B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP. HCM

BÙI HUY BÌNH QUYN S HU TRÍ TU VÀ PHÁT TRIN CÔNG NGH
TRONG NGÀNH CÔNG NGH THÔNG TIN VIT NAM


QUYN S HU TRÍ TU VÀ PHÁT TRIN CÔNG NGH
TRONG NGÀNH CÔNG NGH THÔNG TIN VIT NAM

Chuyên ngành: Chính sách công
Mã s:
603114
LUN VN THC S KINH T
NGI HNG DN KHOA HC:
GS.TS. Dwight Perkins
Th.S inh V Trang Ngân
gián tip. Chính sách bo v quyn SHTT có
nh hng thun li cho vic chuyn
giao công ngh ti kênh gián tip nhng không có nh hng quan trng đn vic
chuyn giao công ngh ti kênh trc tip, có nh hng tiêu cc đn vic chuyn
giao quyn s dng sáng ch. Cng thông qua nghiên cu cho thy nhng nh
hng quan trng hn chính sách bo v quyn SHTT đi vi vic chuyn giao
công ngh ngành CNTT Vit Nam theo kênh trc ti
p là lao đng, h tng đi vi
thu hút đu t trc tip nc ngoài (FDI); đào to nhân lc vi vic gia công phn
mm; và nâng cao doanh s sn phm đi vi các đi tác sn xut thit b gc
(OEM).
T phân tích trên, tác gi đ xut gi nguyên chính sách bo v quyn SHTT
trong ngn hn, đng thi tng cng thu hút đu FDI công ngh cao bng chính
sách u đ
ãi c s h tng và đào to nhân lc; thúc đy hp đng gia công phn
mm vi vic đào to nhân lc đúng yêu cu; gia tng doanh s lp ráp sn phm
phn cng thông qua h tr thit b CNTT cho các mc tiêu phát trin ca quc gia.
T đó, chính s phát trin công ngh trong ngành CNTT s to ra mt c ch t đy
mnh hiu qu
 thc thi ca chính sách bo v quyn SHTT dn ti mt h thng
bo v quyn SHTT vi mc đích bo v thành qu sáng to ca doanh nghip, ng
h cho vic chuyn giao công ngh trong dài hn.
T khóa: quyn s hu trí tu, chuyn giao công ngh, công ngh thông tin.

iii

MC LC

Chng 1 - TNG QUAN 1


công ngh ngành CNTT Vit Nam 30
3.3.1. Kênh chuyn giao công ngh trc tip 30
3.3.2. Kênh chuyn giao công ngh gián tip 32

Chng 4 -  XUT CHÍNH SÁCH BO V QUYN S HU TRÍ
TU NHM THÚC Y QUÁ TRÌNH CHUYN GIAO CÔNG NGH
TRONG NGÀNH CÔNG NGH THÔNG TIN 34

4.1. Chính sách bo v quyn SHTT vi hai đim mnh cùng hng ti mc tiêu
tng cng chuyn giao công ngh trong ngn hn 34
4.2. S hi thúc ca nn kinh t dn đng cho hiu qa thc thi quyn SHTT
tng dn 35
4.3. Hiu qu thc thi quyn SHTT cao to ra mt chính sách bo v quyn
SHTT tt 37

KT LUN 38
TÀI LIU THAM KHO 40
Ph lc 1. Danh mc các thut ng chuyên môn 43
Ph lc 2. o lng quyn SHTT 45
Ph lc 3. Mô t các kênh chuyn giao công ngh 46
Ph lc 4. S đn yêu cu bo h sáng ch đã np t nm 1990 - 2007 47
Ph lc 5. S bng bo h sáng ch đã cp t nm 1990 - 2007 48
Ph lc 6. S đn yêu cu bo h gi
i pháp hu ích đã np t nm 1990 – 2007 49
Ph lc 7. S bng bo h gii pháp hu ích đã cp t nm 1990 - 2007 50 v

DANH MC CÁC T VIT TT

.
13
Hình 3.2 - S lng hp đng chuyn giao quyn s dng đi tng SHTT
đng ký và đng b gia Vit Nam và Nc ngoài giai đon 1997 – 2002
.
18
Hình 3.3 - S lng đi tng SHTT đng ký và đng b gia Vit Nam và
Nc ngoài giai đon 1997 – 2002
.
18
Hình 3.4 - T l vi phm bn quyn phn mm
.
20
Hình 3.5 – Mc đ bo đm quyn SHTT các nc
.
20
Hình 3.4 – Th phn th trng CNTT toàn cu
.
22 1

Chng 1
TNG QUAN
1. Gii thiu
1.1. Bi cnh chính sách

SHTT yu to điu kin cho vic hc hi, sao chép công ngh t nh
ng nc phát
trin. Vic sao chép là khá d dàng vi nhng công ngh có mc đ phc tp thp.
Các doanh nghip Vit Nam đã và đang tip cn và hp th đc nhiu công ngh
đn gin, tuy nhiên, công ngh cao mi ch phát trin ti khu vc FDI. Trong bi
cnh đó, nghiên cu xem xét vai trò ca quyn SHTT nh hng đn qua trình phát
trin công ngh tai Vit Nam.
1.2. Mc tiêu, đi tng và ph
m vi nghiên cu
Nghiên cu này phân tích vai trò ca chính sách bo v quyn SHTT đn quá
trình chuyn giao công ngh t nc phát trin vào Vit Nam trong lnh vc CNTT.
T nhng phân tích c th đó, nghiên cu đ xut chính sách bo v quyn SHTT
nhm thúc đy quá trình chuyn giao công ngh.
Trong nhng ngành công nghip phát trin ti Vit Nam, chúng tôi la chn
ngành công nghip CNTT làm đi tng phân tích vì ba lý do. Th nht, s phát
trin mnh m v
công ngh ca ngành CNTT là tin đ tt cho vic chuyn giao
công ngh vào Vit Nam. Trên th gii, ngành CNTT đc đu t cho R&D ln; s
lng đn và bng sáng ch tng trng nhanh và chim t trng cao to ra s phát
trin mnh m v công ngh. Các sn phm và dch v CNTT liên tc đc đu t
nghiên cu, gn lin vi đó là các quyn SHTT nh sáng ch/gi
i pháp hu ích,
kiu dáng công nghip, thit k, b trí mch tích hp, bn quyn tác gi đc bo

1
Nhóm các nc so sánh là các quc gia phát trin ti ông Nam Á bao gm Singapore, Thái Lan,
Indonesia, Malaysia, Philippines.

3
h

2
Theo quy đnh ca WIPO, b trí mch tích hp đc bo h nh kiu dáng hoc sáng ch, bn quyn phn
mm bo h nh sáng ch.

4
Do đó, khi xem xét vai trò tác đng ca quyn SHTT đn chuyn giao công
ngh, vi mt ngành có s phát trin mnh m v công ngh nh ngành CNTT là
mt điu kin tt cho nghiên cu.
i tng nghiên cu là chính sách bo v quyn SHTT bao gm chính sách
bo h sáng ch, chính sách chuyn giao quyn s dng đi tng SHTT
3
và chính
sách thc thi quyn SHTT đi vi các đi tng SHTT. Các đi tng SHTT lun
vn này xem xét gm sáng ch/gii pháp hu ích, kiu dáng công nghip, thit k
b trí mch tích hp bán dn và bn quyn phn mm, trong đó tp trung chính vào
sáng ch. “Sáng ch là gii pháp k thut di dng sn phm hoc quy trình nhm
gii quyt mt vn đ xác đnh bng vic 
ng dng các quy lut t nhiên”
4
. Chuyn
giao công ngh là vic các doanh nghip trong nc nm đc quy trình công ngh
đ sn xut ra mt sn phm mi. Công ngh đó có th đc chuyn giao trc tip
t các đi tác nc ngoài hoc gián tip do các doanh nghip trong nc sao chép,
sáng to ra.
1.3. Câu hi nghiên cu
Vi mc tiêu đó, nghiên cu này hng vào tr li câu hi rng, liu chính
sách bo v quyn SHTT hin t
i  Vit Nam có vai trò khuyn khích s chuyn
giao công ngh t các nc phát trin vào Vit Nam trong lnh vc CNTT hay
không? Nu có thì s khuyn khích đó đang đc din ra nh th nào, và nu

Hai là, hi
n trng s liu thng kê ngành CNTT Vit Nam còn cha thng
nht. Theo s liu ca Tng cc Thng kê, ngành CNTT cha đc thng kê riêng.
S liu thng kê
5
phn cng nm trong ngành công nghip ch bin, ch to; phn
mm và dch v CNTT nm trong ngành thông tin và truyn thông. Trc đó
6
,
ngành phn mm còn cha đc đ cp nh mt mc riêng. S liu thng kê toàn
ngành có th đc thng kê theo báo cáo ngành dc
7
hoc đc tng hp theo đánh
giá ca các t chc nc ngoài nh Ngân hàng th gii, Liên minh vin thông quc
t, Din đàn kinh t th gii… Do đó, các s liu trong các báo cáo trong nc và
nc ngoài, gia các t chc trong nc còn nhiu đim cha đng nht.

5
Theo Quyt đnh s 10/2007/Q-TTg ngày 23/01/2007 ca Th tng CP v vic ban hành H thng
Ngành kinh t Quc dân.
6
Theo Ngh đnh s 75/CP ngày 27/10/1993 ca Th tng Chính Ph.
7
Trc nm 2002 là B Khoa hc và Công ngh, sau đó là B Bu chính Vin Thông nay là B Thông tin
và Truyn thông và cp S tng đng ti các tnh, thành ph.

6
1.5. B cc đ tài
B cc đ tài gm 4 chng: sau chng 1 v tng quan các vn đ nghiên
cu; chng 2 đim li các nghiên cu trc và đa ra khung phân tích; chng 3

Ti Hàn Quc, Giáo s Linsu Kim đã đóng góp rt nhiu nghiên cu v mi
quan h gia phát trin công ngh và quy
n SHTT. T nhng nghiên cu trong ni
b ngành công nghip đn mc đ quc gia, cho thy vn đ chính sách bo v

8
quyn SHTT yu hay mnh nhm khuyn khích chuyn giao công ngh ph thuc
vào mc đ phc tp ca công ngh và trình đ công ngh.
Trong lun vn này, nhm xem xét vai trò ca chính sách bo v quyn
SHTT trong khuyn khích chuyn giao công ngh, tác gi áp dng khung lý thuyt
da trên các nghiên cu ca Linsu Kim v qu đo phát trin công ngh và chuyn
giao công ngh t nhng nc phát trin vào nhng nc đang phát tri
n, mi liên
h gia chuyn giao công ngh và quyn SHTT, nghiên cu ca Maskus (2000b) v
chi phí chuyn giao công ngh.
 xem xét nh hng ca chính sách bo v quyn SHTT đn quá trình
chuyn giao công ngh, trc ht tác gi đim li lý thuyt v qu đo chuyn giao
công ngh và các kênh chuyn giao công ngh.
2.2. Ba giai đon chuyn giao trong qu đo công ngh
Nhng nghiên cu ca Linsu Kim (2003) đ xut các giai
đon phát trin ca
công ngh theo qu đo công ngh đ các nc đang phát trin bt kp các nc
phát trin. Ti nhng nc phát trin, theo Utterback và Abernathy (t Kim, 2003),
qu đo công ngh ca mt sn phm tri qua ba trng thái đc tác gi gi là trng
thái d bin đi (fluid), trng thái chuyn tip (transition) và trng thái chi tit
(specific). Qu đo công ngh ti các nc đang phát tri
n đc Linsu Kim (1980)
nghiên cu trong ngành đin t Hàn Quc và đa ra mô hình ba giai đon: tip nhn
công ngh (acquisition), hp th công ngh (assimilation) và ci tin công ngh
(improvement).

phí nghiên cu. Ngc li, tip nhn công ngh phi chính thc khi ngi s hu
công ngh không qun lý đc quá trình lan ta công ngh và không thu đc chi
phí nghiên cu. Tip nhn công ngh có th trng là khi giao dch đc thc hin
trên nguyên tc hp đng có bên mua và bên bán, có thng l
ng v chi phí. Tip
nhn công ngh không có th trng là chuyn giao công ngh không có hp đng
cam kt. Công ngh có th ngu nhiên đi kèm theo giao dch khác mà không phi
tr chi phí tip nhn công ngh. Ph lc 3 mô t các kênh tip nhn công ngh mt
cách chi tit.

10

Hình 2.1 - Các hình thc tip nhn công ngh
Ngun: Linsu Kim, 2003 [29]
Quá trình chuyn giao công ngh chu tác đng bi kh nng hp th công
ngh ca các doanh nghip trong lnh vc công ngh đó (Cohen và Levinthal, 1990;
Kim, 1998 t Kim, 2003). Kh nng hp th công ngh là nhng gì có đc thông
qua quá trình hc hi công ngh. Kh nng hp th công ngh ph thuc vào hai
nhân t quan trng là kin thc nn và mc đ n
lc. Kin thc nn là kh nng,
trình đ hc vn ca mi cá nhân trong t chc. Mc đ n lc là phn nng lc các
cá nhân trong t chc b ra đ cùng gii quyt vn đ.
Vic chuyn giao công ngh có th là khó hay d tùy thuc vào đ phc tp
ca công ngh và cách tip nhn (Maskus, 2000b). Ví d nh vic sao chép mt
phn mm là khá đ
n gin, nhng vic nm đc phn mm đó có cu trúc th nào
li khó khn hn. Sao chép hình dáng bên ngoài sn phm là đn gin, nhng nm
đc công ngh bên trong là rt khó khn. Nhng sn phm công ngh phc tp
nh vic sn xut bn mch, chíp máy tính là rt khó sao chép.
2.4. Vai trò ca chính sách SHTT đi vi chuyn giao công ngh

th trng nghiên cu; hai là quyn SHTT mnh to điu kin thun li cho giao
dch công ngh và to ra nhng hp đng chuyn giao rõ ràng hn.
Do đó, quyn SHTT
đóng vai trò cân bng trong thúc đy sáng to và hn
ch sao chép, nh hng đn tip nhn ch đng hoc b đng. Khi quyn s hu trí
tu ti mt quc gia đc bo đm mnh, chuyn giao công ngh theo hng chính
thc nhiu hn, các hãng trong nc cng sn sàng đu t chi phí đ tip nhn công
ngh mi, đu t chi phí nghiên cu đ làm ch và c
i tin công ngh. Nhng khi
đó, các sn phm sn xut theo công ngh nc ngoài có xu hng đc quyn nhiu
hn, tng giá và làm gim thng d xã hi và thng d tiêu dùng. ng thi, các
hãng trong nc do có môi trng cnh tranh mnh s đu t cho nghiên cu nhiu
hn, to ra nhng sn phm phù hp hn s tác đng tng hiu qu đu t và tng
th
ng d xã hi (Chen và Puttianum, 2005). Ngc li, khi quyn s hu trí tu yu,
xu hng chuyn giao công ngh theo hng b đng tng, đc bit là sao chép
nguyên trng. Xu hng này trong ngn hn s làm gim giá thành sn phm (do
gim chi phí chuyn giao công ngh), tng thng d xã hi và thng d tiêu dùng.
Nhng trong dài hn s không có tác dng khuyn khích các hãng trong nc đu
t chi phí cho nghiên cu và quá trình phát trin công ngh ch d
ng li  giai đon
chuyn giao mà khó chuyn qua giai đon làm ch và ci tin.
Khung phân tích trên s đc s dng làm c s lý thuyt cho nhng phân tích
trong chng 3 nhm xem xét vai trò ca chính sách bo v quyn SHTT trong thúc
đy chuyn giao công ngh trong ngành CNTT t các nc phát trin vào Vit Nam.

12

Chng 3
VAI TRÒ CA CHÍNH SÁCH S HU TRÍ TU

nhim kim tra, x pht hành chính đi vi hàng hóa vi phm quyn SHTT lu
thông trên th trng. C quan hi quan chu trách nhim kim tra, x pht hành
chính hàng hóa vi phm quyn SHTT trong lnh vc ngoi th
ng. Công an chu
trách nhim phi hp khi có yêu cu, trc tip x lý ti phm vi phm pháp lut
SHTT. y ban nhân dân các cp cng có quyn s pht vi phm hành chính theo
thm quyn.
Hình 3.1. S đ các đi tng và c quan bo h quyn SHTT ti Vit Nam

C
quan
bo h

Các
đi
tng
SHTT
đc
bo h
B Khoa hc
và Công ngh
B Vn hóa
Th thao, Du lch
Chính ph
Cc S hu trí tu Cc Bn quyn tác gi
Sáng ch
Kiu dáng công nghip
Nhãn hiu hàng hóa
Ch dn đa lý
Bí mt kinh doanh

nhng ci tin trong dây truyn sn xut. Tuy nhiên, các quy đnh v bo h sáng
ch là rt nghiêm ngt và cn tr mt s thành qu sáng to  mc đ thp đc cp
bng đc quyn sáng ch. Ví d nh sáng to v hình thc sn phm, v b trí mch
tích hp s rt khó đáp ng đc trình đ sáng to và tính m
i đ bo v thành sáng
ch.  mt mc đ yêu cu thp hn, các sáng to này đc bo h di dng bng
đc quyn kiu dáng công nghip hoc thit k b trí mch tích hp.
Chính sách bo h sáng ch t khi ra đi đn nay đã có nhiu thay đi,
nhng cha thy tác đng làm thay đi s lng đn sáng ch ca ngi Vi
t và
cha đ c s kt lun nh hng đn s lng đn sáng ch t ngi nc ngoài
np ti Cc SHTT. im quan trng đu tiên ca chính sách bo h sáng ch là thi
gian bo h. Thi gian bo h là mt đc đim quan trng ca h thng sáng ch
nhm khuyn khích bo h. Thi gian bo h
 thp s khuyn khích công ngh
khuch tán vì khi ht thi gian bo h, công ngh có th đc s dng min phí.
Thi gian bo h càng tng s càng khuyn khích nghiên cu phát trin và np đn
bo h sáng ch/gii pháp hu ích vì các thành qu sáng to đc có thi gian bo
dài hn nên có xác sut thu li nhun ln hn. Tuy nhiên, thi gian bo h tng là
mt khó khn h
n cho vic khuch tán công ngh do ch s hu đc có thi gian
đc quyn dài hn. Nm 1993, khi ngh đnh 63/CP ra đi đã nâng thi gian bo h
sáng ch t 15 nm lên 20 nm, gii pháp hu ích có thi hn bo h 15 nm S
thay đi này bt ngun t áp lc hi nhp quc t và đ phù hp vi các yêu cu khi
Vit Nam mun tham gia vào hip c qu
c t. Chính sách này đã không có tác
đng tng s đn sáng ch cng nh gii pháp hu ích ca ngi Vit. Bng chng
là s đn sáng ch và gii pháp hu ích không nhng tng mà ngc li còn gim.

15

đc bo h di dng gii pháp hu ích, không đòi hi tính sáng to và tính mi
cao. iu này nhm mc đích khuyn khích sáng to trong nc  trình đ cha

8
iu 10, iu l v sáng kin, ci tin k thut, hp lý hóa sn xut và sáng ch ban hành kèm theo Ngh
đnh s 31/CP ngày 23/1/1981 đc sa đi, b sung theo Ngh đnh 84/HBT ngày 20/3/1990: “Sáng ch là
gii pháp k thut mi so vi trình đ k thut th gii, có tính sáng to và có kh nng áp dng trong các
lnh vc kinh t - xã hi”

9
iu 58, Lut SHTT nm 2005.

16
cao. Tuy nhiên, s khuyn khích này cng không nhìn thy rõ ràng qua đn gii
pháp hu ích ca ngi Vit không tng cao nh k vng. Nguyên nhân ct lõi có
l vn do mc đ đu t R&D cho nghiên cu ti Vit Nam thp.
3.1.2. Thc trng s liu sáng ch
Sáng ch ca ngi Vit Nam rt ít. S liu thng kê v sáng ch ca ngi
Vit chim t l r
t nh trong tng s sáng ch: S đn sáng ch ch chim 9%; S
bng sáng ch ch chim cha đy 5% (s liu chi tit ti ph lc 4, 5). Mi nm ch
có vài chc bng sáng ch đc cp cho ngi Vit Nam, nm cao nht cng cha
đt 50 bng sáng ch. Nu theo thng kê ca WIPO, s sáng ch bao gm c b trí
mch tích h
p bán dn và phn mm thuc lnh vc máy tính chim 7% tng s thì
lnh vc CNTT Vit Nam mi nm cha có ni mt bng sáng ch. Trong c nm
2008 Vit Nam không có mt bng sáng ch nào đc cp bi USPTO
10
. Trong khi
đó các nc trong khu vc đu có s sáng ch cao: ài Loan đt 279,25 bng/triu

gian bo h, tng chi phí np đn cng không nhìn thy qua s liu thng kê đn
sáng ch. Trong các mc v thay đi thi gian bo h, tng chi phí np đn, s đn
sáng ch và gii pháp hu ích đu không có s tng trng đt bin. i
m này cho
thy chính sách bo h sáng ch dng nh b áp lc ca cng đng quc t nên
buc phi thay đi nhiu hn là s ch đng ca chính sách nhm khuyn khích
trc tip đn tng trng s đn, khuyn khích gián tip đn chuyn giao công ngh
theo kênh chính thc.
3.1.3. Thc trng chuyn giao quyn s dng đi tng SHTT
S li
u thng kê chuyn giao quyn s dng đi tng SHTT ti Vit Nam
cho thy có s chuyn dch ca công ngh t nc ngoài vào Vit Nam nhng rt
thp th hin qua s lng hp đng và s đi tng chuyn giao quyn s dng
công ngh. Chuyn giao quyn s dng đi tng SHTT đc thng kê theo ba loi
hp đng tùy vào các bên tham gia giao dch: gi
a nc ngoài và nc ngoài; gia
nc ngoài và Vit Nam; gia Vit Nam và Vit Nam. S lng đn cng nh hp
đng đã đc đng b đu cho thy khi lng giao dch gia Vit Nam và nc
ngoài chim u th c v s hp đng và s đi tng chuyn giao. Tuy nhiên, s
lng hp đng nm cao nht cng ch đt g
n mt trm hp đng cho toàn b các
ngành công nghip. S phát trin mnh m ca ngành CNTT thông tin gn đây mc

Trích đoạn Kênh chu yn giao công ngh gián t ip

---