SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
PhÇn I : MỞ ĐẦU
A. Đặt vấn đề
I. Thực trạng của vấn đề dạy và học môn Địa lý ở THCS
Địa lý là một môn khoa học có phạm trù rộng lớn và có tính thực
nghiệm cao, môn khoa học vừa có tính chất tự nhiên vừa có tính chất
xã hội. Nó không chỉ dừng lại ở việc mô tả các sự việc và hiện tượng
địa lý xảy ra trên bề mặt Trái Đất mà còn tìm cách giải thích, phân
tích, so sánh, tổng hợp các yếu tố địa lý cũng như thấy được mối quan
hệ giữa chúng với nhau. Mặt khác nó còn góp phần phát hiện, sử
dụng, khai thác và cải tạo tài nguyên thiên nhiên, môi trường một cách
hợp lý nhằm góp phần tích cực vào xây dựng kinh tế xã hội,quốc
phòng, an ninh quốc gia.
Để phù hợp với đặc trưng bộ môn, đồng thời thực hiên tốt quá trình
đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa các hoạt động
học của học sinh. Việc dạy học môn địa lý ở các trường phổ thông
muốn đạt được chất lượng cao thì đi đôi với lý thuyết việc sử dụng đồ
dùng trực quan đặc biệt là kênh hình một yếu tố bắt buộc và có tác
dungj lớn để phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá
trình học tập, tăng cường kỹ năng địa lý( nhận xét, phân tích, giải
thích,đánh giá, so sánh, tổng hợp… các bản đồ, biểu đồ,tranh ảnh…).
Qua đó học sinh sẽ tự mình phát hiện kiến thức và khắc sâu nội dung
bài học. Mặt khác nó còn giúp giáo viên tổ chức việc dạy học theo đặc
trưng bộ môn có hiệu quả trong giảng dạy Địa lý ở trường THCS nói
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 1 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
chung và lớp 6 nói riêng. Để giúp học sinh nắm và hiểu bài, người
giáo viên phải biết sử dụng, khai thác và hiểu rõ kênh hình muốn
truyền đạt nội dung gì. Đây là một trong những yếu tố gây hứng thú,
lôi cuốn học sinh, giúp các em hiểu bài dễ dàng, ghi nhớ lôgic, không
máy móc làm cho tư duy các em sau này này tự phân tích, giải thích

một cách loogic tư duy độc lập, các em có kĩ năng phân tích, tổng hợp
các yếu toosddiaj lý một cách hợp lý.
III. Phạm vi nghiên cứu của đề tài.
Đề tài sử dụng, khai thác kênh hình môn Địa lý 6 được ứng dụng ở
khối 6 trường THCS Thắng Lợi.
B.Phương pháp tiến hành
1. Cơ sở lý luận.
Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn địa lý và trước
yêu cầu đổi mới giáo dục cũng như thực tiễn dạy học bộ môn dịa lý.
Nên việc biên soạn sách giáo khoa địa lý cấp THCS cũng có nhiều thay
đổi về nội dung và phương pháp. Sách giáo khoa địa lý hiện nay được
biên soạn không chỉ là tài liệu cho giáo viên giảng dạy mà còn là quyển
sách bài tập cho học sinh theo định hướng mới. Đó là học sinh không
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 3 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
phải học thuộc lòng sách giáo khoa mà phải tìm tòi, nghiên cứu, quan
sát… những vấn đề về tự nhiên, về sự vật, hiện tượng trong kênh hình
để hoàn thiện nội dung bài học qua câu hỏi trong sách giáo khoa, dưới
sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên. Nên trong đổi mới phương pháp
dạy học, việc biên soạn sách giáo khoa cũng có sự thay đổi, đó là số
lượng kênh chữ đã được giảm tải và số lượng kênh hình được tăng lên
đáng kể so với chương trình cũ. Thực hiện Quy chế ban hành theo quyết
định số 41/2000/QĐ/BGD&ĐT ngày 24/3/2000 của BGD & ĐT “ Thiết
bị dạy học phải được sử dụng hiệu quả nhất, đáp ứng các yều cầu về nội
dung và phương pháp được quy định trong chương trình giáo dục”
( điều 10.2). Thiết bị dạy học đối với môn Địa lý rất đa dạng và phong
phú: tranh ảnh, hình vẽ, sơ đồ, bản đồ, mẫu vật… trong khuôn khổ đề
tài này tôi xin đề cập tới việc thực hiện sử dụng, khai thác kênh hình lớp
6( nội dung chủ yếu là hình ảnh). Nội dung của các hình ảnh địa lý lớp
6, tập trung vào các hiện tượng tự nhiên trên Trái Đất. Chính vì vậy việc

môn địa lý lớp 6.từ việc nhận thức và xác định được vị trí, ý nghĩa của
việc sử dụng kênh hình trong giảng dạy địa lý lớp 6 bậc THCS và ở
trường THCS Thắng Lợi trong những năm gần đây việc sử dụng kênh
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 5 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
hình chưa có hiệu quả nên chưa giúp học sinh hiểu sâu những hình ảnh,
hình vẽ, những kiến thức địa lý, đồng thời không hình thành được khái
niệm địa lý, không giúp các em phát huy được khả năng quan sát, sự tư
duy về ngôn ngữ của học sinh. Những giờ học như vậy cũng là nguyên
nhân dẫn đến học sinh không thích học môn địa lý. Từ thực tế những
năm dạy Địa lý lớp 6 ở trường THCS Thắng lợi, qua dự giờ, trao đổi với
đồng nghiệp ở trường. Tôi xin được trình bày kinh nghiệm “ Sử dụng,
khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6 ở trường THCS
Thắng Lợi”.
I. Các biện pháp tiến hành và thời gian tạo giải pháp.
1. Các biện pháp tiến hành.
- Phương pháp thu thập tài liệu.
- Phương pháp điều tra
a. Điều tra chất lượng học tập của học sinh
-Đối tượng điều tra: học sinh khối 6
- Hình thức điều tra: kiểm tra viết
b. Điều tra tình hình giảng dạy của giáo viên.
- Trao đổi với thầy,cô giáo trong trường và một số đồng nghiệp
trường bạn .
- Dự giờ giáo viên dạy.
2. Thời gian tạo giải pháp.
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 6 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
Sáng kiến này tôi thực hiên từ năm học 2013 – 2014 và tiếp tục thực
hiện trong năm học 2014 – 2015, được hoàn thành vào tháng 3 năm

Thiết bị dạy học môn Địa lý rất phong phú, đa dạng như hình ảnh,
bản đồ, mẫu vật trong khuôn khổ của đề tài này tôi xin được nêu việc
sử dụng kênh hình ( chủ yếu là hình ảnh) khi sử dụng những kênh hình
được trình bày kết hợp với kênh chữ để tìm hiểu nội dung của bài, mục
bài nhằm giúp học sinh hoàn thiện kiến thức mà bài học yêu cầu phải
nắm được. Để học sinh khai thác tốt kiến thức qua kênh hình, giáo viên
giao nhiệm vụ tìm hiểu trước nội dung bài học ở nhà để các em có được
biểu tượng ban đầuvề các sự vật hiện tượng địa lý thể hiện trong kênh
hình. Tuy nhiên đây là việc làm khó với học sinh nông thôn, hơn nữa lại
là học sinh Thắng Lợi. Hơn nữa đây lại là môn Địa lý vừa có tính chất
của môn khoa học tự nhiên vừa có tính chất của môn khoa học xã hội
( môn Địa lý 6 kiến thức có tính khái quát, trừu tượng) về Trái đất nên
học sinh ít hứng thú học.
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 8 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
Trong thời gian giảng bài mới, thời gian không cho phép nên giáo
viên chỉ tập giới thiệu một số hình ảnh trong bài, các hình ảnh khác giáo
viên hướng dẫn học sinh về nhà học bài và khai thác nội dung theo câu
hỏi trong sách giáo khoa. Ví dụ: Bài 13. Địa hình bề mặt Trái Đất. Đây
là một trong số bài có nhiều tranh ảnh, như vậy ta chỉ tập trung vào khai
thác một số hình ảnh, còn giáo viên giới thiệu và hướng dẫn các em tìm
hiểu ở nhà.
Nội dung khai thác kênh hình, ngoài câu hỏi trong sách giáo khoa
thì giáo viên phải có hệ thống câu hỏi gợi mở để tổ chức học sinh làm
việc cá nhân hay theo nhóm hoặc cả lớp.
2.2. Cách tiếp cận, khai thác các hiện tượng, sự vật qua hình vẽ,
tranh ảnh.
Giáo viên phải hiểu rõ hình vẽ được minh họa đó phản ánh được
phần nào của nội dung bài học để cho học sinh tìm hiểu.
2.3. Kỹ năng khai thác hình ảnh địa lý.

- Trái Đất của chúng ta là hành tinh thứ 3 theo thứ tự xa dần Mặt
Trời.
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 10 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
Giáo viên nhấn mạnh; Trái Đất của chúng ta là hành tinh thứ 3 theo
thứ tự xa dần Mặt Trời
Hình 2: Kích thước của Trái Đất.
Hình 3: Các đường kinh tuyến, vĩ tuyến của quả địa cầu.
* Phương pháp sử dụng: Dùng để dạy mục 2 - Hình dạng, kích
thước của Trái Đất và hệ thồng kinh, vĩ tuyến.
Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình và nêu câu
hỏi.
-Em hãy cho biết độ dài của bán kính và đường xích đạo của Trái
Đất.
- Các đường nối liền 2 điểm cực Bắc và cực Nam trên bề mặt quả địa
cầu là những đường gì?
- Những vòng tròn trên quả địa cầu vuông góc với các đường kinh
tuyến là đường gì?
- Xác định đường kinh tuyến gốc và vĩ tuyến gốc trên quả địa cầu.
- Kinh tuyến đối diện với kinh tuyến gốc là kinh tuyến bao nhiêu độ.
- Chỉ nửa cầu Bắc và nửa cầu Nam, các vĩ tuyến Bắc và Nam
Hoạt động 2: Giáo viên tổ chức cho học sinh trả lời câu hỏi bằng khả
năng hiểu biết của mình.
Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh và tập trung
sự chú ý vào hình để chuẩn kiến thức.
- Độ dài bán kính Trái Đất là 6370 km, độ dài đường kính xích đạo
là 40076 km.
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 11 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
- Các đường nối liền hai điểm cực Bắc và cực Nam trên bề mặt quả

hiểu biết của mình.
Hoạt động 3: Nhận xét câu trả lời của học sinh và chuẩn kiến thức
đồng thời nhấn mạnh sự vận động tự quay quanh trục của Trái Đất là
nguyên nhân sinh ra hiện tượng ngày và đêm.
- Trái Đất tự quay quanh trục theo hướng từ Tây sang Đông.
- Thời gian Trái Đất tự quay 1 vòng quanh trục trong một ngày đêm
được qui ước là 24 giờ
Hình 20: Các khu vực giờ trên Trái Đất
* Phương pháp sử dụng: Hình 20 được sử dụng khi dạy mục 1 – Sự
vận động của Quả Đất quanh trục.
Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình 20 và giới
thiệu khái quát sự phân chia bề mặt Trái Đất thành 24 khu vực giờ, mỗi
khu vực có 1 giờ riêng và nêu câu hỏi để học sinh trả lời.
- Khu vực có đường kinh tuyến gốc đi qua là khu vực giờ nào?
- Khi ở khu vực giờ gốc là 12 giờ thì lúc đó ở nước ta là mấy giờ?
Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi bằng khả
năng hiểu biết của mình.
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 13 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh và chuẩn
nội dung kiến thức qua hình vẽ đồng thời nhấn mạnh vào kỹ năng tính
giờ ở các khu vực khác nhau trên Trái Đất căn cứ vào giờ ở kinh tuyến
gốc.
- Khu vực có đường kinh tuyến gốc đi qua là khu vực giờ 0
- Việt Nam nằm ở múi giờ thứ 7, như vậy khi ở khu vực giờ gốc là 12
giờ thì lúc đó nước ta là 19 giờ.
Hình 21: Hiện tượng ngày và đêm trên Trái Đất
* Phương pháp sử dụng: - Hình 21 được sử dụng khi dạy mục 2 –
Hệ quả sự vận động tự quay quanh trục của Trái Đất.
Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình 21và giới

- Trái đất hướng cả 2 nửa cầu Bắc và Nam về phía Mặt trời như
nhau vào các ngày nào.
- Khi đó ánh sáng Mặt trời chiếu thẳng góc vào nơi nào trên bề
mặt Trái đất
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 15 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời bằng sự hiểu
biết của mình.
Hoạt động 3: Giáo viên tập sự chú ý vào hình vẽ, nhận xét câu trả
lời của học sinh và chuẩn kiến thức của bài qua câu hỏi,
- Hướng chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời là hướng từ
Tây sang Đông, nược chiều kim đồng hồ.
- Độ nghiêng và hướng của trục Trái Đất khi di chuyển là không
đổi ở các vị trí: Xuân phân, Hạ chí, Thu phân, Đông chí
- Ngày 22/6 ( hạ chí) nửa cầu Bắc ngả về phía Mặt trời. Tia sáng
Mặt trời vuông góc với bề mặt Trái đất tại

23
0
27
’
B
- Ngày 22/12 ( đông chí) nửa cầu Nam ngả về phía Mặt trời. Tia
sáng Mặt trời vuông góc với bề mặt Trái đất tại 23
0
27
’
N
- Trái đất hướng cả 2 nửa cầu Bắc và Nam về phía Mặt trời như
nhau vào các ngày 21-3 ( xuân phân) và 23 – 9 (thu phân).

- Vào ngày 22-6 ( hạ chí) ánh sáng Mặt trời chiếu thẳng góc vào
mặt đất ở vĩ tuyến 23
0
27
’’
B Vĩ tuyến đó là đường chí tuyến B
- Vào ngày 22-12 ( đông chí) ánh sáng Mặt trời chiếu thẳng góc
vào mặt đất ở vĩ tuyến 23
0
27
’’
Vĩ tuyến đó là đường chí tuyến N

Bài 10. Cấu tạo bên trong của Trái Đất
Hình 26: Cấu tạo bên trong của Trái Đất
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 17 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
* Phương pháp sử dụng: Hình 26 được sử dụng khi dạy mục 1- Cấu
tạo bên trong của Trái Đất.
Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình, giới
thiệu
quát về cấu tạo bên trong của Trái Đất gồm có 3 lớp theo thứ tự từ ngoài
vào
trong và nêu câu hỏi để học sinh trả lời.
- Trình bày cấu tạo bên trong của Trái Đất?
Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi theo
khả năng hiểu biết của các em.
Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét trả lời của học sinh , tập trung sự
chú ý của các em vào hình và chuẩn kiến thức của bài.
+ Cấu tạo bên trong của lớp vỏ Trái Đất gồm 3 lớp theo theo thứ

Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh, tập trung
sự chú ý vào hình vẽ và chuẩn nội dung kiến thức.
- Lớp vỏ Trái Đất gồm 7 địa mảng, đó là: mảng Bắc Mĩ, mảng
Nam Mĩ, mảng Phi, mảng Nam Cực, Mảng Âu – Á, Mảng Ấn Độ và
mảng Thái bình dương.
- Chỗ tiếp xúc của các địa mảng được kí hiệu bằng các nét đậm,
màu đỏ trên lược đồ hình 27.
* Giáo viên nhấn mạnh sự va chạm, xô húc giữa các địa mảng gần
kề nhau là nguyên nhân sinh ra các hiện tượng động đất, núi lửa, sóng
thần.
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 19 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
Bài 12 : Tác động của nội lực và ngoại lực trong việc hình
thành địa hình bề mặt Trái Đất
Hình 31: Cấu tạo bên trong của núi lửa
* Phương pháp sử dụng: Hình 31 được sử dụng khi dạy học mục 2
– Núi lửa và động đất.
Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình vẽ và
nêu câu hỏi để học sinh trả lời.
- Hãy chỉ và đọc tên từng bộ phận của núi lửa trên hình vẽ.
Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi bằng
khả năng hiểu biết của mình.
Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét học sinh trả lời, tập trung sự
chú ý của học sinh vào hình vẽ và chuẩn nội dung kiến thức.
- Các bộ phận núi lửa bao gồm: miệng, miệng phụ, ống phun,
dung
nham, khói bụi và mắc ma.
+ Giáo viên nhấn mạnh núi lửa là một hiện tượng tự nhiên trên
Trái Đất, con người cần phải tìm ra các biện pháp dự báo và phòng chốn
tác hại của núi lửa.

Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét trả lời của học sinh; tập trung sự
chú ý của các em vào hình và chuẩn kiến thức.
- Núi trẻ có đỉnh nhọn, sườn dốc và thung lũng sâu.
- Núi già có đỉnh bằng, sườn thoải và thung lũng nông.
+ Giáo viên nhấn mạnh các núi trẻ hiện nay vẫn còn đang trong
giai đoạn phát triển kiến tạo và tiếp tục được nâng cao.
Hình 38 Hang động và thạch nhũ.
* Phương pháp sử dụng: Hình 38 được sử dụng khi dạy mục 3-
Địa hình Caxtơ và các hang động
Hoạt đông 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình ảnh
và nêu câu hỏi để học sinh trả lời.
- Hãy quan sát hình ảnh và mô tả những gì mà em thấy trong hang
động?
Hoạt động 2: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh, tập
trung sự chú ý của các em và miêu tả.
- Trong hang động Caxtơ có những khối thạch nhũ với đủ loại
hình, thường được gọi là các nhũ đá, măng đá, rèm đá…
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 22 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
+ Giáo viên nhấn mạnh ở nước ta rất phát triển loại hinhfdu
lịch tại các vùng có địa hình cacxtơ và các hang động, trong đó nổi bật
là vịnh Hạ Long, vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng.
Bài 14: Địa hình bề mặt Trái Đất( tiếp)

Hình 40. Địa hình cao nguyên và bình nguyên.
* Phương pháp sử dụng: Hình 40 được sử dụng khi dạy học mục 2
– Cao nguyên.
Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình và nêu
câu hỏi để học sinh trả lời.
- Nêu những điểm giống và khác nhau giữa bình nguyên và cao

lại là hơi nước và các khí khác.
- Trong đó khí nitơ chiếm 78%, khí oxi chiếm 21%, hơi nước và
các khí khác chiếm 21%
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 24 -
SKKN: Sử dụng , khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lý lớp 6
+ Giáo viên nhấn mạnh khí nitơ chiếm hơn 3/4 thành phần
không khí, hơi nước chiếm tỷ lệ rất nhỏ nhưng là nguồn gốc sinh ra các
hiện tượng khí tượng như mây, mưa
Hình 46: Các tầng khí quyển
* Phương pháp sử dụng: Hình 46 được sử dụng khi dạy học mục 2
– cấu tạo của lớp vỏ khí( lớp khí quyển)
Hoạt động 1: giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình và các
thông ting trong hình vẽ, đồng thời nêu câu hỏi để học sinh trả lời.
- Lớp vỏ khí gồm những tầng nào?
- Tầng gần mặt đất, có độ cao trung bình đế 16 km là tầng gì
- Tầng không khí nằm trên tầng đối lưu là tầng gì?
- Vai trò của lớp vỏ khí đối với đời sống trên Trái Đất?
Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi bằng
khả năng hiểu biết của các em .
Hoạt động 3:Giáo cvieen nhận xét câu trả lời của học sinh, tập
trung sự chú ý của các em và chuẩn nội dung kiến thức qua hình
- Lớp vỏ khí gồm tầng đối lưu, tầng bình lưu và các tầng cao khí
quyển.
- Tầng gần mặt đất, có độ cao trung bình đến 16 km là tầng đối
lưu.
- Tầng không khí nằm trên tầng đôi lưu là tầng bình lưu.
Ngêi thùc hiÖn: Hoµng V¨n Tµi - 25 -