Anh chị hãy Phân tích bài “Chiếu cầu hiền” của Ngô
Thì Nhậm
Ngô Thì Nhậm (1746 – 1803), hiệu là Hi Doãn, quê ở làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh
Oai, tỉnh Hà Đông (cũ), nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội. Ông đỗ tiến sĩ năm 1775,
từng làm quan dưới triều Lê – Trịnh; sau đi theo Tây Sơn và có nhiều đóng góp nên được
Quang Trung trọng dụng. Nhiều văn kiện giấy tờ quan trọng của nhà Tây Sơn đều do ông
biên soạn. Vâng lệnh vua Quang Trung, ông đã viết bài Chiếu cầu hiền. Đây là một văn
kiện quan trọng thể hiện chủ trương đúng đắn của nhà Tây Sơn nhằm động viên tầng lớp
trí thức Bắc Hà tham gia xây dựng đất nước; đồng thời phản ánh tầm nhìn xa trông rộng
và tấm lòng vì dân, vì nước của Quang Trung Nguyễn Huệ. Bài Chiếu gồm ba phần:
Phần 1: Từng nghe… đến người hiền vậy: Phận sự (do Trời định) của người hiền tài là
phải đem tài năng phục vụ cho vua, cho nước. Phần 2: Trước đây… đến buổi ban đầu của
trẫm hay sao ? Phê phán nhẹ nhàng các cách ứng xử có phắn tiêu cực của một số sĩ phu
Bắc Hà và nêu lên nhu cầu sử dụng hiền tài rất cấp thiết của triều đình Tây Sơn. Phần 3:
Chiếu này… đến đều biết. Con đường rộng mở để người hiền tài cống hiến cho đất nước.
Trước tình hình chúa Trịnh ngày càng lộng quyền lấn át vua Lê, Nguyễn Huệ đã thần
tốc kéo quân ra Bắc “phù Lê diệt Trịnh” (1786); thừa thắng đánh tan hai mươi vạn giặc
Thanh, dẹp yên thù trong giặc ngoài, thống nhất đất nước, lập ra triều đại Tây Sơn. Trong
giới sĩ phu Bắc Hà có nhiều nhà Nho sáng suốt đã ủng hộ Tây Sơn. Tuy vậy, một số
người do quan niệm đạo đức bảo thủ, không nhận thấy chính nghĩa và sứ mệnh lịch sử to
lớn của phong trào Tây Sơn nên đã có thái độ bất hợp tác, thậm chí chống lại. Một nhiệm
vụ chiến lược đối với vua Quang Trung là phải thuyết phục tầng lớp trí thức Bắc Hà hiểu
đúng vai trò và những dự kiến xây dựng đất nước của triều đình Tây Sơn, để từ đó tự
nguyện cộng tác, đem tài đức phục vụ cho triều đại mới. Mở đầu bài Chiếu, tác giả chi ra
quy luật xuất xử của các bậc hiền tài: Từng nghe nói rằng: Người hiền xuất hiện ở đời, thì
như ngôi sao sáng trên trời cao. Sao sáng ắt chầu về ngôi Bắc Thần, người hiền ắt làm sứ
giả cho thiên tử. Nếu như che mất ánh sáng, giấu đi vẻ đẹp, có tài mà không được đời
dùng, thì đó không phải là ý trời sinh ra người hiền vậy. Tác giả khẳng định, người hiền
(người có đức có tài) phải phục vụ đắc lực cho nhà vua (thiên tử). Nếu không làm như
vậy là trái với ý trời. Quy luật của thiên nhiên là sao sáng ắt chầu về ngôi Bắc Thần (tức
sao Bắc Đẩu). Hiền tài là tinh hoa của trời đất nên lẽ đương nhiên là tài đức của họ phải

không đáng để phò tá chăng? Hay đang thời đổ nát chưa thể ra phụng sự vương hầu
chăng? Những người hiền đến lúc này mà vẫn chưa chịu hợp tác với triều đình mới thì
hoặc là coi vua Quang Trung it đức, không xứng để phò tá; hoặc viện cớ tình hình xã hội
đang thời đổ nát cả hai điều ấy đều không đúng với hoàn cảnh hiện tại. Vậy thì chi còn
cách là phải đem tài đức ra phục vụ và phục vụ hết lòng cho triều đại mới. Sự nghiệp đại
định của đất nước đòi hỏi các bậc hiển tài phải cống hiến tài năng, nhiệt huyết. Thái độ
chiêu hiền đãi sĩ của vua Quang Trung là rất chân thành. Nhà vua tỏ rõ sự khiêm tốn,
thực lòng mong muốn có sự cộng tác của các bậc hiền tài để xây dựng một triều đại mới
vững mạnh: Kìa như, trời còn tăm tối, thì đấng quân tử phải trổ tài. Nay đương ở buổi
đầu của nền đại định, công việc vừa mới mở ra. Kỉ cương nơi triều chính còn nhiều
khiếm khuyết, công việc ngoài biên đương phải lo toan. Dân còn nhọc mệt chưa lại sức,
mà đức hoá của trẫm chưa kịp nhuần thấm khắp nơi. Trẫm nơm nớp lo lắng, ngày một
ngày hai vạn việc nảy sinh. Nghĩ cho kĩ thì thấy rằng: Một cái cột không thể đỡ nổi một
căn nhà lớn, mưu lược một người không thể dựng nghiệp trị bình. Suy đi tính lại trong
vòm trời này, cứ cái ấp mười nhà ắt phải có người trung thành tín nghĩa. Huống nay trên
dải đất văn hiến rộng lớn như thế này, há trong đó lại không có lấy một người tài danh
nào ra phò giúp cho chính quyền buổi ban đầu của trẫm hay sao ? Lập luận trong đoạn
văn này rất chặt chẽ, có lí có tình. Nhà vua chi rõ tính chất của thời đại và nhu cầu trước
mắt của đất nước, đồng thời cũng thẳng thắn tự nhận những điều bất cập của triều đại
mới do mình đứng đầu như chính sách cai trị còn nhiều thiếu sót, việc biên ải chưa yên,
dân chưa hồi sức sau chiến tranh, đức hoá của vua chứa thấm nhuần,… Trong khi đó,
công việc ngày càng nhiều và trách nhiệm của triều đình ngày càng nặng nề, đòi hỏi phải
có sự trợ giúp của các bậc hiền tài. Hình ảnh: Một cái cột không thể đỡ nổi một căn nhà
lớn và mưu lược của một người không thể dựng nghiệp trị bình là nhận xét khách quan,
đúng đắn, thể hiện tư tưởng lấy dân làm gốc và tầm nhìn chiến lược sáng suốt của vua
Quang Trung ồ thời điểm ấy. Kết thúc đoạn văn, tác giả lại dẫn lời Khổng Tử trong sách
Luận ngữ để khẳng định rằng hiện nay nhân tài không những có, mà còn có nhiều. Vậy
tại sao trên dải đất văn hiến rộng lớn như thế này, há trong đó lại không có lấy một người
tài danh nào ra phò giúp cho chính quyền buổi ban đầu của trẫm hay sao ? Câu hỏi tha
thiết đó buộc giới sĩ phu Bắc Hà phải suy nghĩ và thay đổi cách ứng xử. Lời nói khiêm