i B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T THÀNH PH H CHÍ MINH
oOo BO TRUNG
PHÁT TRIN TH CH GIAO DCH NÔNG
SN  VIT NAM

Chuyên ngành: Qun tr kinh doanh
Mã s: 62.34.05.01 LUN ÁN TIN S KINH T

NGI HNG DN: TS PHM XUÂN LAN
TP.H CHÍ MINH - NM 2009
ii MC LC
Trang

1.3.4. Sn xut nông nghip là ngành phân tán 51
iii

1.4.
 Kinh nghim phát trin th ch giao dch nông sn mt s nc và bài hc cho
Vit Nam 52

1.4.1. Kinh nghim phát trin th ch giao dch nông sn mt s nc 53
1.4.2. Bài hc kinh nghim cho Vit Nam 67
TÓM TT CHNG 1 72
CHNG 2: THC TRNG TH CH GIAO DCH NÔNG SN  VIT
NAM 75

2.1. Th ch qun lý v mô tác đng đn vic áp dng các hình thc giao dch nông
sn  Vit Nam 75

2.1.1. Th ch qun lý v mô tác đng đn giao dch giao ngay nông sn 75
2.1.2. Th ch qun lý v mô tác đng đn sn xut theo hp đng trong tiêu
th nông sn 79

2.1.3. Th ch qun lý v mô tác đng đn giao dch giao sau nông sn 83
2.2. Thc trng th ch giao dch nông sn  Vit Nam 85
2.2.1. Thc trng th ch giao dch giao ngay nông sn  Vit Nam 85
2.2.2. Thc trng th ch giao dch sn xut theo hp đng trong tiêu th nông
sn  Vit Nam 104

2.2.3. Thc trng th ch giao dch giao sau nông sn  Vit Nam 115
2.3. ánh giá chung và nhng vn đ ny sinh khi thc hin th ch giao dch
nông sn  Vit Nam 128


3.3.2. Phát trin th ch giao dch sn xut theo hp đng 159
3.3.3. Phát trin th ch giao dch giao sau nông sn 170
3.4. Kin ngh 182
3.4.1. Kin ngh vi Chính ph và UBND các tnh, thành ph 182
3.4.2. Kin ngh vi các doanh nghip 183
TÓM TT CHNG 3 184
KT LUN 186
DANH MC CÁC CÔNG TRÌNH Ã CÔNG B 189
TÀI LIU THAM KHO 190
PH LC 197

v

DANH MC CÁC KÝ HIU VÀ T VIT TT

Các ký hiu, t
vit tt
Ting Anh Ting Vit
AFET
Agricultural Futures
Exchange of Thailand
S giao dch hàng hóa Thái
Lan
AFTC
Agricultural Futures Trade
Commission
y ban giao dch nông sn k
hn Thái Lan
ATB Asia Trade Brokerage JS Co.
Công ty c phn môi gii và

Extension
Cc khuyn nông Thái Lan
FAO
Food and Agriculture
Organization of the United
Nations
T chc lng nông Liên hip
quc
GAP Good agricultural practice Quy trình thc hành sn xut
vi

nông nghip tt
GDP Gross Domestic Product Tng sn phm trong nc
HACCP
Hazard analysis and critical
control point
H thng qun lý cht lng
an toàn v sinh thc phm
(Phân tích mi nguy và đim
kim soát trng yu)
HTX Hp tác xã
LIFFE
London International
Financial Futures and Options
Exchange
S giao dch hàng hóa Luân
ôn
NHNN Ngân hàng Nhà nc
NYBOT New York Board of Trade
S giao dch hàng hóa New

Agriculture
B Nông nghip Hoa K
VINACAFE Buôn
Ma Thut

Công ty c phn đu t và
xut nhp khu Cà phê Tây
Nguyên
VND Vietnam Dong ng tin Vit Nam
WTO World Trade Organization T chc Thng mi Th gii
XHCN Xã hi ch ngha
ZCE
Zhengzhou commodity
exchange
S giao dch hàng hóa Qung
Châu
viii

DANH MC CÁC BNG

Bng 1-
1: So sánh s khác nhau gia giao dch trin hn và giao dch k hn 42
Bng 1-2: T l sn xut theo hp đng theo các hình thc t chc  Trung Quc
nm 1996, 1998 và 2000 60

Bng 1-3: Tóm tt th ch giao dch nông sn 72
Bng 2-1: S liu mua ca Xí nghip Tân Thnh nm 2004 -2006 88
Bng 2-2: S liu mua qua tng phng thc ti Xí nghip Tân Thnh 89
Bng 2-3: Tình hình hot đng kinh doanh Ch trung tâm Nông sn Hu Thnh
ông 2002-2007 103


Hình 2-1: Cu trúc kênh tiêu th lúa BSCL 85
Hình 2-2: Cu trúc kênh tiêu th cà phê Tây Nguyên 93
Hình 3-1: Mô hình tng quát kênh tiêu th nông sn phân tán 147
Hình 3-2: C cu t chc tng quát ch nông sn tp trung 152
Hình 3-3: T chc b máy S giao dch hàng hóa 174

DANH MC CÁC HP

Hp 2-
1: Giá cà phê đt mc k lc: 40.000 đng/kg 1
Hp 2-2: Nông dân không mun bán “lúa non” 1
Hp 2-3: Ngi mua gom không mun mua “lúa non” 1
Hp 2-4: Quy đnh ca Ngân hàng nhà nc v giao dch k hn theo công vn s
8905/NHNN-QLNH 1
1

M U

1. Tính cp thit ca lun án
Sn xut nông nghip gn vi tiêu th sn phm làm ra luôn là thách thc và
là mi quan tâm, lo lng ca chính ph các quc gia trên th gii. Bi l sn phm
nông nghip do các h nông dân, phn ln thuc đi tng nghèo trong xã hi làm
ra, nu không đc tiêu th tt và có li cho h, thì thu nhp và đi sng ca h s
b nh hng xu, trách nhim s có phn t
huc v Chính ph.
Th ch giao dch nông sn có v trí quan trng trong quá trình phát trin th

ch hot đng vài tháng đóng ca. ây là hình thc giao dch tp trung, khác vi
hình thc giao dch thông qua ch đu mi theo cách truyn thng đã tn ti t lâu.
S thiu vng th ch qun lý phù hp vi hình thc giao dch nà
y là nguyên nhân
dn đn hot đng giao dch không phát trin.
- Th ba, sn xut theo hp đng (contract farming) đc xem là hình thc
giao dch nông sn tiên tin nhm gn kt ngi nông dân vi ngi mua bng hp
đng quan h (relational contracting). ây là hình thc “chuyn đi giao dch mt
ln và vô danh thành mt lot các giao dch lp đi lp li gia các bên quen bit
nhau” (Q
uinn, Majur và Anh, 2006) [65]. Xut phát t li ích ca sn xut theo hp
đng và xu hng chuyn dch t giao dch giao nga
y sang giao dch di hình thc
sn xut theo hp đng ngày càng gia tng trên th gii (Minot, 1986; Eaton và
Shepherd, 2001; McDonald, 2004; Harvey, Klein và Sykuta, 2005) [50] [54] [59]
[62], th ch giao dch sn xut theo hp đng  Vit Nam, vi t cách là khung
phá
p lý cho hot đng giao dch, chính thc đc hình thành thông qua Quyt đnh
s 80/2002/Q-TTg ngày 24/6/2002 ca Th tng Chính ph v Chính sách
khuyn khích tiêu th nông sn thông qua hp đng. T khi có Quyt đnh này, Vit
Nam “dy lên” mt phong trào mà chúng ta thng gi là “Sn xut theo hp đng
và liên kt 4 nhà”. Sau 7 nm thc hin, nhiu doanh nghip đã tht bi không mua
đ
c hàng hóa, hoc không thu hi đc vn đu t ng trc cho nông dân, tình
trng vi phm hp đng xy ra khp ni. Nông dân cho đ li cho doanh nghip và
ngc li. Vy, th ch giao dch sn xut theo hp đng theo Quyt đnh
80/2002/Q-TTg khó thc hin và không thành công trong thc tin.
- Th t, hình thc giao dch mua hàng trc, giao hàng sau (giao dch trin
hn – for
ward transaction) đã tn ti và phát trin da trên s tin cy dn b “phá

nông dân; th ba, mua bán thông qua hp đng gia doanh nghip vi hp tác xã,
t hp tác; và th t, mua bán ti ch đu mi nông sn.
- PGS.TS. V Trng Khi và TS.
Nguyn Thng (2006) ch nhim đ tài
“a dng hóa ch th s hu doanh nghip nông nghip nhà nc”. ây là đ tài
trng đim cp B ca B Nông nghip và PTNT.  tài này tp trung nhn dng
và phân tích các hình thc đa dng hóa ch th s hu doanh nghip nông nghip
nhà nc.  tài đã xác đnh đc mt s mô hình khoán trong doanh nghip nông
nghip nhng khi đc xét di góc đ thng mi li là hình thc sn xut th
eo
4

hp đng.
- PGS.TS. Nguyn Vn Nam và TS. Selwyn Heibron (2004) ch nhim đ tài
“Nghiên cu điu kin hình thành sàn giao dch nông sn ti Vit Nam”.  tài
thuc d án “Tng cng nng lc hi nhp quc t cho ngành nông nghip và phát
trin nông thôn” do AUSAID tài tr.  tài tp trung: th nht, đánh giá h thng
phân phi và tiêu th nông sn ca 8 mt hàng go, cà phê, cao su, chè, điu, rau
qu và tht; th hai, gii thiu mt kin thc v th trng trin hn, th trng k
hn, th trng quyn chn; th ba, đ xut phng hng và gii
pháp phát trin
h thng giao dch nông sn  Vit Nam và các điu kin cn chun b đ thit lp
sàn giao dch nông sn; và th t, đ xut mô hình thí đim g
iao dch cà phê và ch
buôn bán rau qu.
- ThS.V Th Minh Nguyt (2004) ch nhim đ tài “nh hng và các gii
pháp phát trin th trng hàng hoá tp trung ti Tp.H Chí Minh” ca Vin kinh
t TP.HCM.  tài tp trung: th nht, nghiên cu bn cht phát trin ca th trng
hàng hóa tp trung mà ch yu là th trng hàng hóa giao sau và c ch vn hành
ca các sàn giao dch hàng hóa; th hai, đánh giá các mô hình thí đim th trng

quc t, đng t
hi góp phn xóa đói, gim nghèo cho các h nông dân Vit Nam.
3.2. Mc tiêu c th
- Lun gii c s khoa hc và kinh nghim mt s nc v th ch giao dch
nông sn.
- Nhn dng và phân tích, đánh giá thc trng các hình thc giao dch và th
ch giao dch nông sn đã xut hin và đang hot đng  Vit Nam.
-  xut mt s gii pháp phát trin các hình thc giao dch và th ch giao
dch nông sn  Vit Nam.
4. i tn
g và phm vi nghiên cu
4.1. i tng nghiên cu
Nghiên cu các hình thc và th ch giao dch nông sn thông qua các quan h
giao dch nông sn gia các ch th tham gia vào quá trình kinh doanh nông sn.
Th ch ca các hình thc giao dch nông sn đc nghiên cu trên nhng khía
cnh: cu trúc t chc, c ch vn hà
nh và nhng điu kin vt cht đ phát trin.
Lun án cha có điu kin nghiên cu khía cnh hiu qu ca tng hình thc giao
dch thông qua nghiên cu chui giá tr và chi phí marketing nông sn.
4.2. Phm vi nghiên cu
- V không gian: lun án nghiên cu các hình thc và th ch giao dch nông
sn vi nhng mu điu tra mang tính đi din và tin li. Do điu kin t
hi gian và
kinh phí có hn nên lun án ch tp trung nghiên cu mt s trng hp đin hình 
6

3 khu vc sn xut nông sn chính  Nam B: Tây Nguyên, ng bng sông Cu
Long và ông Nam B.
- V thi gian: lun án nghiên cu trong thi gian phát trin các hình thc
giao dch nông sn dù là t giác hay t phát, nhng chú trng giai đon hin ti.

n thin nh th nào?
7

6) Nhng gii pháp nào cn phi đt ra đ phát trin th ch giao dch nông
sn  Vit Nam?
7) Nhà nc và doanh nghip cn phi làm gì đ phát trin th ch giao dch
nông sn  Vit Nam?
Quy trình nghiên cu ca lun án đc khái quát hóa qua các bc nh sau :

Ngun
: Bo Trung (2005), Phát trin nghiên cu ca lun án.
Hình 0-1: Quy trình nghiên cu ca lun án
5.2. Phng pháp thu thp, x lý và phân tích d liu
5.2.1. i tng kho sát
i tng kho sát là các ch th tham gia giao dch mt s nông sn ch yu
 Vit Nam bao gm doanh nghip thu mua, ch bin, tiêu th nông sn trong và
ngoài nc, các HTX, trang tri, ch đu mi, ch trung tâm nông sn, ngi mua
gom, các t chc tham gia giao dch k hn.
5.2.
2. Ngun d liu
Ngun d liu th cp: các tài liu lý thuyt v th ch giao dch nông sn, các
bài báo khoa hc trong nc và quc t, các công trình nghiên cu khoa hc ca các
tác gi trong và ngoài nc, các báo cáo ca các c quan qun lý nhà nc, các báo
8

cáo hot đng kinh doanh ca các ch th tham gia giao dch nông sn, tra cu tài
liu trên internet.
Ngun d liu s cp bao gm d liu thu thp thông qua quan sát, phng vn
không cu trúc và tho lun nhóm.
- Lun án thc hin kho sát thc t thông qua phng pháp quan sát các
5.2.3. Phng pháp tin hành thu thp, x lý và phân tích d liu
 đm bo các tình hung s dng trong lun án mang tính đi din cho tng
th và đáng tin cy, lun án đã thc hin các bc tin hành thu thp, x lý và phân
tích nh sau:
Bc 1: Cn c vào mc tiêu nghiên cu ca lun án, tác gi xây dng danh
mc các đi tng kho sát d kin. Trên c s khoa hc v th ch giao dch nông
sn, tác gi s dng phng pháp ly mu phi xác sut phâ
n tng và thun tin đ
xây dng danh mc đi tng kho sát. Danh mc mu đi din đc phân tng
theo các hình thc giao dch và th ch giao dch nông sn, có ngha ng vi tng
hình giao dch và th ch giao dch có nhóm đi tng kho sát khác nhau.
Bc 2: Trên c s lý lun và kinh nghim mt s nc, tác gi thc hin
nghiên cu đnh tính s b bng cách phng vn không cu trúc các đi tng kho
sát. Bc này nhm
khám phá xem các đi tng kho sát đang áp dng hình thc
giao dch nào. T đó, tác gi nhn dng và phân loi các đi tng kho sát theo các
hình thc giao dch nông sn và xây dng danh mc các đi tng kho sát cn tin
hành nghiên cu sâu  bc tip theo (
xem Ph lc 1).
Bc 3: Tác gi thc hin nghiên cu đnh tính chính thc thông qua nghiên
cu thc đa và nghiên cu lch s. Trong ni dung này, phng pháp tình hung
(case study method) đc s dng đ nghiên cu th ch giao dch nông sn  Vit
Nam. D liu phân tích bao gm d liu th cp và d liu s cp. Tác gi trc tip
thu thp các tài liu th cp t các đi tng kho sát. Thông qua các tài liu th
cp tác gi phng vn sâu không cu trúc và
bán cu trúc các ch th tham gia vào
hot đng giao dch nông sn. Ngoài ra, tác gi cng thu thp ngun d liu s cp
thông qua quan sát các hot đng giao dch nông sn và tho lun trc tip các

Ph lc 2), các ni dung và kt qu nghiên cu ca lun án đc hoàn thin
thông qua phng pháp tho lun nhóm tp trung. Tho lun nhóm tp trung đc
thc hin trong các lp đào to Giám
đc doanh nghip khóa 15, 16, 17, 18 và 19,
các lp bi dng Ch nhim HTX, Ch trang tri ti Trng Cán b Qun lý
Nông nghip và PTNT II. Ni dung tho lun nhóm tp trung cng liên quan đn
11

các hình thc giao dch nông sn, cu trúc t chc, c ch vn hành và c s vt
cht ca tng hình thc giao dch nông sn. Ngoài ra, kt qu nghiên cu ca lun
án cng đc trình bày ti hi tho v tiêu th nông sn đc t chc bi B Nông
nghip và PTNT. Mt s ni dung ca lun án cng đã đc chnh sa theo ý kin
đóng góp ca các hc viên tham d lp hc và chuyên gia tham d hi tho.
6. Tính mi, tính đc đáo, tính sáng to ca lun án
6.1. V mt lý lun
- Lun á
n khng đnh th ch giao dch nông sn là khung pháp lý hay tp
quán, thông l quy đnh v cu trúc t chc và c ch vn hành ca các hot đng
giao dch nông sn gia 2 hay nhiu ch th tham gia phù hp vi điu kin vt cht
nht đnh. Kt lun này xut phát t vic nghiê
n cu th ch di góc đ qun lý
doanh nghip, khác vi cách hiu v th ch hin nay đc nghiên cu di góc đ
qun lý nhà nc.
- Lun án phân loi th ch giao dch nông sn nh sau: th ch giao dch sn
xut theo hp đng, th ch giao dch giao ngay và th ch gia
o dch giao sau. Vic
phân loi này da trên bn cht kinh t - xã hi ca các hình thc giao dch. ó là


1.1. Khái nim, bn cht và ni dung
ca giao dch nông sn và th ch giao
dch nông sn
1.1.1. Khái nim th trng và t
h trng nông sn
Th trng đc hiu là ni ngi mua và ngi bán (hay ngi có nhu cu và

ngi cung cp) tip xúc trc tip hoc gián tip vi nha
u đ trao đi, mua bán hàng
hóa vt phm hay dch
v. Vi ngha hp, th trng là ni din ra các hot đng
mua và bán mt th hàng hóa nht đnh nào đó nh th trng go, th trng cà
phê, t
h trng chng khoá
n, th trng vn. Cng có mt ngha hp khác, th
trng là mt ni xác đnh nào đó, din ra các hot đng mua bán hàng hóa vt
phm hay dch v nh ch, siêu th, trung tâm thng mi hoc th trng Thành
ph H Chí Minh, th trng Hà Ni.
Trong kinh t hc c đin và tân c đin, khái nim th trng đc hiu rng
hn là tp hp các tha thun m
à ngi mua và ngi bán trao đi đc các hàng
hóa vt phm hoc dch v cho nhau. Các tha thun bao gm giá c, s lng, cht
lng hàng hóa vt phm hay dch v, phng thc thanh toán và giao hàng. Th
trng ra đi gn lin vi s ra đi và phát trin sn xut hàng hóa. u tiên là s
trao đi hin vt, sau này, khi tin t ra đi, tin t gi chc nng đnh giá c
ho mi
hàng hóa vt phm hay dch v trao đi trên th trng. Kt thúc mi cuc trao đi
dù bng hin vt hoc bng tin t đu là chuyn giao quyn s hu t ngi ch
này sang ngi ch khác vi mt giá nht đnh.

o Hoàng c Thân (2006) và theo nghiên cu ca tác gi, bn cht ca
giao dch nông sn đc khái quát nh sau:
Th nht, ch th là các nhà kinh doanh nông sn [35]. Theo iu 4, Lut
doanh nghip nm
2005, “Kinh doanh là vic thc hin liên tc mt, mt s hoc
tt c các công đon ca quá trình đu t, t sn xut đn tiêu th sn phm hoc
cung ng dch v trên th trng nhm mc đích sinh li” [31]. Do đó, ch th ki
nh
doanh bao gm nông dân mang nông sn hàng hóa bán ra th trng, các nhà buôn
bán nông sn, ngi cung ng dch v h tr cho hot đng kinh doanh nông sn và
nhà sn xut – ch bin nông sn.
Th hai, giao dch nông sn là mt quá trình thng lng chuyn giao quyn
s hu nông sn hàng hóa t ch th này sang ch th khác [35]. Quyn s hu
đ
c hiu theo B Lut dân s ngày 14/6/2005: “Quyn s hu bao gm quyn
chim hu, quyn s dng và quyn đnh đot tài sn ca ch s hu theo quy đnh
ca pháp lut” [30]. Các thành t trong quá
trình thng lng bao gm giá c, s (1)
Trong đ tài, tác gi s dng mt s thut ng bng ting Anh nhm giúp ngi đc d dàng tra
cu, tham kho, so sánh đi chiu các tài liu bng ting Anh ca các hc gi nc ngoài (Xem
Ph
lc 22
).
15

lng, cht lng nông sn, thi đim và đa đim thng lng, thi đim và đa
đim giao nhn hàng hóa, thi đim và điu kin thanh toán, thng lng trc tip

Báo cáo ca Ngân hàng th gii nm
2002 cng đa ra khái nim th ch là
“Nhng quy tc và t chc, gm c các chun mc không chính thc, phi hp
hành vi con ngi” [75].
16

Theo các tác gi đ tài KX-01-06, “Th ch là cách thc xã hi xác lp khuôn
kh, trt t, trong đó din ra các quan h gia con ngi và c ch, quy ch, quyn
lc, quy tc, lut l vn hành ca trt t xã hi đó” [1].
Theo North Douglass C. (1994), th ch đc đnh ngha là “nhng gii hn
do con ngi đt ra nhm c cu s tng tác gia con ngi vi nhau. ó là tng
hp nhng gii hn chính thc (nh nguyê
n tc, lut l, hin pháp) và phi chính
thc (ví d nhng quy phm v hành vi, tc l, nguyên tc đo đc) và nhng đc
đim cng ch ca chúng” [63]. Mt nhá
nh kinh t hc đã xut hin đt trng tâm
vào các th ch, gi là “Kinh t hc v th ch mi (New Institutional Economics -
NIE)”. Theo NIE, th ch là “nhng nguyên tc ca cuc chi” trong xã hi; không
có chúng thì các th trng không hot đng đc.
Tuy có nhiu nhiu khái nim khác nhau v th ch, nhng phn ln các quan
đim đu thng nht bn cht ca th ch  nhng khía cnh sau:
- Th nht, th ch là khuôn kh trt t quy đnh v “ngi chi”. ây là
các ch th tham gia “trò chi”. “Trò chi” là ni dung hot đng mà các ch th
tham gia. Giao dch nông sn c
hính là “trò chi”. Trên c s ca “trò chi”, ngi
ta xác đnh cu trúc t chc cho các ch th tham gia. Các ch th tham gia bao
gm c th nhân và t chc. iu nà
y có ngha cu trúc t chc là mt thành phn
ca th ch. Cu trúc t chc xác đnh các ch th, mi quan h gia các ch th và
vai trò ca mi ch th tham gia “trò chi”. ây chính là xây dng khuôn kh trt