Đại học quốc gia Hà Nội
Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn
Khoa văn học
---------------
Môn : Thi pháp tiểu thuyết truyền thống phương tây và thi pháp
tiểu thuyết L.Tônxtôi
Giảng viên : PGS.TS Nguyễn Trường Lịch
Học viên thực hiện : Nhóm 4
Lớp K51 : Cao học lý luận văn học

Hà Nội, tháng 11-2007
1
1. Tiểu thuyết có khủng hoảng hay không?
Sự khủng hoảng của bất kỳ một thể loại nào đều phải xét đến ba yếu
tố: đội ngũ sáng tác, chất lượng tác phẩm và thị hiếu người đọc.
Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật đã khiến con người có những
bước tiến vượt bậc. Nhịp điệu cuộc sống trở nên gấp gáp hơn. Thời gian
được sử dụng để làm rất nhiều việc mà dung lượng của một cuốn tiểu
thuyết thường lớn, dẫn tới tâm lý “ngại đọc”. Đó chính là sự khủng hoảng
về người đọc. Chất lượng người đọc cũng là điều đáng bàn. Có một
nghịch lý nào không khi thời đại này là thời đại của kinh tế tri thức mà
văn hóa đọc lại giảm sút? Báo chí, truyền hình, đặc biệt là internet ra đời
đã làm thay đổi cách tiếp nhận thông tin của con người. Khối lượng thông
tin khổng lồ hàng ngày đến với chúng ta thật lớn, nhưng chưa được chọn
lọc, đồng thau lẫn lộn. Những cuốn sách chất lượng thấp dễ làm vùn mòn
năng lực tiếp nhận những tác phẩm văn chương có giá trị ở người đọc.
Người ta dễ đọc, dễ quên và dường như cũng chẳng có thời gian để suy
ngẫm về giá trị, tư tưởng của tác phẩm văn hóa.
Ngôn ngữ đời sống ngày nay cũng đã thay đổi nhiều. Ngôn ngữ
trong tiểu thuyết nói riêng và ngôn ngữ văn chương nói chung nhiều khi
không còn phù hợp với một bộ phận công chúng. Nhiều người đã phân

tác phẩm ấy đến được với người đọc, và làm thay đổi một chút gì đó trong
tư tưởng quan niệm của họ.
2. Đánh giá tiểu thuyết Việt Nam đương đại từ 1976 đến nay.
Trước hết, có thể liệt kê ra hàng loạt tiểu thuyết ít nhiều gây được
sự chú ý trong ba mươi năm trở lại đây (sắp xếp không theo trật tự thời
gian, không phụ thuộc vào tiếng tăm của tác giả: Thủy hỏa đạo tặc (Hoàng
Minh Tường), Mối tình hoang dã (Trần Huy Quang), mảnh đất lắm người
nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Bến
không chồng (Dương Hứng) Lọc rừng (Trung Trung Đỉnh), Ăn mày dĩ
vãng, Khúc bi tráng cuối cùng (Chu Lai), Đám cưới không có giấy giá
thú, Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Sóng ở đáy sông, Thời xa
vắng (Lê Lựu), Cơ hội của chúa (Nguyễn Việt Hà), Lão Khổ, Thiên thần
3
sám hối (Tạ Duy Anh), cháy đến giọt cuối cùng (Nguyễn Thị Anh Thư),
Những đứa trẻ chết già (Nguyễn Bình Phương), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo),
Những đứa con bất trị (Triệu Huấn), Người cha ở trên đời (Nguyễn Tham
Thiện Kế), Đất nóng (Nguyễn Hồng Thái), (Quỳnh Linh), Cõi người rung
chuông tận thế (Hồ Anh Thái), Bão biển (Chu Văn), Dấu chân người lính
(Nguyễn Minh Châu), gặp gỡ cuối năm (Nguyễn Khải), Mẫn và tôi (Phan
Tứ), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Thanh)…
2.1. Bối cảnh lịch sử và những tiền đề văn hóa thẩm mĩ của quá
trình đối với văn hóa Việt Nam sau 1975.
Sau năm 1975, đất nước chuyển từ trạng thái thời chiến sang thời
bình. Chiến tranh là một trạng thái đời sống bất thường, trái khoáy, phi lý
đối lập với trạng thái sống, suy nghĩ, cảm xúc bình thường của con người.
Từ đó hình thành nên một hệ thống giá trị thời chiến, văn hóa thời chiến,
những tâm lý, thói quen mang rõ dấu hiệu của thời chiến. Mục đích cao
nhất là độc lập, tự do. Còn những gì không có ích trực tiếp đều tạm thời bị
loại bỏ. Sau năm 1975, đất nước hòa bình nhưng lâm vào cuộc khủng
hoảng khác, khủng hoảng sau chiến tranh, khủng hoảng kinh tế, phơi lộ

Tuy vậy, vẫn còn những tác phẩm có giá trị như “Mảnh đất lắm người
nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường. Một vài lý luận đặt ra: Mối quan hệ
giữa văn nghệ và chính trị như thế nào? Phản ánh hiện thực là thuộc tính
hay nhiệm vụ của văn nghệ? Có hay không chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ
nghĩa? Bởi thực sự có những tác phẩm đi xa hơn phản ánh hiện thực thuần
túy như “Nỗi buồn chiến tranh” (Bảo Ninh), “Đám cưới không có giấy giá
thú” (Ma Văn Kháng), “Những mảnh đời đen trắng” (Nguyễn Quang Lập)
… Những tác phẩm như thế này đã gây một cú sốc thật sự trong cách đọc
văn học truyền thống, cho người đọc cảm giác “sợ” chứ không đơn thuần
chỉ yêu, ghé.
Những nỗ lực đổi mới tiểu thuyết nghiêng về hình thức hơn là về
nội dung. Người ta thấy xuất hiện nhiều thể nghiệm mới. Tiểu thuyết ngắn
(Như “Thiên thần sám hối” của Tạ Duy Anh chỉ vẻn vẹn mấy chục trang
sách) thể hiện cái nhìn có tính phân mảnh về thế giới; tiểu thuyết sử thi
5