ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
TIỂU LUẬN
Đề tài: Tìm hiểu cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khuyến
qua đó khái quát đặc điểm văn học VN nửa cuối thế kỷ XIX
Giảng viên hướng dẫn: Nguyễn Thu Hương
Sinh viên thực hiện: Đặng Thị Thu
Lớp: K52- SP văn
Năm 2008
1
MỞ ĐẦU
Nguyễn Khuyến là một trong những nhà thơ có tên tuổi của văn học dân
tộc, ông là một trong những đại diện lớn nhất và cuối cùng của văn học Việt
Nam trung đại. Ông là người chứng kiến những bước thăng trầm bi thương vào
loại bậc nhất của lịch sử dân tộc, tận mắt chứng kiến sự thất bại của triều đình
nhà Nguyễn và các phong trào yêu nước trước một kẻ thù hoàn toàn xa lạ và ông
cũng là người nhận thấy một cách đau xót nhất sự sụp đổ của một hệ tư tưởng đã
lỗi thời, cũng như sự bất lực đến hài hước của một loại hình tri thức đại diện cho
hệ tư tưởng ấy trước thực tế lịch sử. Tưởng rằng cùng với sự kết thúc của thể
chế xã hội lạc hậu ấy, nền văn học Việt Nam trung đại sẽ rơi vào ngõ cụt của sự
bế tắc với một phương thức phản ánh đã lỗi thời. Nhưng thật kỳ lạ là từ trong sự
suy thoái tưởng chừng như đã đến đỉnh điểm lại xuất hiện một tài năng thơ ca
vào loại xuất chúng như Nguyễn Khuyến. Ông giống như một dấu chấm cảm
thán khẳng định tính chất cổ điển có sức làm lay động lòng người của văn học
trung đại vào giai đoạn cuối cùng của thời kỳ văn học dài hàng chục thế kỷ này
của dân tộc. Nguyễn Khuyến may mắn làm sao vừa đỗ: Tam nguyên thừa đủ để
tự đắc với đời bằng con đường khoa cử, vừa hằn đậm tên tuổi trong lịch sử văn
học, như một trong dăm ba tên tuổi đứng đầu của văn học Việt Nam qua mọi
thời kỳ. Những sáng tác bằng chữ Nôm và chữ Hán của Nguyễn Khuyến mang
những nét riêng, nét độc đáo của một nhà thơ tài ba đồng thời vẫn mang những

Thuyết… nói chung kém thế lực.
3
Trong khi Nam Kỳ đang dồn sức chống ngoại xâm thì ở miền Trung và
miền Bắc chưa có ngoại xâm, bọn phong kiến tăng cường bóc lột nhân dân một
cách thậm tệ. Nhiều cuộc khởi nghĩa của nông dân vì thế đã nổ ra. Nhà nước
thống trị đứng trước hai mâu thuẫn, bên ngoài thì mâu thuẫn với bọn thực dân
xâm lược, bên trong lại mâu thuẫn với phong trào khởi nghĩa của nông dân.
Triều đình nhà Nguyễn đã thoả hiệp với bọn thực dân để quay lại đàn áp phong
trào nông dân trong nước. Hàng ước 1862 đã ra đời trong bối cảnh như vậy. Sau
năm 1862, triều đình nhà Nguyễn đã không còn vai trò gì trong cuộc kháng
chiến chống Pháp nữa. Và như vậy là cuộc kháng chiến chống Pháp sau năm
1862 không những tập trung vào thực dân Pháp mà còn bắt đầu đả kích cả triều
đình phong kiến đầu hàng. Nhưng phải đến hàng ước năm 1884, sự đầu hàng
của triều đình mới hoàn toàn bộc lộ và từ đây triều đình thực sự trở thành mục
tiêu đả kích của nhân dân bên cạnh việc đả kích thực dân Pháp.
Cuộc kháng chiến chống Pháp trong phong trào Cần Vương tiếp sau đó
vẫn chịu sự chi phối ít nhiều của ý thức hệ phong kiến nhưng không phải do
những người đại diện chính quyền phong kiến cầm đầu, mà do các văn thân và
sĩ phu yêu nước chống Pháp lãnh đạo. Phong trào rầm rộ từ Bình Định, Quảng
Bình ra đến Hưng Yên, Thái Bình, Tây Bắc và kéo dài đến gần hết thế kỷ XIX.
Tiếng súng Cần Vương tắt dần, cuộc chiến đấu gần như không còn phương
hướng nhưng lòng yêu nước của nhân dân ta thì không bao giờ tắt. Không bốc
lên thành ngọn nửa thì nó cháy âm ỉ trong lòng, để chờ một ngọn gió mới sẽ lại
bùng lên mãnh liệt
Đây là những diễn biến lịch sử cơ bản đã diễn ra trong giai đoạn nửa cuối
thế kỷ XIX. Đây là giai đoạn lịch sử dân tộc trải qua những biến cố thăng trầm,
bắt đầu rơi vào sự thống trị của thực dân Pháp, nhân dân phải chịu đồng thời
nhiều tầng áp bức từ triều đình phong kiến và đế quốc thực dân. Bối cảnh lịch sử
này đã chi phối tới đời sống vật chất và tinh thần của mọi tầng lớp nhân dân
trong xã hội; tới mọi khía cạnh của đời sống. Và đặc biệt nó có ảnh hưởng rõ rệt

bấy giờ có ông Nghè là Vũ Văn Lý, người làng Vĩnh Trụ, huyện Thanh Liêm
5
tỉnh Hà Nam thấy ông học giỏi mà phải bỏ dở giữa chừng nên đã đem về nuôi và
cho ăn học tiếp. Năm Giáp Tý (1864), Nguyễn Khuyến đi thi Hương đậu giải
nguyên trường thi Nam Định. Năm sau Nguyễn Khuyến đi thi Hội không đỗ,
ông ở lại Huế học trường Quốc Tử Giám để chờ kỳ thi khác. Năm Tân Mùi
(1871), Nguyễn Khuyến thi hội lần thứ hai, đỗ Hội Nguyên sau đó vào thi đình,
đỗ Đình Nguyên. Như thế là cả ba lần thi Hương, thi Hội, thi Đình ông đều đỗ
đầu nên người ta gọi ông là Tam nguyên Yên Đổ.
Sau khi đậu xong, Nguyễn Khuyến được bổ làm quan ở Nội các Huế, năm
sau đổi làm Đốc học Thanh Hoá, rồi sát Nghệ An, nhưng được mấy tháng thì mẹ
mất và ông xin về quê để chịu tang mẹ. Mãn tang ông vào kinh làm Biện lý bộ
Hộ. Năm 1877, đổi làm Bố chánh Quảng Ngãi, năm 1879, Nguyễn Khuyến bị
điều về Kinh sung chức Trực học sĩ và làm Toản tu ở Quốc sử quán. Năm 1883
triều đình Huế cử ông làm phó sứ cùng với Lã Xuân Oai, tuần phủ Lạng Bình
làm chánh sứ đi công cán nhà Thanh, nhưng tình hình biến đổi đến tháng 8 năm
1883 Thuận An thất thủ, việc đi sứ bị đình lại và ông trở về với chức cũ. Tháng
12 năm ấy thục dân Pháp đánh Sơn Tây, Nguyễn Hữu Độ đã cử Nguyễn Khuyến
lên làm quyền Tổng đốc nhưng ông dứt khoát từ chối, lấy cớ đau mắt nặng xin
cáo quan về làng.
Nguyễn Khuyến làm quan tất cả có 11 năm từ 1872 đến 1883, còn phần
lớn cuộc đời của ông gắn bó với quê nhà, một vùng đồng ruộng chiêm trũng.
Nguyễn Khuyến rất có ý thức về khí tiết của ông. Trong khoảng thời gian ông ra
làm quan cho nhà Nguyễn khi thì ở Huế, khi thì ở các tỉnh Sơn Tây, Hưng Hoá,
Tuyên Quang, lúc nào ông cũng sống một cuộc đời cần kiệm, liêm chính, không
làm việc gì khả dĩ làm nhơ bẩn đến đạo đức cao thượng của ông. Ông đã tự ví
mình như cái lược quý bằng đồi mồi dùng để chải cho sạch hết cái bụi bẩn.
Trong thời gian từ quan về sống tại quê nhà, Nguyễn Khuyến sống gần gũi với
quần chúng, và do vậy hiểu được những tâm tình, lo toan của những người xung
quanh. Ông làm thơ tặng bạn bè, tặng anh vợ, tặng ông hàng thịt…làm câu đối