Phê bình sinh thái tinh thần trong nghiên cứu văn học hiện nay
Trần Đình Sử
Phê bình văn học sinh thái ra đời từ gợi ý của sinh thái học, khoa nghiên cứu mối
quan hệ tương sinh, tương tác giữa các sinh thể cùng mối quan hệ của chúng với
môi trường vật chất xung quanh. Song phê bình sinh thái thịnh hành ở nhiều
nước phương Tây hiện nay tập trung vào vấn đề dùng tư tưởng sinh thái để
đánh giá văn học trong việc biểu hiện vấn đề sinh thái, khẳng định vài trò của tự
nhiên, xét lại quan điểm con người là trung tâm từ thời Khai sáng. Trong bài này
chúng tôi vận dụng tư tưởng sinh thái để xem xét quan hệ giữa văn học và môi
trường văn hóa, tinh thần xã hội như một vấn đề sinh thái, không tập trung vào
quan hệ con người và tự nhiên, mà xem xét môi trường tinh thần xã hội như là
môi trường sống của văn nghệ, sự tương tác giữa môi trường văn hóa tinh thần
với sáng tạo văn nghệ.
Trong các công trình nghiên cứu văn học trước đây chúng ta tập trung nghiên
cứu mối quan hệ văn học với hiện thực, với các chức năng xã hội của văn học
như nhận thức, giáo dục, tuyên truyền, thẩm mĩ trong ý thức văn học phục vụ
chính trị chủ yếu là xét theo nguyên tắc ý chí, nhân tạo, chưa xét theo sinh thái
của sản xuất tinh thần. Mối quan hệ sinh thái tự nhiên giữa văn hóa tinh thần với
văn nghệ ở đây chưa được đặt ra. Vì thế còn nhiều vấn đề trong quan hệ văn học
với môi trường sinh thái chưa được xem xét. Ví dụ vấn đề cân bằng sinh thái
đảm bảo cho văn nghệ phát triển, động lực của sáng tạo, tự do sáng tạo, sự thiếu
thốn của môi trường đối với nhu cầu sinh trưởng của văn nghệ. Quan điểm duy
ý chí luận trong điều hành đời sống xã hội đã ức chế sự phát triển của kinh tế,
văn hóa, và văn nghệ. Suy cho cùng, cội nguồn của mất cân bằng sinh thái là do
sự phát triển phiến diện của xã hội và con người. Quan điểm con người là trung
tâm đã dẫn đến hủy hoại môi trường tự nhiên; sự vận dụng lí tính công cụ dẫn
đến làm lu mờ mọi hệ thống giá trị nhân văn. Ý chí trung tâm cũng tác hại như
thế. Đề cao tập thể ức chế cá nhân dẫn đến tình trạng xã hội kém phát triển. Chủ
nghĩa tiến bộ chỉ thấy hôm nay hơn hôm qua đã hạ thấp các giá trị văn hóa
truyền thống. Nghiên cứu, phê bình văn học trong thiết chế xã hội chủ nghĩa một
thời gian dài do đề cao chủ nghĩa duy vật, coi tinh thần như một sản phẩm phụ

“sinh thái học chiều sâu”, cùng với vấn đề hệ thống sinh thái, đề ra sinh thái tinh
thần của con người đã có một tư tưởng sâu sắc.Từ đó trong nghiên cứu nhân văn
đã có sự chuyển biến về phía sinh thái tinh thần. Triết học sinh thái, thần học
sinh thái, chính trị học sinh thái, luân lí học sinh thái, tâm lí học sinh thái, mĩ học
sinh thái, ngữ học sinh thái, nghệ thuật học sinh thái, nhân loại học sinh thái,
sinh lí học sinh thái, kinh tế học sinh thái, nữ quyền sinh thái, chủ nghĩa nhân
văn sinh thái, văn học sinh thái… đều là những nhánh nghiên cứu mới. Sinh thái
trở thành một quan điểm, một thế giới quan mới, một quan niệm xuyên suốt để
người ta nhin nhận tự nhiên, xã hội, , sự sống, hoàn cảnh, vật chất, văn hóa, nhìn
nhận mọi vấn đề liên quan đến con người, trong đó có văn học. Theo quan điểm
đó, phê bình văn học theo quan điểm sinh thái tinh thần cũng xuất hiện là phù
hợp với tinh thần thời đại, tinh thần văn hóa sinh thái.
2. 2. Phê bình văn học từ sinh thái học tự nhiên sang sinh thái học tinh thần
Ở phương Tây nói phê bình văn học sinh thái trước hết là nói đến phê bình văn
học sinh thái tự nhiên[2]. Phê bình sinh thái tinh thần là một bộ phận của phê
bình sinh thái nói chung, bên cạnh phê bình sinh thái tự nhiên, phê bình sinh thái
xã hội. Năm 1996 nhà phê bình sinh thái Mĩ là Cheryll Glotfelty trong sách Văn
bản phê bình sinh thái do bà chủ biên nêu định nghĩa: “Phê bình sinh thai nghiên
cứu mối quan hệ con người và môi trường vật chất xung quanh. Cũng giống
như phê bình nữ quyền từ góc độ giới tính mà phê bình ngôn ngữ và văn học.
Phê bình mác xít đem phương thức sản xuất và tự giác giai cấp làm nguyên tắc
đọc hiểu văn bản, thì phê bình sinh thái lấy tư tưởng quả đất làm trung tâm để
phê bình văn học.” (Dẫn theo Vương Nhạc Xuyên[3]). Phê bình sinh thái tinh
thần đặt ở một bình diện khác: nghiên cứu mối quan hệ giữa môi trường tinh
thần xã hội đối với đời sống tinh thần, với sáng tác văn học, tác động của văn học
đối với môi trường tinh thần của con người. Nhà triết học Pháp Pierre Teilhar de
Chardin yếu cầu phải giành cho hiện tượng tinh thần một vị trí xứng đáng trong
quá trình tiến hóa của nhân loại, chứ không phải chỉ môi trường tự nhiên, sự
chọn lựa tự nhiên. Trong quá trình tiến hóa của con người từ vượn biến thành
người yếu tố tinh thần đóng vài trò hết sức to lớn, thậm chí quyết định. Trong

của môi trường tinh thần sẽ ảnh hưởng đến chất lượng sáng tác văn nghệ. Quan
điểm này đã được đề xuất trong sách của hai tác giả Mĩ P. K. Bock Văn hóa đa
nguyên và tiến bộ xã hội (nxb Nhân Dân Liêu Ninh dịch in 1988, ), F. Plog và
Bates Diễn tiến văn hóa và hành vi của nhân loại (nxb. Nhân dân Liêu ninh, 1988),
tác giả Nhất Mai Trác Trung Phu Sinh thái sử quan về văn minh(Thượng Hải, nxb
Tam Liên, 1988), Nghiên cứu sinh thái học văn học – hài kịch của sinh tồn của tác giả
Joseph W. Meeker, 1972. Ở đây văn nghệ được xem như một sinh thể, các các yếu
tố của môi trường văn hóa tinh thần có tác dụng nuôi dưỡng,tác động đến văn
nghệ gọi là môi trường sinh thái văn nghệ. Con người là động vật văn hóa, vì có
sự tương tác của ba cơ chế thích nghi sinh thái học: 1. cơ chế động lực tự duy trì
sinh tồn của bản thân con người; 2. con người đòi hỏi một xã hội có giá trị sinh
tốn cho nó; 3. con người thúc đẩy sự nhận thức các hiện tượng có quy luật của
thế giới. Ba cơ chế này có giá trị phổ quát để giải thích sự ra đời của văn hóa, và
đó cũng là mấu chốt của tính phổ biến của văn hóa và văn học nghệ thuật nói
chung.
Trong cách tiếp cận này khái niệm trung tâm là sinh thái văn hóa tinh thần. Văn
hóa đã có hàng trăm nghìn định nghĩa, ở đây chọn cách hiểu văn hóa là toàn bộ
phương thức tồn tại người, nhân hóa của con người. Văn học nghệ thuật được
coi như một hiện tượng sống của xã hội, vì nhu cầu xã hội mà nó được sinh ra và
phát triển. Quan hệ giữa văn nghệ với môi trường sinh thái tinh thần là quan hệ
cộng sinh, đáp ứng, thích nghi, lựa chọn, biến đổi, phát triển, biến dạng theo
điều kiện môi trường. Nghiên cứu lao động nhà văn người ta nêu ra bộ mặt xã
hội của nhà văn với thế giới quan, kinh nghiệm sống, nghề thứ hai, các cuộc du
lịch, đặc thù của lao động nhà văn, về vốn liếng có tri thức, vốn văn học dân
gian, văn học nước ngoài, văn học dân tộc, tâm lí, cá tính, sức khỏe, năng lực
quan sất, trự quan sát, ý đồ, tư tưởng, sáng tác, sửa chữa…Đối với quan điểm
sinh thái người ta quan tâm các điều kiện nuôi dưỡng các phẩm chất ấy. Điều
kiện nào thi trí tưởng tượng được phát triển, điều kiện nào thì cá tính được phát
huy. Xá hội học nghiên cứu các mối quan hệ qua lại giữa nhà văn và xã hội, chủ
yếu là các cơ chế ràng buộc lẫn nhau giữa nhà văn và xa hội, xã hội được dung

đức, lối sống không cách gì ngăn chặn. Sự đột biến về ý thức hệ sau khi hệ thống
xã hội chủ nghĩa tan rã, khủng hoảng về lí tưởng, niềm tin, tạo nên khoảng trống
trong tâm hồn, thừa cơ các thứ mê tín dị đoạn, đồng cốt, ngoại cảm tràn lan
trong đời sống. Quan niệm sống gấp, vật dục, dục vọng cá nhân lên ngôi. Trong
đó có biết bao mâu thuẫn, nguy cơ, cạm bẫy. Không khí tinh thần ấy cho phép
sản sinh ra những sản phẩm nghệ thuật nào, những kiểu nhà văn nào, những thể
loại văn học nào, ngôn ngữ biểu đạt nào. Kinh tế thị trường với chủ nghĩa tiêu
dùng tràn lan, quan niệm hạnh phúc tầm thường của lớp người trung lưu mới
nổi làm cho các loại văn học giải trí rẻ tiền, các loại văn chương câu khách xuất
hiện tràn lan.
Sự tồn tại của các hình thức nghệ thuật phụ thuộc vào điều kiện sinh thái văn
hóa xã hội. Số phận của các loại hình nghệ thuật truyền thống như chèo, tuồng,
cải lương, ca trù cho thấy sinh thái của chúng đã thay đổi mà con người phải có
chính sách điều tiết để duy trì sự sống của chúng. Phê bình sinh thái tinh thần
tạo ra một góc nhìn mới, mài sắc vấn đề sinh thái trong lĩnh vực hoạt động sáng
tạo tinh thần của con người.
4. 3. Các phạm trù và quy luật của sinh thái tinh thần.
Ví tinh thần với sinh vật học là phương pháp của Hippolyte Taine, Brandes ở thế
kỉ XIX. Plekhanov cũng coi tâm lí xã hội là nguyên nhân của các sản xuất tinh
thần. Đó chỉ là ngyên tắc giải thích theo sự kiện xã hội, chưa biết đến văn hóa
như hệ thống kí hiệu. Nghiên cứu văn hóa đương đại đi vào các vấn đề như hậu
thực dân, nữ quyền luận, văn học thiểu số. Vậy nghiên cứu sinh thái tinh thần có
gì mới và khác so với các truyền thống ấy? Sinh thái tinh thần không phủ nhận
cơ sở vật chất của xã hội. Không coi đó là nguyên nhân cuối cùng của văn học
nghệ thuật. Nhưng mặt khác nó xem đời sống tinh thần là một hệ thống gồm
nhiều nhân tố ràng buộc, làm điều kiện cho nhau, thỏa mãn nhau cho cuộc sinh
tồn tinh thần. Nó xem xét văn học trong quan hệ nội văn hóa. Trước hết cấn tìm
hiểu các khái niệm tinh thần, môi trường tinh thần, sáng tạo tinh thần của con
người.
Tinh thần là lĩnh vực sự sống của con người, là thuộc tính bản chất của con người.

nắm bắt được bản chất của thế giới và tách bạch bản chất khỏi sự tồn tại của con
người[4][5].
Tinh thần là một quá trình tư duy, sản sinh ý nghĩ, tư tưởng, cảm xúc, tình cảm thể
hiện dưới các hình thức như lời nói, câu ví, tục ngữ, tác phẩm các loại ca dao,
truyện cười, giai thoại, thơ ca, tiểu thuyết hoặc khái niệm, phạm trù, khoa học.
Tinh thần có tính sang tạo mà cũng có tính bảo thủ. Tinh thần có không gian tồn
tại của nó. Có sản phẩm chỉ xuất hiện trong bóng tối, có loại chỉ xuất hiện trong
môi trường quan phương như báo, tạp chí, các ấn phẩm của các cơ quan do nhà
nước quản lí. Chúng không ngừng sinh sôi, phát triển, hoặc thui chột, tàn héo
tùy theo môi trường sinh thái.
Môi trường sinh thái tinh thần có các không gian chính thống, phi chính thống,
trung tâm, ngoại biên, trong nước, ngoài nước…Các vấn đề sinh thái của văn học
nảy sinh trong các không gian và giữa các không gian. Ở mối trường sinh thái vi
mô, như quần nhóm sinh tồn, như gia đình, bạn bè, nghề nghiệp; có môi trường
sinh thái khu vực, mức giữa như khu vực, tỉnh thành và có môi trường sinh thái
vĩ mô, bao quát toàn quốc hay quốc tế. Mỗi phạm vi có quy luật sinh thái của
riếng nó.
Môi trường sinh thái bao gồm toàn bộ truyền thống tinh thần nuôi dưỡng nó, từ
phong tục, tập quán, tôn giáo đến các truyền thống triết học, khoa học, lí thuyết
ở địa phương, trong nước và quốc tế. Môi trường này thể hiện trong chế độ giáo
dục, trong hệ thống sách vở kinh điển, hệ thống giáo trình, sách giáo khoa, trong
hệ thống thư viện, các chính sách văn hóa, các chế độ xuất bản, các tạp chí, báo
hàng ngày, các chương trình phát thanh truyền hình, các loại bảo
tàng.Trong những năm 60 chúng ta phong tỏa các sách văn học trước 1945, các
sách bị coi là lạc hậu, đồi trụy, văn hóa thực dân cũ, thực dân mới, các sách xét lại
hiện đại, tư sản, phi mác xít…nhằm hướng người đọc vào văn học cách mạng có
tính lạc quan và chiến đấu. Lich sử cũng được biên soạn lại theo lập trường mới.
Các đường phố đều đặt lại tên mới, các thôn, xã cũng đặt tên mới như Quyết
tiên, quyết thắng, hoặc đặt theo con số, thôn một thôn hai, để người dân sống
trong một không gian tinh thần khác hẳn với truyền thống. Tất cả những điều

thiết chế như hội đoàn văn học, các báo, xuất bản, các chủ trương chính sách, cá
giải thưởng văn học và sự điều hành của chúng. Bao quát tất cả là sinh thái tinh
thần thời đại. Nhân tố thời đại của sinh thái tình văn học đề cao lí thuyết nào, tư
tưởng nào, tiêu chí nào của lí thuyết và phê bình văn học. Lí thuyết mới, giàu
sức sống, kích thích sáng tạo, khi lí thuyết khô cằn, nhà văn quay lưng đi tìm lí
thuyết khác để lí giải đời sống. Phê bình có thể tác dụng kích thích sáng tác mà
cũng có thể không có tác dụng gì, hoặc bản thân nó cũng biến tướng thành
quảng cáo, tiếp thị hoặc biến tướng thành công cụ đấu tranh tư tưởng thuần túy.
Tất nhiên phê bình vũ khí nếu đi kèm với cấm đoán, với xử lí về hình chính hoặc
hình sự sẽ gây nguy hiểm và suy ếu cho sinh mệnh nhà văn và sáng tác của họ.
Quan hệ khu vực, quốc tế trong thời đại hội nhập, toàn cầu hóa tri thức, nảy sinh
mâu thuẩn, xung đột của các nền văn hóa giữa các nước có trình độ cao và các
nước có trình độ thấp, xảy ra tinh trạng nước chảy chỗ trũng, các nước đi sau
hướng theo các nước tiên tiến, du nhập sản phẩm văn hóa các nước ấy, lấy đó
làm phương hương bắt chước hoặc định hướng sáng tạo cũng là một vấn đề của
sinh thái tinh thần. Trong thời đại hội nhập con người sống trong môi trường
liên văn hóa, đa nguyên văn hóa, tính dân tộc thuần túy bị biến đổi, lai tạp.
Con người cũng là yếu tố của sinh tháo tinh thần. Các giai tầng trong xã hội có
sinh thái tinh thàn của nó. Giai tầng quý tộc xưa là nơi lưu giữ tinh hoa văn hóa
dân tộc, còn tầng lớp bình dân lưu giữ văn hóa đại chúng. Khi tầng lớp quý tộc
bị triệt tiêu, bình dân lên ngôi thì sinh thái tinh thần bị hạ thấp. Trong thị dân
tầng lớp đại gia ăn chơi xa xỉ cũng là nơi sản sinh các điển mẫu tinh thần có sức
kích thích sự bắt chước.
Sinh thái tinh thần cũng có cấu trúc, giống như cấu trúc sinh thái tự nhiên, gồm
vật vô sinh, vật hữu sinh, hệ vi sinh vật, hệ sinh vật thực vật. Tổng hợp các yếu
tố văn hóa tinh thần nói trên tạo thành cấu trúc sinh thái, gồm các yếu tố từ thô
thiển, thấp kém nhất đến các yếu tố tinh vi cao cấp nhất. Tuy nhiên trong sinh
thái tinh thần yếu tố chinh trị đạo đức đóng vai trò chi phối. Nếu sự chi phối hạn
chế đến cả sự lựa chọn của cá nhân thì xã hội khó phát triển. Trong sinh thái tinh
thần luôn luôn có mâu thuẫn giữa ý muốn chủ quan và quá trình khách quan. Ví như

có lí do tồn tại. Cá tính chỉ là một số khác biệt hình thức bề ngoài. Lịch sử chứng
kiến khi môi trường sinh thái biến đổi con người từ quần thể chuyển sang cá tính
(như Tản Đà) và ngược lại, khi sinh thí thay đổi, lại chuyển từ con người cá tính
sang con người tập thể (như Nguyễn Đình Thi, Xuân Diệu…) và cách thức mà
các nhà văn tìm cách bảo lưu cá tính của mình. Môi trường sinh thái đổi thay đã
khiến nhiều nhà văn thay đổi nghề nghiệp, từ phê bình văn học chuyển sang
nghiên cứu văn học dân gian hoặc chuyển sang nghiên cứu văn học cổ.
• *. Môi trường sinh thái tinh thần với thể loại văn học
Môi trường sinh thái làm thay đổi hệ thống thể loại văn học. Văn học trung đại
chỉ có thể là văn học từ chương, sáng tác theo câu chữ có sẵn, mỗi tác giả chỉ có
thể biến đổi tí chút, khó có biến đổi lớn so với truyền thống. Văn học cận đại
chyển sang tuyên truyền và trữ tình, , nhưng phải đến phong trào thơ mới mới
thật sự thay đổi thi pháp cũ đề trở thành một thể thơ hiện đại, vừa có hình thức
tự do vừa thể hiện cá tính. Văn học 1932 – 1945 đã thay đổi căn bản hệ thống thể
loại văn học theo quỹ đạo văn học hiện đại của thế giới. Sau năm 1945 việc
chuyển đổi cả nền văn học sang văn học tuyên truyền là đặc điểm nổi bật nhất
của văn học cách mạng Việt Nam sau 1945. Các thể loại văn học bề ngoài vẫn là
thơ ca, tiểu thuyết, nhưng tính chất đã khác. Từ trong nền văn học tuyên truyền
ấy Tố Hữu nổi lên như một mẫu mực của văn học tuyên truyền, thơ trữ tình
chính trị sử thi. Suốt ba mươi năm chiến tranh không có một hiện tượng đổi mới
thơ. Tiểu thuyết trở thành sử thi. Phóng sự biến thành kí sự. Thể loại tản văn
biến mất.Tùy bút là thể loại dễ bị phê phán. Tùy bút của Nguyễn Tuân kí sự hóa.
Tập thơ Xuân Diệu phần “riêng” gây tranh cãi, phần “chung” thường sống
sượng, ít thành công.
• *.Môi trường sinh thái tinh thần với phong cách nghệ thuật
Chúng ta thường nói đến phong cách cá nhân, song trên thực tế, phong cách thời
đại là hiện tượng phổ biến. Đến lượt mình phong cách chung chi phối phong
cách thể loại, phong cách cá nhân. Sáng tác văn học trong thời kì văn học trung
đại tiến hành trong môi trường khoa cử, trong truyền thống văn học Trung Quốc
được coi là khuôn vàng thước ngọc, trong điều kiện không có kinh tế hàng hóa

địch/ta, cách mạng/phản động, tiến bộ/lạc hậu, tư sản/vô sản, nông dân/ địa chủ,
cộng sản/quốc dân đảng, duy vật/duy tâm, giai cấp/nhân loại, tính giai cấp/tính
người chung chung, tính giai cấp/chủ nghã nhân đạo tư sản… dẫn đến phân chia
môi trường sinh thái tinh thần làm hai, vạch rõ ranh giới của chúng, thu hẹp môi
trường văn hóa tinh thần vào một nửa. Chức năng văn học cũng thu hẹp vào
chức năng nhận thức, giáo dục, chiến đấu theo định hướng sẵn, chức năng thẩm
mĩ cũng thu hẹp vào cái đẹp khỏe khoắn, lạc quan,tin tưởng, chủ nghĩa anh
hung, bi tráng, hùng hồn, các giá trị thẩm mĩ khác bị coi là không thích hợp. Lại
thêm hạn chế vào chủ đề tư tưởng cách mạng, con người mới, cuộc sống mới
theo chuẩn, phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa với tính đảng cộng
sản, kết quả là văn học cách mạng tuy có nhiều phẩm chất đáng quý đối với văn
học thời chiến, song nó đã tỏ ra công thức, sơ lược, khó giữ được sức hấp dẫn lâu
bền.Văn học cách mạng thực chất là văn học tuyên truyền, thực dụng, đáp ứng
yêu cầu trước mắt của đấu tranh chính trị, cho nên, nó không đòi hỏi văn học
sang tạo hình thức mới. Trái lại nó yêu cầu văn học sử dụng các hình thức của
văn học dân gian để sáng tạo ra tác phẩm dễ nhớ, dễ thuộc, dễ hiểu đối với đông
đảo quần chúng. Tiếp thu truyền thống hay tinh hoa văn nghệ nước ngoài, chủ
yếu theo nguyên tắc gạn đục khơi trong, thực chất là lựa chọn những gì nó yêu
cầu để thực hiện chức năng tuyên truyền là chính. Ngay đối với truyền thống
chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa lãng mạn nó cũng chỉ tiếp nhận một số yếu tố
hạn chế, không tiếp nhận hết các truyền thống ưu tú của các trường phái văn học
này. Ví dụ, văn học cách mạng có một thứ chủ nghĩa tâm lí khác với truyền thống
tâm lí trong chủ nghĩa hiện thực. Bởi tiếp thu nhiều hơn, có nguy cơ là thay đổi
tính chất của văn học cách mạng. Văn học cách mạng xây dựng mô hình thế giới
giản đơn,dễ hiểu địch/ta, cách mạng/phản động, chỉ ta là người, còn địch là thú
vật, dẫn đến lí tưởng hóa nhân vật anh hùng, thú vật hóa bên địch, biến chúng
thành kẻ mất nhân tính, dâm đảng, đê hèn, điên khùng. Lí thuyết phản ánh, lí
thuyết văn học phục vụ chính trị, tính đảng càng củng cố thêm cho định hướng
sáng tác đó. Phê bình văn học đánh giá văn học theo các tiêu chí của văn học
cách mạng lại càng khẳng định phương hướng sáng tác đó, đấu tranh phê phán