PHẦN MỞ ĐẦU
1. Mục đích, ý nghĩa của đề tài
Nguyễn Khuyến là một trong những nhà thơ lớn của lịch sử văn học
dân tộc nói chung và văn học cổ điển nói riêng. Thơ văn Nguyễn
Khuyến là điểm sáng của văn học Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế
kỷ XIX - những năm đầu thế kỷ XX. Cùng với sự xuất hiện của nhiều
ngòi bút cổ điển tên tuổi, Nguyễn Khuyến là người có đóng góp rất
lớn cho sự phát triển của văn học dân tộc.
Nguyễn Khuyến sáng tác nhiều thơ văn, câu đối cả bằng chữ
Hán lẫn chữ Nôm. Có bài ông viết bằng chữ Hán rồi tự dịch ra chữ
Nôm hoặc ngược lại, cả hai đều rất điêu luyện. Phần lớn thơ văn
Nguyễn Khuyến là thơ văn biểu thị thái độ của ông đối với thời thế
và trong thơ văn của ông – thơ văn chữ Hán chiếm tỷ lệ lớn. Song
không phải do vậy mà thơ Nguyễn Khuyến trở nên khó hiểu, cứng
nhắc, trái lại thơ chữ Hán Nguyễn Khuyến bình dị, tinh tế, mang
nhiều màu sắc Việt Nam với những giá trị truyền thống đạo đức, văn
hoá sâu sắc mà gốc rễ của nó đã ăn sâu vào đất Việt, góp phần tạo
nên tâm hồn Việt.
Nguyễn Khuyến là vị đại diện khá tiêu biểu cho lớp người do
xã hội phong kiến đào tạo. Nhắc đến Nguyễn Khuyến là nhắc đến
một nhà nho, một ông quan – mà cái trật tự của những quy phạm chặt
chẽ của đạo Nho, của lễ giáo phong kiến không thể không có ảnh
hưởng đến tư tưởng, tình cảm của ông. Song, vượt lên trên hết có thể
nói rằng: giáo lí Nho gia khoa bảng và xiêm áo của triều đình đã
không che lấp nổi nhà thơ nhân bản Nguyễn Khuyến, được nuôi
dưỡng từ nhân bản Việt Nam – đó chính là tiếng cười bất hủ, cái điệu
1
sống, hồn thơ gắn bó sâu nặng với quê hương, làng cảnh; tiếng nói
nhân tình, dân tình và cả tấm lòng yêu nước ở mức Nguyễn Khuyến,
theo kiểu Nguyễn Khuyến…Tất cả, quy lại là giá trị nhân bản Việt
Nam đã được kết tinh thành nghệ thuật trong thơ ca Nguyễn Khuyến.

nhiên) được phát hiện và tìm hiểu trên nhiều khía cạnh. Tìm hiểu
những phương diện ấy trong tư tưởng - thẩm mỹ Nguyễn Khuyến,
các tác giả cũng đã đề cập và phân tích ít nhiều đến bút pháp nghệ
thuật của nhà thơ. Công trình bề thế nhất trong nghiên cứu về
Nguyễn Khuyến chặng đường này là của Văn Tân với tên gọi
Nguyễn Khuyến, nhà thơ Việt Nam kiệt xuất, gồm 204 trang, 5
chương.
Chặng đường thứ ba, từ 1971 đến 1984. Bắt đầu từ năm
1971, NXB. Văn học, Hà Nội cho in cuốn Thơ văn Nguyễn Khuyến,
dày ngót 500 trang do Xuân Diệu giới thiệu. Kể từ đây việc nhìn
nhận, đánh giá Nguyễn Khuyến đã mở ra một giai đoạn mới. Năm
1984, Nguyễn Khuyến tác phẩm, công trình sưu tầm biên dịch, giới
thiệu về Nguyễn Khuyến đầy đủ nhất ra đời do Nguyễn Văn Huyền
thực hiện (NXB. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1984). Có thể coi đây
như một năm mốc khép lại một chặng đường dài và chuẩn bị mở ra
một chặng đường mới trong tìm hiểu nghiên cứu Nguyễn Khuyến.
Chặng đường thứ tư, từ năm 1985 đến nay. Đây là chặng
đường có thành tựu lớn nhất trong tìm hiểu nghiên cứu về Nguyễn
Khuyến, trước hết được đánh dấu bằng Hội nghị khoa học lớn kỷ
niệm 150 năm sinh nhà thơ (do Viện Văn học phối hợp với Sở Văn
hóa thông tin và Hội Văn học nghệ thuật Hà Nam Ninh tổ chức ngày
15.2.1985). Nhiều phát hiện và ý kiến mới, có giá trị trong khảo cứu,
nhận định về Nguyễn Khuyến, từ con người lịch sử đến con người
thơ tác giả được công bố, phần lớn sau này được lựa chọn, tập hợp
3
trong Thi hào Nguyễn Khuyến đời và thơ (Nguyễn Huệ Chi chủ biên,
NXB. Giáo dục, Hà Nội, 1994). Có thể coi đây là công trình chuyên
khảo quy mô nhất về Nguyễn Khuyến. Gần đây, cuối năm 1998, cuốn
sách Nguyễn Khuyến, về tác gia và tác phẩm, do Vũ Thanh tuyển
chọn và giới thiệu, NXB. Giáo dục, Hà Nội, 1998, “tập hợp một cách

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung của khoá luận
được tổ chức thành ba chương:
Chương 1: Cuộc đời và sự nghiệp thơ ca của Nguyễn Khuyến
Chương 2: Giá trị nhân bản trong thơ chữ Hán của Nguyễn
Khuyến nhìn từ bình diện nội dung và phương thức biểu hiện
Chương 3: Tư tưởng nhân bản của Nguyễn Khuyến trong
dòng chảy chung văn học trung đại
Ngoài ra còn có phần Tài liệu tham khảo với 36 công trình lớn nhỏ.
5
PHẦN NỘI DUNG
Chương 1: CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP THƠ CA CỦA
NGUYỄN KHUYẾN
1.1. Cuộc đời:
Nguyễn Khuyến sinh ngày 18 tháng giêng năm Ất Mùi, Minh
Mệnh thứ 16 (tức 15/2/1835) ở quê mẹ làng Hoàng Xá, huyện Ý
Yên, Nam Định; nhưng ông lớn lên và sống chủ yếu ở quê cha, làng
Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam. Tên ông lúc đầu là Thắng,
mãi đến 1865, thi Hội không đỗ mới đổi là Khuyến (Khuyến là cố
gắng). Người địa phương quen gọi Nguyễn Khuyến lúc về già là cụ
Tam (ba lần đậu đầu), cụ Hoàng Và (Và là tên Nôm của xóm Vị Hạ)
hay cụ Hoàng Thắng (Hoàng là học vị Hoàng Giáp). Hiệu là Quế
Sơn.
Nguyễn Khuyến xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo, hai bên nội
ngoại đều có truyền thống khoa bảng. Cha là Nguyễn Tông Khải, đỗ ba
khoa tú tài, chuyên nghề dạy học. Cuộc sống thanh bạch, giản dị, trọng
đạo lý và tính tình hào phóng của cụ đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhà thơ sau
này. Mẹ là Trần Thị Thoan, một ngưòi phụ nữ hiền lành, chịu thương,
chịu khó, nuôi chồng, nuôi con ăn học và thi cử.
Năm 17 tuổi (1852) nhà thơ lấy vợ và đi thi Hương lần thứ
nhất với cha, song không đỗ. Năm sau (1853) địa phương có dịch

5/2/1909), thọ 75 tuổi.
1.2. Sự nghiệp thơ văn
Nguyễn Khuyến đã để lại cho văn học nước nhà một khối
lượng thơ ca đồ sộ và vô cùng quý giá.
7
- Quế Sơn thi tập có trên 300 bài thơ chữ Hán, chữ Nôm, hát
nói, câu đối.
- Yên Đổ thi tập.
- Bách Liêu thi văn tập.
- Cẩm ngữ và những bài ca, hát ả đào, văn tế, câu đối truyền
miệng.
Riêng về thơ chữ Hán, chúng tôi khảo sát trong cuốn Tuyển
tập thơ chữ Hán Nguyễn Khuyến do Trần Văn Nhĩ tuyển chọn và dịch
thơ, NXB. Văn Nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2005; gồm các tập:
Yên Đổ tiến sĩ thi tập (72 bài).
Quế Sơn thi tập (135 bài).
Quế Sơn Tam nguyên thi tập (73 bài).
Các tập thơ khác:
Hải Vân Am thi tập (22 bài).
Quế Sơn thi tập tục biên (33 bài)
Yên Đổ Tam nguyên thi tập (13 bài)
Quế Sơn cựu lục (4 bài)
Sưu tầm (Bùi Văn Cường) (5 bài).
8
Chương 2: GIÁ TRỊ NHÂN BẢN TRONG THƠ CHỮ HÁN
CỦA NGUYỄN KHUYẾN NHÌN TỪ BÌNH DIỆN NỘI DUNG
VÀ PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN
2.1. Nguyễn Khuyến – nhà thơ nhân bản của Việt Nam
2.1.1. Những vấn đề liên quan tới nhân bản và giá trị
nhân bản