SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm
PHẦN I. MỞ ĐẦU
1.Lí do chọn đề tài
Trong giảng dạy sinh học nói chung và giảng dạy sinh học 12 nói riêng, giáo
cụ trực quan (mô hình, tranh ảnh, dụng cụ thiết bị khác…) là hết sức quan
trọng và được sử dụng phổ biến. Tuy nhiên việc khai thác và sử dụng đúng,
hợp lý các giáo cụ này thì chưa hẳn các giáo viên đã có thời gian để đầu tư
nghiên cứu kỹ và sử dụng hiệu quả vào bài dạy . Trong rất nhiều các giáo cụ,
hình ảnh được xem là tương đối cổ điển nhưng lại là phương tiện phổ biến và
tất yếu, đặc biệt là các hình ảnh, sơ đồ mô tả trong sách giáo khoa.
Là giáo viên giảng dạy môn sinh học, tôi nhận thấy gần đây, cơ sở vật chất
các trường THPT cũng đã tương đối đầy đủ, các giáo viên có thể sử dụng giáo
án điện tử để trình chiếu hình ảnh, thí nghiệm, phim, mô hình động …, sử dụng
các thí nghiệm, mô hình trong các tiết thực hành ở phòng thí nghiệm khá hiệu
quả, nhưng điều này cũng chỉ mới thực hiện được một số tiết nhất định, còn lại
hầu hết các tiết dạy giáo viên vẫn thực hiện chủ yếu hàng ngày trên lớp, với tư
liệu chính, cơ bản vẫn là sách giáo khoa và hình ảnh trong sách giáo khoa.
Được phân công giảng dạy sinh học lớp 12 , tôi nhận thấy chương I: “ CƠ
CHẾ DI TRUYỀN VÀ BIẾN DỊ ” của phần 5 “DI TRUYỀN HỌC” là phần
kiến thức tương đối khó, trừu tượng, một tiết học lại gồm khá nhiều kiến thức,
nếu giáo viên không nghiên cứu, soạn giảng kĩ càng thì học sinh khó nắm trọn
vẹn được kiến thức bài học, thiếu thời gian để hoàn thành bài dạy, không khai
NĂM HỌC : 2011 – 2012
1
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm
thác được hết kiến thức từ các hình ảnh minh hoạ, đặc biệt là về cơ chế, diễn
biến của các quá trình sinh học.
Suy nghĩ từ những điều đó, tôi đã cố gắng tìm hiểu để sử dụng và khai thác
hợp lý kênh hình sách giáo khoa nói chung và phần di truyền học nói riêng, tự
mình rút ra được một số kinh nghiệm nhỏ, tôi xin trình bày cách khai thác kiến
thức,sử dụng hình ảnh sách giáo khoa cho công việc giảng dạy chương I : “Cơ

*Kế hoạch
- Bắt đầu: 1/7/2011
- Kết thúc:1/12/2011
PHẦN II: NỘI DUNG
1. Cơ sở căn cứ khai thác và sử dụng hình ảnh
- Các yêu cầu của mục tiêu bài học trong chuẩn kiến thức, kỹ năng của mỗi bài
dạy cụ thể của Bộ Giaó Dục và Đào Tạo.
NĂM HỌC : 2011 – 2012
3
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm
- Các hình ảnh được cung cấp trong sách giáo khoa và của phòng thiết bị (nếu
có).
- Gợi ý hướng dẫn giảng dạy của từng bài trong sách giáo viên.
- Kinh nghiệm giảng dạy của bản thân giáo viên.
2. Khai thác và sử dụng hình ảnh ở từng bài dạy cụ thể
2.1/ Bài 1 : Gen, mã di truyền và quá trình nhân đôi ADN :
Hình 1.2: Sơ đồ minh hoạ quá trình nhân đôi của ADN
*Khai thác:
- Kể tên các thành phần tham gia vào quá trình nhân đôi ADN
- Liên kết nào bị cắt đứt dưới tác dụng của enzim tháo xoắn? kết quả ?
- Giải thích vì sao trên mỗi chạc chữ Y chỉ có một mạch của phân tử AND
được tổng hợp liên tục, mạch còn lại được tổng hợp gián đoạn
- Kết quả tự nhân đôi của ADN như thế nào
- AND được nhân đôi theo nguyên tắc nào?Giải thích?
NĂM HỌC : 2011 – 2012
4
Mạch liên
tục
Mạch gián đoạn
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm

- Có 3 giai đoạn: khởi đầu, kéo dài, kết thúc
- Các thành phần tham gia vào phiên mã:AND khuôn, enzim ARN-polimeraza,
các nu tự do
- Phiên mã bắt đầu từ điểm khởi đầu đứng phía đầu 3’ của mạch mã gốc)
- Chiều của mạch khuôn tổng hợp là 3’5’, Trong nhân đôi ADN thì cả 2
mạch đơn đều dùng làm mạch khuôn tổng hợp.
- Phân tử ARN được tổng hợp theo chiều 5’3’, nguyên tắc bổ sung được thực
hiện: A-U, G-X.
- Kết quả: sau 1 lần phiên mã tạo ra 1 phân tử ARN .)
2.3/ Bài 3: Điều hoà hoạt động của gen:
NĂM HỌC : 2011 – 2012
7
Sơ đồ : Sự điều hoà hoạt động gen opêron Lac
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm
* Khai thác:
- Cấu tạo của 1 operon Lac gồm các thành phần nào?. Chú thích?
- Chất ức chế có nguồn gốc và được tạo ra như thế nào?
- Thế nào là chất cảm ứng? Trong hình trên là chất nào?
- Gen nào là luôn luôn hoạt động? Gen nào có lúc được hoạt động , có lúc bị ức
chế?
- Vùng nào chịu tác động trực tiếp của chất ức chế?
* Phần trả lời:
- Cấu tạo 1 operon gồm 3 thành phần: 1 nhóm gen cấu trúc liên quan về chức
năng, vùng vận hành O nằm trước gen cấu trúc, Vùng khởi động P nằm trước
vùng vận hành.
NĂM HỌC : 2011 – 2012
8
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm
- Chất ức chế là ptotein được tổng hợp từ gen điều hoà qua cơ chế phiên mã và
dịch mã.

- Cấu trúc 1 nucleoxom là: gồm 8 phân tử protein histon tạo thành khối cầu,
quấn quanh bởi 1 đoạn ADN chứa khoảng 146 cặp nu, quấn 1,3/4 vòng.
- Cơ chế hình thành từ mức 1 mức 6 : Sợi ADN cuộn quanh khối cầu gồm 8
phân tử protein histon tạo thành đơn vị nuclêoxôm, các nucleoxom nối với
nhau bởi 1 1đoạn AND gắn với 1 phân tử protein histon tạo thành sợi cơ bản,
sợi này xoắn cuộn 1 lần nữa tạo thành sợi nhiễm sắc, sợi nhiễm sắc xoắn gấp
NĂM HỌC : 2011 – 2012
10
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm
khúc tạo nên các vùng xếp cuộn, các vùng như vậy xoắn 1 lần nữa tạo thành
sợi cromatit, sợi cromati xoắn cực đại tạo thành cấu trúc NST. )
* Các mức cấu trúc siêu hiển vi của NST
2.5/ Bài 6: Đột biến cấu trúc NST
a. Hình bổ sung: Một số dạng đột biến cấu trúc NST
NĂM HỌC : 2011 – 2012
11
ADN xoắn kép
Sợi nhiễm sắc
Vùng xếp cuộn
Cromatit
Sợi cơ bản
NST ở kì giữa
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm
* Khai thác:
-Có mấy dạng đột biến cấu trúc NST? Từ đó khái niệm như thế nào là đột biến
NST?
- Khái niệm mất đoạn? Mô tả?
- Khái niệm đảo đoạn? Mô tả?
- Khái niệm lặp đoạn? Mô tả?
- Khái niệm chuyển đoạn? Mô tả?

,,
// **
,,, .
.
TB lưỡng bội
bình thường 2n
TB thể 1 TB thể 3
// **
,,
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm
*Khai thác:
- Quan sát và khái niệm đột biến lệch bội?
- Nêu khái niệm và hình thành công thức tổng quát các thể: thể 1 nhiễm, thể 3
nhiễm?
- Vận dụng hình vẽ trên hãy tính số lượng NST ở các dạng dị bội trên của ruồi
giấm?
* Phần trả lời:
- Là những biến đổi về số lượng NST xảy ra ở 1 hay 1 số cặp NST tương đồng.
- Thể 1: Bộ NST có 1 cặp NST bị mất 1 chiếc : 2n-1
- Thể 3 : Bộ NST có 1 cặp NST thêm 1 chiếc: 2n+1
- Ở ruồi giấm 2n = 8, nên:
Thể 1: 7, thể 3:9
b. Hình bổ sung: Kết quả của cây lai : cải củ (Raphanus) với cải
bắp(Brassica):
P: Cải củ (2n=18) x Cải bắp (2n=18)
n=9 n=9
F1 : Cải lai (2n = 9+9) (bất thụ)

Đa bội hóa
NĂM HỌC : 2011 – 2012

- Quá trình thực nghiệm đợc tiến hành với 2 lần kiển tra
-Các bài kiểm tra cùng đợc chấm ở thang điểm 10.
-Sau khi chấm các bài kiểm tra sử dụng thống kê toán học để xử lý kết quả
theo trình tự lập bảng thống kê, tính tham số đặc trng cả lớp đối chứng và lớp
thực nghiệm.Từ đó rút ra nhận xét.
Bảng 1. Bảng điểm kiển tra bài 1:Gen, mã di truyền và quá trình nhân đôI
ADN
Lớp N Điểm số và % HS đạt điểm Xi

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
TN 39 0 0 0 2 6 13 10 5 3 0

% 0 0 0 5.1 15.4 33.3 25.6 12.8 7.7 0
ĐC 39 0 0 3 5 10 12 7 2 0 0

% 0 0 7.7 12.8 25.6 30.7 17.9 5.1 0
*Nhận xét: Qua bảng 1 và ta thấy kết quả kiểm tra giữa lớp đối chứng và lớp
thực nghiệm có sự khác biệt, số học sinh có điểm khá giỏi ở lớp thực nghiệm cao
hơn và số học sinh có điểm dới TB lại ít hơn.
Bảng 2. Bảng điểm kiểm tra bài 5: NST và đột biến cấu trúc NST
Lớp N Điểm số và % học sinh đạt điểm tơng ứng(Xi)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
TN 39 0 0 0 1 8 14 14 9 3 0

% 0 0 0 2.6 20.5 15.8 35.9 23.1 7.7 0
ĐC 39 0 0 2 6 4 11 10 5 1 0
NM HC : 2011 2012
16
SNG KIN KINH NGHIM Phm Th Thm

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm
- Ở bước củng cố bài, sử dụng lại tranh nhưng không chú thích và yêu cầu học
sinh chú thích đúng là một cách ghi nhớ và khắc sâu kiến thức cho học sinh rất
tốt.
- Đối với các chương, bài có kiến thức trừu tượng thì khai thác hình ảnh, mô
hình là cách truyền đạt kiến thức có rất nhiều ưu điểm.
2. Kiến nghị:
- Đây chỉ mới là một chương trong chương trình sinh học 12 , còn nhiều
chương, bài học ở từng khối lớp khác nhau sử dụng nhiều hình ảnh hoặc mô
hình ở phòng thiết bị mà chưa được khai thác, sử dụng hiệu quả, mong các thầy
cô và các em tích cực nghiên cứu, tìm hiểu.
- Từ đề tài này mong quý thầy cô giáo và các em không ngừng nghiên cứu và
sáng tạo để sưu tầm và làm được ngày càng nhiều đồ dùng dạy học tốt phục vụ
cho việc dạy và học.
Với những kinh nghiệm trình bày ở trên, tôi đã vận dụng dạy học sinh học
các lớp được phụ trách thấy kết quả rất khả quan. Xin được trình bày để quý
thầy cô giáo tham khảo và đóng góp ý kiến. Trong phần trình bày không tránh
khỏi những thiếu sót, mong nhận được sự ủng hộ, cộng tác và góp ý chân thành
từ quý thầy cô giáo và tất cà các em học sinh. Xin trân trọng cảm ơn!
NĂM HỌC : 2011 – 2012
19
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ GD và ĐT, Hướng dẫn thực hiện chuẩn KTKN Môn Sinh học lớp 12,
NXBGDVN, năm 2010.
2.Trần Khánh Phương, Thiết kế bài giảng Sinh học lớp 12, NXBHN, năm 2008
3. Ngô Văn Hưng, Giới thiệu giáo án Sinh học lớp 10, NXB HN, năm 2008
NĂM HỌC : 2011 – 2012
20

1. Bộ GD và ĐT, Hướng dẫn thực hiện chuẩn KTKN Môn Sinh học lớp 12,
NXBGDVN, năm 2010.
2.Trần Khánh Phương, Thiết kế bài giảng Sinh học lớp 12, NXBHN, năm 2008
3. Ngô Văn Hưng, Giới thiệu giáo án Sinh học lớp 10, NXB HN, năm 2008
NĂM HỌC : 2011 – 2012
23
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Phạm Thị Thắm
4. Bộ GD và ĐT, Vụ GD Trung học, Tài liệu tập huấn giáo viên dạy học, kiểm
tra đánh giá theo chuẩn KTKN trong chương trình GD phổ thông môn Sinh
họccấp THPT, năm 2010.
5. Bộ GD và ĐT , Sách giáo khoa Sinh học 12(cơ bản), NXBGD, năm 2008
6.Bộ GD và ĐT, Sách giáo khoa Sinh học 12 (nâng cao), NXBGD, năm 2008
7.Bộ GD và ĐT , Sách GV Sinh học 12, NXBGD, năm 2008
NĂM HỌC : 2011 – 2012
24