa lí THPT
Tổ chức cho học sinh thực hiện các HĐNGLL môn Địa lí góp phần hình thành phát
triển ở học sinh nhiều năng lực cần thiết.
Năng lực tự học: Trong các HĐNGLL môn Địa lí đòi hỏi tính tự học ở mỗi học sinh rất
cao, học sinh phải biết xác định nhiệm vụ học tập, lập kế hoạch tự học, có phương
pháp tự học để hoàn thành nhiệm vụ của từng HĐNGLL môn Địa lí được giao.
Năng lực giải quyết vấn đề: Mỗi HĐNGLL môn Địa lí đều có một hay nhiều vấn đề
cần giải quyết, học sinh phải phát hiện, phân tích các vấn đề của từng hoạt động; thu

tính thực tiễn cao đòi hỏi học sinh phải có một quá trình tìm hiểu và trải nghiệm thì mới
có thể nắm vững được. Trong chương trình Địa lí THPT, môn Địa lí lớp 12 có nhiều
khả năng để tổ chức cho học sinh thực hiện các HĐNGLL.
Tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí lớp 12 giúp học sinh bổ sung, củng cố, nâng cao, mở
rộng các kiến thức địa lí Việt Nam đã được học (các vấn đề Địa lí tự nhiên Việt Nam,
bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường, các vấn đề phát triển kinh tế - xã hội
của đất nước, của các vùng kinh tế và của địa phương…). Thông qua các HĐNGLL,
học sinh được vận dụng hệ thống các kiến thức cơ bản về Địa lí tự nhiên và kinh tế - xã
hội của Việt Nam và của địa phương vào thực tiễn.
Tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí lớp 12 là cơ hội để học sinh được thường xuyên rèn
luyện các kĩ năng địa lí cần thiết mà thời gian học tập trên lớp học sinh ít có điều kiện
thực hiện. Với các nhiệm vụ HĐNGLL mang tính thực tiễn liên quan đến các vấn đề tự
nhiên, kinh tế - xã hội của đất nước và của địa phương đòi hỏi học sinh vận dụng kĩ
năng quan sát, nhận xét, phân tích, tổng hợp, sử dụng bản đồ, lát cắt, số liệu thống kê…
để hoàn thành các nhiệm vụ học tập.
Thông qua quá trình vận dụng các kiến thức Địa lí Việt Nam đã học vào các hoạt động
thực tiễn NGLL. Giúp học sinh có nhận thức đúng đắn về các vấn đề của đất nước, ý thức
dân tộc sâu sắc hơn, có tinh thần trách nhiệm hơn trong bảo vệ và xây dựng quê hương.
4. CÁCH THỨC TỔ CHỨC MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG NGOÀI GIỜ LÊN LỚP MÔN
ĐỊA LÍ LỚP 12
4.1. Triển lãm địa lí
Triển lãm địa lí là hình thức tổ chức trưng bày các sự vật, hiện tượng địa lí hay các sản
phẩm khác nhau trong hoạt động xã hội của học sinh; tại một địa điểm nhất định nhằm
mục đích giới thiệu, quảng bá đến tất cả các học sinh trong nhà trường và cộng đồng.
Tổ chức triển lãm địa lí là hình thức HĐNGLL môn Địa lí lớp 12 rất hiệu quả để giúp
học sinh củng cố mở rộng các kiến thức địa lí Việt Nam đã học trên lớp, rèn luyện các
kỹ năng địa lí cần thiết; là cơ hội để hình thành và phát triển cho học sinh một số năng
lực như: Năng lực thiết kế các hoạt động, năng lực tổ chức và quản lí hoạt động, năng
lực tìm kiếm và xử lí thông tin, năng lực tham gia vào các hoạt động thực tiễn…
Thông qua hoạt động triển lãm, học sinh sẽ có dịp cùng nhau giao lưu thảo luận trao đổi

mô hình cách chú thích minh họa hay cách trình bày sản phẩm…
Ví dụ: Để tổ chức cho học sinh thực hiện triển lãm về chủ đề sự đa dạng về văn hóa của
cộng đồng các dân tộc anh em ở nước ta. Giáo viên cần định hướng học sinh thu thập tư
liệu từ các nguồn sách, báo tạp chí và trên internet, cách chú thích cho các hình ảnh,
cách sắp xếp nội dung (các dân tộc vùng núi phía Bắc, vùng tây Nguyên, Duyên hải
miền Trung…).
Mỗi lớp thực hiện một sản phẩm triển lãm, học sinh tự phân công nhiệm vụ để hoàn
thành sản phẩm triển lãm.
Bước 4: Trưng bày, giới thiệu về sản phẩm
Cách trưng bày sản phẩm, cách trang trí gian trưng bày tùy theo ý tưởng của từng lớp.
Các lớp phân công học sinh thuyết trình về sản phẩm của mình. Chọn nơi triển lãm có
thể là hội trường, phòng học.
Bước 5: Tổng kết đánh giá kết quả
Đại diện ban tổ chức nhận xét, đánh giá kết quả, rút kinh nghiệm những điểm cần lưu ý
khi thực hiện triển lãm.
84 TRẦN XUÂN TIẾP

Học sinh quan sát các sản phẩm của nhau, đặt câu hỏi, bày tỏ ý kiến bình luận trao đổi
kinh nghiệm lẫn nhau. Giáo viên có thể dùng bảng câu hỏi theo hình thức trắc nghiệm
để đánh giá kết quả nhận thức của những học sinh tham gia triển lãm.
4.2. Tham quan địa lí
Tham quan địa lí là một hình thức tổ chức dạy học ngoài lớp giúp học sinh được học
ngoài hiện trường, thực tế như: Xí nghiệp, đồng ruộng, khu chăn nuôi, nhà bảo tàng, di
tích lịch sử văn hóa, ao, hồ Theo các tác giả Nguyễn Đức Vũ và Phạm Thị Sen “ tham
quan có tác dụng nhiều mặt đối với sự phát triển của học sinh, các em có điều kiện tiếp
xúc trực tiếp với các nội dung đã được học ở trên lớp nắm bài học cụ thể hơn, liên hệ
thực tế với bài học, phát triển các kĩ năng, bồi dưỡng hứng thú học tập ” [4, tr. 97].
Tham quan trong dạy học NGLL môn Địa lí lớp 12, giúp học sinh có điều kiện mở
rộng, củng cố và bổ sung những kiến thức trong chương trình môn Địa lí lớp 12 và kiến
thức địa lí địa phương; bồi dưỡng lòng yêu quê hương, đất nước, thị hiếu thẩm mĩ và

sinh khối lớp 12 để các em ý thức được đầy đủ mục đích, yêu cầu, nội dung, cách tiến
hành và nội quy tham quan.
Giáo viên cùng học sinh kiểm tra lại toàn bộ công tác chuẩn bị cho tham quan trước khi
thực hiện tham quan tại các địa điểm.
Bước 3. Tiến hành tham quan
Giáo viên hướng dẫn học sinh cách thức học tập tại hiện trường: cách quan sát, ghi chép
những nội dung cần thiết, vẽ sơ đồ, lấy mẫu vật
Ví dụ: Khi tổ chức học sinh tham quan tìm hiểu đặc điểm của hệ sinh thái vùng biển; giáo
viên cần hướng dẫn học sinh cách quan sát về các dạng đ ịa hình, chụp ảnh tư liệu, lấy
mẫu đá khoáng vật, cách đo độ cao sóng, tìm hiểu về chu kì triều cường ở địa phương
Học sinh thực hiện theo hướng dẫn của giáo viên, tôn trọng nội quy, quan sát, ghi chép,
thảo luận, trả lời các câu hỏi do giáo viên đặt ra.
Giáo viên đặt các câu hỏi yêu cầu học sinh quan sát để làm rõ thêm nội dung kiến thức
địa lí đã học tại trường, giáo viên trả lời các câu hỏi của học sinh về vấn đề tham quan.
Giáo viên yêu cầu học sinh thu thập các hiện vật, ghi chép những nội dung mới tiếp thu
được, chụp ảnh làm tài liệu lưu trữ phục vụ học tập và hỗ trợ tư liệu cho các HĐNGLL
khác (triển lãm địa lí, bảng tin địa lí…).
Bước 4. Tổng kết đánh giá
Giáo viên tổng kết các nội dung tham quan, nhận xét thái độ học tập làm việc của học
sinh, giải đáp thắc mắc của học sinh, tổ chức cho học sinh thảo luận làm rõ những vấn
đề chưa hiểu vào cuối buổi tham quan trước khi ra về.
Khi đã hoàn thành chương trình tham quan, giáo viên giới hạn một khoảng thời gian
nhất định để học sinh thực hiện bài thu hoạch và báo cáo kết quả tham quan. Kết quả
thu hoạch tham quan của học sinh có thể được thực hiện dưới một số hình thức như: Bài
báo cáo, bộ sưu tập ảnh có thuyết minh, bộ sưu tập mẫu vật có thuyết minh…Các báo
cáo kết quả tham quan được trình bày trong các buổi sinh hoạt HĐNGLL môn Địa lí,
các bộ sưu tập có thể trưng bày ở phòng bộ môn hay trên bảng tin nhà trường.
4.3. Viết báo cáo chuyên đề ngoài giờ lên lớp môn Địa lí lớp 12
Viết báo cáo chuyên đề là một dạng bài thực hành địa lí, mà trong đó dưới sự hướng
dẫn của giáo viên học sinh tự thực hiện việc thu thập, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá

cách thức trình bày, thời gian thực hiện …
Bước 3: Tổ chức học sinh thực hiện báo cáo
Giáo viên hướng dẫn học sinh xây dựng đề cương bài báo cáo; định hướng nguồn tài
liệu cần thu thập, học sinh tiến hành thu thập thông tin từ các nguồn: Sách giáo khoa, tư
liệu tham khảo địa lí Việt Nam, báo tạp chí, tư liệu địa lí địa phương, Átlát địa lí Việt
Nam, các bài viết, nguồn thông tin từ trên mạng Internet…
Giáo viên hướng dẫn học sinh cách xử lí, sắp xếp thông tin tư liệu trước khi tiến hành
viết báo cáo; cách viết bài báo cáo (tên vấn đề, địa điểm, thời gian mục đích và nhiệm
vụ cụ thể của hoạt động, trình bày mô tả kết quả đã thực hiện được).
CÁCH THỨC TỔ CHỨC MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG NGOÀI GIỜ LÊN LỚP 87
!
Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện
Giáo viên bộ môn Địa lí chấm các bài viết và phần trình bày báo cáo của học sinh lớp
mình đang dạy nhận xét, đánh giá kết quả thực hiện; chọn những bài viết hay tham gia
báo cáo chuyên đề cấp trường.
Thành lập Ban giám khảo tổ chức cho học sinh báo cáo chuyên đề cấp trường vào các
buổi sinh hoạt NGLL môn Địa lí lớp 12, chấm và phát giải cho học sinh. Chọn những
bài báo cáo đạt giải dán trên bảng tin nhà trường làm tư liệu tham khảo cho học sinh.
4.4. Tổ chức dạy học NGLL môn Địa lí lớp 12 thông qua Website
Hiện nay, sử dụng website để tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí lớp 12 là hình thức rất
phù hợp; thông qua website, giáo viên có thể đa dạng hóa hình thức các HĐNGLL môn
Địa lí. Thông qua Website học sinh có thể tự học, tự tìm tòi phát hiện kiến thức mới
trong chương trình môn Địa lí lớp 12 đang học trên lớp.
Website là một công cụ hỗ trợ giáo viên tổ chức các hoạt động dạy học NGLL như: Giao
bài tập, bài thực hành, nhiệm vụ về nhà, trao đổi thông tin giữa giáo viên và học sinh…
Website có thể giúp học sinh học tập môn Địa lí NGLL ở mọi nơi, vào bất cứ thời gian
nào, các kiến thức luôn được cập nhật, qua các phương tiện công nghệ thông tin (Máy
tính, điện thoại… có kết nối Internet).
Website dạy học là một công cụ quản lý quá trình thực hiện các HĐNGLL môn Địa lí:
giáo viên có thể quản lý học sinh của mình thông qua tài khoản truy cập, học sinh báo

Có nhiều cách thức để đánh giá kết quả học tập của học sinh trong các HĐNGLL môn
Địa lí lớp 12 như: sử dụng các câu hỏi mở, phiếu hỏi, câu hỏi trắc nghiệm, phỏng vấn
trực tiếp học sinh để đánh giá về mức độ hiểu và vận dụng các kiến thức môn Địa lí lớp
12. Đánh giá kết quả HĐNGLL qua các sản phẩm hoạt động của học sinh (bài thu hoạch
bài báo cáo chuyên đề, các sản phẩm triển lãm, bộ sưu tập tranh ảnh, mẫu vật, bảng tin
địa lí, ).
Mặt khác, giáo viên cần quan sát các hoạt động của học sinh để đánh giá tinh thần thái
độ và tinh thần trách nhiệm của cá nhân, của tập thể học sinh trong quá trình chuẩn bị và
tham gia các HĐNGLL môn Địa lí. Học sinh tự đánh giá kết quả HĐNGLL của cá nhân
thông qua bản tự đánh giá kết quả hoạt động của cá nhân.
5. KẾT LUẬN
Tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí là một bộ phận quan trọng của quá trình dạy học địa
lí; giúp học sinh có điều kiện để mở rộng, nâng cao và bổ sung vốn kiến thức; rèn luyện
các kĩ năng địa lí, là môi trường để hình thành và phát triển các năng lực cần thiết cho
học sinh.
Môn Địa lí lớp 12 là môn học có nhiều nội dung có thể tổ chức cho học sinh thực hiện
các HĐNGLL; thông qua các kiến thức thực tiễn về Địa lí tự nhiên, kinh tế - xã hội của
đất nước và địa phương.
Để đạt được hiệu quả trong quá trình tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí lớp 12; cần
nghiên cứu và đa dạng hóa các hình thức HĐNGLL, lựa chọn nội dung hình thức hoạt
động phù hợp với đặc điểm tâm lí lứa tuổi học sinh lớp 12 và điều kiện từng nhà
trường; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của từng học sinh trong quá trình
thực hiện các hoạt động.
Hiện nay, việc đa dạng hóa các hình thức dạy học môn Địa lí là một yêu cầu cấp thiết;
trong đó tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí lớp 12 là những hoạt động dạy và học phù
hợp với cách tiếp cận phát triển năng lực cho học sinh trong xu hướng phát triển nền
Giáo dục của nước ta hiện nay.

CÁCH THỨC TỔ CHỨC MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG NGOÀI GIỜ LÊN LỚP 89
!

Keywords: Organizations; Extracurricular activities; Subjects Geography grade 12
th
; Ability
students. ThS. TRẦN XUÂN TIẾP
Trường THPT Võ Trường Toản, xã Xuân Tây, huyện Cẩm Mỹ, tỉnh Đồng Nai
ĐT: 0986 262 537, Email: [email protected]