Ý nghĩa của vốn và lý do tháo bỏ quy định về vốn pháp định

Sau một thời gian ứng dụng Luật Doanh nghiệp (từ Luật Doanh nghiệp năm
1999 cho đến Luật Doanh nghiệp năm 2005 hiện hành), có nhiều ý kiến cho rằng
cần xem xét lại một số nội dung quy định trong các văn bản này
1
. Trong đó, dựa
trên cơ sở các chức năng của vốn, nhất là chức năng bảo đảm quyền lợi cho chủ
nợ
2
, có ý kiến cho rằng, nên lặp lại quy định về điều kiện mức vốn tối thiểu khi
thành lập doanh nghiệp đối với tất cả các trường hợp đầu tư kinh doanh. Cách
thức tiếp cận này là hợp lý, cần được tham khảo. Tuy nhiên, theo chúng tôi, vấn
đề cần được nhìn nhận từ vai trò, ý nghĩa của vốn ở từng vị trí của tất cả các bên
có liên quan. Trước hết là vai trò của vốn đối với chính doanh nghiệp; thứ hai là ý
nghĩa của vốn đối với các đối tác của doanh nghiệp - chủ nợ. Ngoài ra, cũng được
nhìn nhận từ phía Nhà nước - với tư cách là chủ nợ lớn nhất và với chức năng
điều hòa mối quan hệ giữa hai bên nói trên.
1. Đối với doanh nghiệp sở hữu vốn
Ở vị trí của doanh nghiệp, để định vị nội dung quy định của pháp luật về vốn điều lệ, ý
nghĩa của vốn cần được nhìn nhận thông qua một số nội dung sau:
Thứ nhất, cần có cơ chế để doanh nghiệp tự xác định quy mô vốn theo nhu cầu và quy mô
kinh doanh.
Trước hết, cần phân định rõ các khái niệm: vốn điều lệ - vốn gốc - vốn chủ sở hữu, vốn
pháp định - vốn tối thiểu, vốn kinh doanh và tài sản của doanh nghiệp. Trong đó, khái niệm
vốn kinh doanh và tài sản của doanh nghiệp cần được xác định lại vì tuy có sự khác biệt về
mặt ngữ nghĩa nhưng lại có sự đồng nhất.
Nhà đầu tư thành lập doanh nghiệp là để tiến hành hoạt động sản xuất - kinh doanh. Muốn
vậy, nhà đầu tư cần phải có vốn và vốn kinh doanh của doanh nghiệp sẽ là toàn bộ tài sản
của doanh nghiệp, kể cả tài sản cố định hay tài sản lưu động. Trong những giai đoạn hoạt
động tiếp sau của doanh nghiệp, khi giá trị tài sản của doanh nghiệp có tăng lên, thì vốn điều

trường hợp hiệu quả kinh doanh và giá trị của doanh nghiệp tăng cao sẽ không thuộc về các
doanh nghiệp chỉ biết sử dụng nguồn vốn tự có. Tùy theo tỷ lệ vốn vay được sử dụng để tạo
ra hiệu quả kinh doanh mà giá trị của doanh nghiệp sẽ tăng lên nhiều hay ít. Đương nhiên, lý
thuyết này cũng chỉ ra mức tỷ lệ vốn vay nhất định trong cấu trúc vốn của doanh nghiệp để
đảm bảo được hiệu quả trong sử dụng vốn từ việc giảm thiểu chi phí sử dụng vốn và hạn chế
những rủi ro mặc định khi sử dụng vốn vay. Điều đó một phần tùy thuộc vào tiềm lực nội tại
của chính doanh nghiệp, phần lớn còn lại phụ thuộc ở chiến lược phát triển kinh doanh, mức
độ thành công của phương án sản xuất kinh doanh và sự mạo hiểm khi đối diện với rủi ro
trước một tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng. Vì vậy, từ cấu trúc vốn tối ưu, kết quả phân tích sẽ giúp
doanh nghiệp xác định được cấu trúc vốn mục tiêu cho riêng mình cho tỷ lệ vốn chủ sở hữu
và vốn vay. Trên thực tế, vẫn có doanh nghiệp nâng mức vốn vay lên trên 50% mà vẫn đạt
được hiệu quả sử dụng vốn như mong đợi. Nhưng từ cấu trúc vốn tối ưu được xác định ứng
với những điều kiện riêng của doanh nghiệp, cấu trúc vốn mục tiêu thường được các doanh
nghiệp duy trì mức tỷ lệ vốn vay trong độ an toàn mà đa phần doanh nghiệp ứng dụng thấp
hơn tỷ lệ vốn sở hữu, có thể là 60% vốn chủ sở hữu và 40% vốn vay
4
. Điều đáng chú ý khác
là không phải trong trường hợp nào mức chi phí sử dụng vốn vay thấp cũng mang lại hiệu
quả nếu doanh nghiệp vẫn để vốn tự có nhàn rỗi hay chưa tối đa hóa được hiệu dụng của
đồng vốn đó.
Không riêng gì với các nhà tài chính, việc cắt giảm chi phí sử dụng vốn mà nâng cao giá trị
cho từng đồng vốn được sử dụng cũng được các nhà kinh tế học lưu ý. Những phân tích của
họ về tính kinh tế theo phạm vi trong xác định quy mô và phương án sản xuất giúp chúng ta
biết điều này.
Nhìn chung, việc sử dụng nợ trong kinh doanh có thể làm gia tăng rủi ro tài chính cho
doanh nghiệp do cộng thêm áp lực rủi ro lên đồng vốn của chủ sở hữu, hay có thể làm mất đi
cơ hội khả năng vay nợ sau đó khi có nhu cầu thật sự về vốn, nhưng bù lại, doanh nghiệp có
thể giảm nhẹ gánh nặng rủi ro kinh doanh lên tài sản của doanh nghiệp. Không những thế,
việc sử dụng vốn vay sẽ tạo đòn bẩy hoạt động cao do chi phí vốn cố định sẽ được sử dụng
nhiều hơn; đồng thời sẽ tạo áp lực cho nhà quản lý điều hành hoạt động doanh nghiệp sao

Ba nội dung trên đây đã được phân tích xuất phát từ quyền tự do kinh doanh và việc tôn
trọng quyền tự do kinh doanh của các chủ thể - một đòi hỏi cần thiết trong tiến trình thúc đẩy
tự do hóa thị trường và phát triển kinh tế thị trường. Tuy nhiên, xuất phát từ nguyên lý biện
chứng của sự tự do là tự do trong giới hạn, có ý kiến cho rằng việc ghi nhận quyền tự do kinh
doanh của các chủ thể cần tính đến khía cạnh đảm bảo độ an toàn nhất định cho các đối tác -
thường là chủ nợ - cũng như toàn nền kinh tế. Liệu việc loại bỏ quy định về mức vốn pháp
định để trao quyền tự do cho các nhà đầu tư vốn có bảo đảm được điều này?
2. Đối với doanh nghiệp đối tác - chủ nợ
Thứ nhất, cần xác định thời điểm hình thành chức năng bảo đảm nợ của vốn.
Bình thường, không có nhà đầu tư nào khi chưa tiến hành kinh doanh mà đã nghĩ đến
chuyện phải lo chuẩn bị tài sản để trả nợ. Vì một là, nếu có nợ thì nợ đó chỉ có thể phát sinh
sau khi doanh nghiệp đã đi vào hoạt động, hay nói cách khác là sau khi số tài sản - vốn đó
của doanh nghiệp đã được sử dụng cho các hoạt động của doanh nghiệp. Cho nên, chức
năng nguyên thủy của vốn ngay từ khi thành lập doanh nghiệp phải là chức năng phục vụ cho
hoạt động kinh doanh. Hai là, có thể sau quá trình hoạt động, doanh nghiệp chưa tạo ra nợ
hoặc có thể tạo ra nợ nhưng chưa đến mức phải sử dụng nguồn vốn của chủ sở hữu để
thanh toán nợ. Chính vì vậy, việc xác định chức năng bảo đảm nợ của vốn khi doanh nghiệp
vừa thành lập là không khoa học, tạo áp lực bất hợp lý cho nhà đầu tư. Và càng không thuyết
phục khi cho rằng, chức năng bảo đảm nợ là chức năng quan trọng nhất của vốn kinh doanh.
Thứ hai, cần xác định khối lượng tài sản bảo đảm nợ của doanh nghiệp.
Nếu như doanh nghiệp sử dụng toàn bộ tài sản của mình cho hoạt động kinh doanh, thì
toàn bộ khối tài sản đó sẽ được dùng để bảo đảm nợ đối với khách hàng, chứ không riêng gì
vốn của chủ sở hữu (tài sản của doanh nghiệp bao gồm cả tài sản tự có, tài sản tạo lập thêm
và cả tiền vay). Vì vậy, có thể khi cần thanh toán nợ, doanh nghiệp chưa cần thiết phải sử
dụng đến vốn gốc - vốn điều lệ - của mình. Vì vậy, đòi hỏi về một mức vốn điều lệ đủ lớn để
bảo đảm nợ là không thật sự thuyết phục và xa rời thực tiễn hoạt động kinh doanh.
Thứ ba, chính các chủ nợ phải là người gánh chịu rủi ro đối với hoạt động kinh doanh của mình.
Một đối tác của doanh nghiệp trở thành chủ nợ khi họ trực tiếp cho doanh nghiệp vay nợ
hay cho doanh nghiệp nợ tiền hàng hoặc những khả năng tương tự như thế. Dù là trường
hợp nào thì đó cũng là hoạt động đầu tư, kinh doanh để tìm kiếm lợi nhuận của chủ nợ, còn

Thứ năm, đòi hỏi khả năng bảo đảm nợ có thể đánh mất bản chất của vốn pháp định.
Xuất phát từ sự ghi nhận quyền tự do kinh doanh, Luật Doanh nghiệp cho phép nhà đầu tư
và doanh nghiệp được tiến hành hoạt động kinh doanh ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Quy định
này tạo thuận lợi để doanh nghiệp thực hiện chiến lược đa dạng hóa sản phẩm cũng như
tăng cường hiệu quả kinh doanh trên cơ sở tính kinh tế theo phạm vi. Đây là những chiến
lược nhằm tối đa hóa hiệu quả sử dụng đồng vốn của doanh nghiệp. Nếu pháp luật đặt ra
mức vốn pháp định, trong trường hợp doanh nghiệp đăng ký kinh doanh ở nhiều lĩnh vực
khác nhau thì mức vốn tối thiểu này được xác định như thế nào? Nếu mỗi lĩnh vực hoạt động
cần đảm bảo một số vốn riêng thì tổng vốn của doanh nghiệp sẽ rất đồ sộ, đồng thời mục tiêu
tối đa hóa hiệu quả sử dụng đồng vốn như trên không xảy ra. Nhưng nếu xác định mức vốn
cao nhất làm vốn pháp định để sử dụng chung cho hoạt động kinh doanh ở tất cả các lĩnh vực
thì có thể, những mong mỏi về khả năng bảo đảm nợ của vốn điều lệ như lúc đầu sẽ không
được đáp ứng.
3. Đối với Nhà nước
Từ vị trí của Nhà nước, rõ ràng nghĩa vụ bảo hộ cho các chủ thể kinh doanh hợp pháp cần
phải được nêu ra. Trong mối quan hệ giữa hai bên doanh nghiệp và chủ nợ, khi chưa biết ai
tốt ai xấu, Nhà nước phải bảo toàn quyền lợi cho cả hai. Trong khi đó, việc quy định mức vốn
pháp định với mục đích bảo đảm nợ chỉ cho thấy sự quan tâm của Nhà nước đối với các chủ
nợ, ngược lại tạo ra gánh nặng về tài chính cho phía còn lại. Ở góc nhìn đối lập, việc để