a.phần mở đầu
Việc nghiên cứu lý thuyết của chủ nghĩa Mác-Lênin về nền kinh tế thị
trờng là cần thiết không chỉ đối với những ngời nghiên cứu khoa học kinh tế,
đối với cán bộ quản lý kinh doanh, với những ngời có nhiệm vụ hoạch định đ-
ờng lối phát triển kinh tế của đất nớc, mà nó rất cần thiết đối với mỗi con ngời,
mỗi gia đình trong xã hội.
Lý thuyết về nền kinh tế thị trờng của chủ nghĩa Mác Lênin là một nội
dung hết sức to lớn và rất quan trọng trong học thuyết của chủ nghĩa Mác
Lênin. Trong điếu văn đọc trớc mộ Mác-ăng ghen đã khẳng định, cùng với lý
luận về giá trị thặng d, học thuyết hình thái kinh tế xã hội, thì lý thuyết về nền
kinh tế thị trờng là một phát kiến vĩ đại của Mác mà sau này đã đợc Lênin phát
triển và hoàn thiện, nó là hòn đá tảng của chủ nghĩa Mác Lênin, lý thuyết này
vẫn ngời sáng, cho đến cả ngày hôm nay và mai sau.
Trong bối cảnh đầy biến động của thị trờng thế giới nói chung cũng nh
thị trờng Việt Nam nói riêng. Đảng ta vẫn kiên định mục tiêu độ lập dân tộc và
chủ nghĩa xã hội mà Đảng và Bác Hồ đã lựa chọn. Để có cơ sở hiểu hơn lý
thuyết của Mác-Lênin, có cơ sở cho thống nhất cao hơn đờng lối của Đảng ta,
vấn đề nghiên cứu, nắm vững lý thuyết về nền kinh tế thị trờng của chủ nghĩa
Mác Lênin là hết sức cần thiết.
Em chọn đề tài: Cơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc theo định
hớng xã hội chủ nghĩa. Với đề tài này, bớc đầu nghiên cứu một số vấn đề lý
thuyết nền kinh tế thị trờng qua đó làm rõ hơn xây dựng thêm lòng tin về đờng
lối mới của Đảng ta.
1
B.Phần nội dung
I.Lịch sử hình thành và phát triển của kinh tế thị trờng
1. Quá trình chuyển hoá từ kinh tế tự nhiên lên kinh tế hàng hoá
a. Những khái quát chung về kinh tế tự nhiên và kinh tế hàng hoá
Trong lịch sử nền kinh tế tự nhiên và nền kinh tế hàng hoá là hai hình
thức tổ chức kinh tế - xã hội đã tồn tại từ lâu. Hai hình thức này đợc hình thành
trên cơ sở trình độ phát triển của lực lợng sản xuất xã hội, trình độ phân công

ngày càng phong phú và đa dạng, việc giao lu văn hoá, kinh tế giữa các vùng,
các địa phơng, các đơn vị kinh tế và các quốc gia ngày càng phát triển. Đời
sống vật chất, tinh thần và văn hoá của nhân dân ngày một đợc nâng cao.
b. Những tiền đề tạo cơ sở cho quá trình chuyển từ nền kinh tế tự
nhiên lên kinh tế hàng hoá
Qua những u điểm của nền kinh tế hàng hoá ta thấy sự ra đời và phát
triển của kinh tế hàng hoá là quá trình kinh tế khách quan. Nó bắt đầu khi kinh
tế tự nhiên phát triển đến trình độ là xuất hiện những tiền để của kinh tế hàng
hoá. Trong lịch sử, những quan hệ hiện vật, tự nhiên và quan hệ hàng hoá -tiền
tệ tồn tại đan xen và mâu thuẫn với nhau. Sự xuất hiện của kinh tế hàng hoá
cũng chính là sự xuất hiện những tiền đề phủ định kinh tế tự nhiên và khẳng
định kinh tế hàng hoá. Mỗi bớc nhảy vọt của kinh tế hàng hoá là một bớc đẩy
lùi kinh tế tự nhiên. Nh vậy, trong quá trình vận động và phát triển, kinh tế
hàng hoá đã phủ định dần kinh tế tự nhiên va khẳng định mình là một kiểu tổ
chức kinh tế - xã hội độc lập.
Quá trình xuất hiện, vận động và phát triển của kinh tế hàng hoá diễn ra
với sự tác động mạnh mẽ của những tiền đề sau:
+Phân công lao động xã hội.
+Sự độc lập tơng đối về kinh tế giữa những ngời sản xuất
+Lu thông hàng hoá và lu thông tiền tệ.
3
+Hệ thống thông tin và giao thông vận tải
Phân công lao động xã hội đã tạo ra những ngành nghề sản xuất khác
nhau. Do phân công lao động xã hội cho nên mỗi ngời chuyên làm một việc
trong một ngành nghề nhất định và chuyên sản xuất ra một hoặc một số sản
phẩm nhất định. Những nhu cầu tiêu dùng của họ lại cần nhiều loại sản phẩm
khác nhau cho cuộc sống. Để thoả mãn nhu cầu của mình, những ngời sản xuất
phải nơng tựa vào nhau, trao đổi và quan hệ với nhau. Phân công lao động xã
hội làm nảy sinh những mối quan hệ kinh tế giữa những ngời sản xuất với
nhau.

ngày càng hoàn hảo hơn. mọi quan hệ kinh tế trong xã hội đều đợc tiền tệ hoá.
Đến khi đó thì kinh tế hàng hoá mới đợc coi là kinh tế thị trờng.
b.Kinh tế thị trờng hình thành trên những điều kiện sau đây
Kinh tế thị trờng hình thành và phát triển đợc là nhờ vào những điều kiện
cơ bản sau đây.
-Sự xuất hiện của hàng hoá sức lao động và thị trờng sức lao động.
Chúng ta phải khẳng định rằng sự xuất hiện của hàng hoá sức lao động là một
sự tiến bộ lịch sử. Con ngời lao động đợc tự do, ngời lao động có quyền làm
chủ khả năng lao động của mình và là một chủ thể bình đẳng trong các mối
quan hệ làm ăn, sản xuất với ngời khác.
Sự hoạt động của quy luật giá trị đã từng dẫn tới sự phân hoá những ngời
sản xuất thành kẻ giàu ngời nghèo. Sự phân hoá này diễn ra chậm chạp, cho
nên cần phải có sự can thiệp bạo lực của Nhà nớc để thúc đẩy sự phân hoá này
diễn ra nhanh hơn. Cũng chính từ sự phân hoá giàu nghèo tới một giới hạn nhất
định đã làm nảy sinh hàng hoá lao động và thị trờng sức lao động. Nhờ sự xuất
hện của hàng hoá lao động và thị trờng sức lao động mà tiền tệ không chỉ đơn
thuần là phơng tiện lu thông mà còn trở thành phơng tiện làm tăng giá trị, nâng
cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, thúc đẩy sự tăng trởng và phát triển của
kinh tế xã hội.
5
Cùng với sự xuất hiện của hàng hoá sức lao động dẫn tới sự hình thành
thị trờng các yếu tố sản xuất một cách hoàn chỉnh. Khi đó kinh tế thị trờng ra
đời.
- Phải tích luỹ đợc một số tiền nhất định và số tiền đó phải trở thành
vốn đề tiến hành sản xuất kinh doanh nhằm mục đích có lợi nhuận. Khi có lợi
nhuận thì mới kích thích sự sản xuất phát triển, nó mới trở thành động lực thực
sự
- Nh ta đã bắt kinh tế thị trờng là kinh tế của tiền tệ, cho nên vai trò của
đồng tiền vô cùng quan trọng. Nhng để hình thành đợc nền kinh tế thị trờng cần
phải có hệ thống tài chính, tín dụng, ngân hàng tơng đối phát triển. Không thể

bang Đức, kinh tế thị trờng mang màu sắc Trung quốc... khi xxét đều kinh tế
thị trờng, nền kinh tế thị trờng các nớc đang và đã trải qua đều mang những đặc
trng sau đây.
- Một là: Tính tự chủ của các chủ thể kinh tế rất cao. các chủ thể kinh
tế tự bù đắp những chi phí và tự chịu trách nhiệm đối với kết quả sản xuất và
kinh doanh của mình. Các chủ thể đợc tự do liên kết, liên doanh, tự do tổ chức
quá trình sản xuất theo luật định. đây là một đặc trng rất quan trọng của kinh tế
thị truờng. đặc trng này xuất phát từ những điều kiện khách quan của việc tồn
tại kinh tế hàng hoá. đồng thời cũng là biểu hiện và là yêu cầu môij tại của nền
kinh tế hàng hoá. Kinh tế hàng hoá không bao dung hành vi bao cấp. Nó đối
lập với bao cấp và đồng nghĩa với tự chủ, năng động.
- Hai là: trên thị trờng hàng hoá rất phong phú. Nguời ta tự do mua, bán
hàng hoá. Trong đó ngời mua chọn ngời bán. ngời bán tìm ngời mua. Họ gặp
nhau ở giá cả thị trờng. đặc trng này phản ánh tính việt hơn hẳn của kinh tế thị
trờng so với kinh tế tự nhiên.
- Ba là: giá cả đợc hình thành ngay trên thị trờng. Giá cả thị trờng vừa
là sự biểu hiện thành tiền của giá trị thị trờng, vừa chịu sự tác động của quan hệ
cạnh tranh và quan hệ cung cầu hàng hoá dịch vụ. Trên cơ sở giá trị thị trờng,
giá cả là kết quả của sự thơng lợng và thoả thuận giữa ngời mua và ngời bán.
đặc trng này phản ánh yêu cầu của quy luật lu thông hàng hoá. Trong quá trình
7
trao đổi mua bán hàng hoá, ngời bán luôn bán với giá cao, ngời mua lại luôn
muốn mua với giá thấp. đối với ngời bán, giá cả phải bù đắp đợc chi phí và có
doanh lợi. Chi phí sản xuất là giới hạn dới, là phần cứng của giá cả, cón danh
lợi càng nhiều càng tốt. Đối với ngời bán, giá cả phải phù hợp ới lợi ích giới
hạn của họ.
- Bốn là: cạnh tranh là một tất yếu cuẩ kinh tế thị trờng. Nó tồn tại trên
cơ sở những đon vị sản xuất hàng hoá độc lập và khác nhau về lợi ích kinh tế.
Theo yêu cầu của quy luật giá trị, tất cả các đơn vị sản xuất hàng hoá đều phải
sản xuất và kinh doanh trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết. Trong điều

Nhng trong thực tế thì có nhiều thuật ngữ để biểu hiện khaí niệm thị tr-
ờng nh: thị trờng bán buôn, thị trờng bán lẻ, thị trờng hàng tieu dùng, thị trờng
t liệu sản xuất, thị trờng sức lao động ...
Ngoài ra mỗi loại hàng hoá lại có thị trờng riêng của nó: nh thị trờng gạo,
thị trờng muối, thị trờng lãi ... sở dĩ nh vậy là vì trao đổi trở nên thờng xuyên,
phạm vi và quy mô ngày càng mở rộng. Mọi hàng hoá đều phải thông qua trao
đổi mới đến đợc tiêu dùng. Có trao đổi, có cung, cầu là có thị trờng. Mỗi loại
hàng hoá hoặc dịch vụ đều Có một thị trờng tơng ứng. ở mỗi thị trờng này ngời
ta có thể đa ra các số liệu thống kê về tổng cung, tổng cầu và giá cả thị trờng.
Trong lịch sử đã xuất hiện nhiều cách phân loại thị trờng khác nhau.
Chẳng hạn, dựa vào các hình thức lu thông hàng hoá, ngời ta đã phân chia thị
trờng thành: thị trờng vật t cung ứng kỹ thuật, thị trờng hàng tiêu dùng. Dựa
vào quan hệ sở hữu, ngời ta chia thị trờng thành thị trờng có tổ chức và thị tr-
ờng tự do.
Chúng ta có thể sơ lợc về cách phân chia thị trờng nh sau:
- Thị trờng thứ nhất là thị trờng hàng tiêu dùng và dịch vụ: ở thị trờng
này ngời ta mua bán những t liệu sinh hoạt nh lơng thực, thực phẩm, vải vóc,
quần áo, các phơng tiện sinh hoạt trong gia đình...Những hàng hoá tiêu dùng
ngày càng chiều theo đà phát triển của kinh tế hàng hoá. Ngoài những hàng hoá
hữu hình còn có những hàng hoá vô hình đợc coi là dịch vụ nh: sửa chữa, may
9
vá. Nhìn chung, ở thị trờng hàng hoá và dịch vụ ngời ta mua bán những sản
phẩm là kết quả của sản xuất, nên thị trờng này đợc gọi là thị trờng đầu ra.
- Thị trờng thứ hai là thị trờng các yếu tố sản xuất. Trên thị trờng này
ngời ta mua, bán các yếu tố cần thiết cho quá trình sản xuất nh các loại nguyên
vật liệu, thiết bị máy móc, sức lao động... Thị trờng này đợc gọi là thị trờng
đầu vào.
Để phân chia đợc nh trên là dựa trên cơ sở chủng loại hàng hoá đa ra trao
đổi trên thị trờng, dựa vào sự phát triển của phạm trù hàng hoá. Hàng hoá phát
triển và mở rộng đến đâu thì thị trờng phát triển và mở rộng đến đến đó.

cao rõ rệt, trình độ kỹ thuật phát triển cao, nhanh chóng áp dụng tiến bộ khoa
học kỹ thuật. Nhng trong cơ chế thị trờng phải có sự quản lý vĩ mô của ngân
hàng mới làm cho cạnh tranh mang tính lành mạnh, dữ đợc bản sắc văn hoá của
dân tộc ta.
2.Cơ chế thị trờng
a. Khái niệm về cơ chế thị trờng
Khi nói tới cơ chế thị trờng là nói tới bộ máy tự điều tiết quá trình sản
xuất và lu thông hàng hoá, điều tiết sự vận động của nền kinh tế thị trờng.
Cơ chế thị trờng là một khái niệm rộng sau đây là một số khái niệm về cơ
chế thị trờng dựa trên kinh tế chính trị học Mác-Lênin Cơ chế thị trờng là tổng
thể các nhân tố, quan hệ, môi trờng, động lực và quy luật phân phối sự vận
động của thị trờng (Kinh tế chính trị học. NXB Sự thật, Hà Nội 1993, trang
65).
Cơ chế thị trờng là thiết chế kinh tế chi phối ý chí và hành động của ng-
ời sản xuất và ngời tiêu dùng, ngời bán và ngời mua thông qua thị trờng và giá
cả( Nghiên cứu lý luật số 4, 1991, trang 34)
Cơ chế thị trờng là một hình thức tổ chức kinh tế trong đó cá nhân ngời
tiêu dùng và các doanh nghiệp tác động qua lại lẫn nhau trên thị trờng để xác
định vấn đề trung tâm của tổ chức kinh tế là: sản xuất cái gì? sản xuất nh thế
nào? và sản xuất cho ai?(Lý luận hiện đại về kinh tế thị trờng. NXB Hà Nội
1992 trang 88).
11