Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
Đ ề tài: NÂNG CAO KHẢ NĂNG SÁNG TẠO CHO HỌC SINH
TRONG GIỜ ĐỌC - HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC.
PHẦN MỘT: ĐẶT VẤN ĐỀ
I.Phạm vi đề tài:
Trong nhiều năm qua, ngành giáo dục đã có nhiều cải cách quan trọng từ
giáo dục ở bậc tiểu học cho đến đào tạo đại học và sau đại học. Riêng ở phổ
thông trung học, sự đổi mới thể hiện trên nhiều phương diện, rõ nhất là về
chương trình, sách giáo khoa và đặc biệt là phương pháp dạy học.
Mục đích của việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ
thông là thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo “phương
pháp dạy học tích cực” nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ
động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ
năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và thực
tiễn, tạo niềm tin, niềm vui hứng thú trong học tập.
Từ mục đích của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, tôi xin trao đổi
kinh nghiệm của bản thân về một số giải pháp nhằm góp phần rèn luyện sự sáng
tạo cho học sinh trong giờ đọc - hiểu tác phẩm văn học ở chương trình ngữ văn
bậc THPT.
II. Phương pháp nghiên cứu:
Khi đi vào tìm hiểu vấn đề này, mỗi người có một hướng tiếp cận riêng.
Trong khuôn khổ và phạm vi đề tài này tôi sử dụng chủ yếu một số phương pháp
sau:
1
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
1. Đúc rút kinh nghiệm từ bản thân trong quá trình giảng dạy môn ngữ
văn ở trường THPT.
2. Học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp.
3. Tham khảo một số tài liệu nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học
văn.
- Rèn luyện tư duy sáng tạo trong giảng dạy văn chương.

cao khi cảm nhận tác phẩm văn chương.
3
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
PHẦN HAI: NỘI DUNG.
I. Phát huy sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc hiểu tác phẩm.
Như chúng ta đã biết tiếp nhận văn học là một hoạt động nhằm chiếm lĩnh
giá trị tư tưởng, giá trị thẩm mĩ của tác phẩm văn học. Thông qua quá trình đầu
tiên là tiếp xúc, cảm thụ văn bản ngôn từ đến việc cảm nhận, hiểu ra chân giá trị
của hình tượng nghệ thuật và cảm hứng của nhà văn, tài năng diễn tả của nhà
văn để làm nên tác phẩm đó. Và cuối cùng là quá trình kết thúc sự tiếp nhận ở
người đọc qua việc hiểu, rung cảm, có được những rung cảm, những ấn tượng
và chịu ảnh hưởng của tác phẩm, của hình tượng nghệ thuật trong đời sống cá
nhân.
Quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học đã giúp cho con người có được
những thói quen, những tình cảm lành mạnh, những suy ngẫm để tự rèn luyện,
tự điều chỉnh bản thân bởi vì chức năng tiếp nhận văn học không chỉ đơn thuần
là quá trình người đọc tiếp xúc với tác phẩm văn học mà nó còn diễn ra quá trình
nhận thức ở họ khi người đọc và người học có ý thức cao về những vấn đề trong
tác phẩm văn học. Quá trình học văn ở trường THPT đối với lứa tuổi học sinh
chính là quá trình thầy cô giúp các em tiếp xúc tác phẩm, hiểu ra cái đúng, cái
hay của nó và bằng tài năng của mình người thầy phải cảm thụ, cảm nhận một
cách toàn diện để sau đó từng bước đưa học sinh bước vào tác phẩm mà phân
tích, cảm thụ và hiểu tác phẩm một cách đầy đủ, đúng đắn.
Trong khi cảm nhận tác phẩm văn học, người đọc phải dùng liên tưởng,
tưởng tượng để hình dung, để hiểu ý đồ, quan niệm nghệ thuật, tư tưởng nhà văn
trong tác phẩm, bởi vì nhà văn đã dùng liên tưởng, tưởng tượng làm phương
tiện, cách thức, thủ pháp nghệ thuật để sáng tác tác phẩm văn học. Quá trình tiếp
xúc, tiếp thu một giờ giảng văn trên lớp của học sinh phải nhờ vào tài năng, kĩ
năng của người thầy qua các thao tác đọc, phân tích, bình giảng, nhận xét để
bằng các giác quan, học sinh có thể hiểu tác phẩm qua hệ thống ngôn ngữ, hình

5
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn văn ở trường THPT, tôi thấy rằng để có
được một giờ giảng văn trọn vẹn quả thật là khó bởi vì đó là cả một nghệ thuật.
Giờ giảng văn đòi hỏi học sinh phải liên tưởng, tưởng tượng mới có sự sáng tạo
trong phát hiện tìm tòi trong khi đó thời gian rất eo hẹp. Đã thế lớp học có ít
nhất 40 học sinh, thầy chỉ có một mà trò thì quá nhiều, sự liên tưởng, tưởng
tượng không đồng đều ở học sinh. Tất cả chừng ấy yếu tố cũng đủ để chúng ta
hiểu rằng khó có thể cầu toàn đối với một giờ giảng văn. Tuy nhiên nói như vậy
không có nghĩa là chúng ta hoàn toàn không thể có được những giờ dạy, bài
giảng thành công. Với những gì đã làm, đã học tập ở đồng nghiệp và tiếp xúc
với nhiều khoá học sinh, tôi thấy rằng: Chúng ta có thể giúp cho học sinh có
điều kiện rèn luyện tư duy sáng tạo khi tiếp xúc với tác phẩm văn chương qua
một số vấn đề, một số thao tác sau đây:
1. Trong giờ giảng văn, trước khi giảng giáo viên có thể dùng lời kể hoặc
lời dẫn kết hợp với một số hình ảnh, đoạn phim, bài hát, câu thơ minh hoạ để tạo
tâm thế thoải mái, giúp học sinh có điều kiện thâm nhập được vào tác phẩm, vào
bài dạy một cách hứng thú.
Ví dụ:
- Giảng bài “ Ai đã dặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường,
ta có thể dẫn dắt học sinh bằng lời giới thiệu, lời dẫn về con sông Hương của
Huế ở vẻ đẹp tự nhiên, văn hoá, lịch sử; hoặc cho học sinh nghe đoạn nhạc
“Dòng sông ai đã đặt tên?” kết hợp một số hình ảnh về sông Hương, xứ Huế và
hỏi cảm nhận của học sinh về dòng Hương Giang.
- Giảng bài “ Sóng ” của Xuân Quỳnh, ta có thể bắt đầu bằng một đoạn
bài hát về biển, một bài thơ có cùng chủ đề hoặc một trò chơi từ đó gợi dẫn về
vấn đề cơ bản cần tìm hiểu trong tác phẩm.
2. Phải khơi gợi ở học sinh sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú từ
những gì đã có trong văn bản ngôn từ của tác phẩm bằng hệ thống câu hỏi có
6

được và dần hiểu tác phẩm văn chương. Một giờ giảng văn mà cả thầy lẫn trò
đều có giọng đọc tốt sẽ truyền được cảm xúc của mình từ tác phẩm cho học sinh
trong lớp.
4. Trong giờ đọc hiểu, để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh, giáo
viên còn phải cố gắng tập cho học sinh có thói quen rèn luyện và thao tác cần
thiết khi chuẩn bị bài ở nhà và khi học giờ giảng văn ở lớp. Theo tôi đó có thể là
những thói quen sau:
- Thói quen đọc tác phẩm cẩn thận, kỹ càng, đọc đúng đọc, diễn cảm để tự
cảm nhận tác phẩm, đồng thời với việc đọc có suy nghĩ là thói quen gạch chân
và ghi lại những đoạn hay của tác phẩm.
- Thói quen đọc thuộc tác phẩm, ghi nhớ, suy ngẫm tác phẩm, những câu
đoạn mà mình tâm đắc nhất.
- Thói quen liên tưởng, liên hệ với những vấn đề, những tác phẩm khác có
liên quan đến những giá trị cơ bản trong tác phẩm đang học.
- Thói quen lật đi lật lại những vấn đề quan trọng khi cảm nhận phân tích
tác phẩm.
- Thói quen cảm nhận tác phẩm theo nhiều chiều, nhiều khía cạnh không
máy móc thụ động; phải tập trung suy nghĩ, phát hiện những điều mới lạ ở tac
phẩm khi cảm nhận nó qua sự dẫn dắt gợi ý của thầy cô, có nghĩa là phải có sự
cảm nhận của riêng mình.
- Phải biết và có thói quen cảm nhận tác phẩm theo đặc trưng thể loại, đặc
trưng thi pháp.
5. Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh ở giờ giảng văn không chỉ dừng
lại ở những thao tác trên mà nó còn đòi hỏi ở cả thầy lẫn trò một cách học, cách
dạy hợp lý, khoa học, linh hoạt, không phải bài nào cũng giảng và liên tưởng
8
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
theo một cách, không phải tác giả tác phẩm nào cũng một dạng lời bình mà phải
tùy thuộc vào hoàn cảnh, tác phẩm cụ thể để hướng dẫn học sinh cách cảm thụ,
cách phát hiện. Về phía học sinh, theo tôi nếu cầu toàn 100% học sinh đều cảm

II. Minh hoạ đọc - hiểu tác phẩm:
NHỮNG ĐỨA CON TRONG GIA ĐÌNH
(Nguyễn Thi)
A. MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT:
- Hiểu được nguồn gốc tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn và những chiến thắng của
dân tộc Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước
- Thấy được một số đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm.
B. TRỌNG TÂM KIẾN THỨC, KĨ NĂNG:
1/Kiến thức:
- Phẩm chất tốt đẹp của con người trong gia đình Việt, nhất là Chiến và Việt.
- Nghệ thuật trần thuật đặc sắc, nghệ thuật xây dựng tính cách miêu tả tâm lí
nhân vật, ngôn ngữ phong phú, góc cạnh, đậm chất hiện thực và màu sắc ở Nam
Bộ
2/Kĩ năng:
Đọc- hiểu truyện ngắn hiện đại theo đặc trưng thể loại
C. PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN:
- Sách giáo khoa, Chuẩn kiến thức kĩ năng, sách tham khảo.
- Thiết kế giáo án
D. PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN:
Diễn giảng, phát vấn, thảo luận, gợi mở, đàm thoại.
E. TIẾN TRÌNH LÊN LỚP:
1. Ổn định lớp – kiểm tra bài cũ: Tóm tắt truyện Những đứa trong gia đình của
Nguyễn Thi.
2. Bài mới:
Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung bài học
10
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
Hoạt động 1: Giới thiệu
bài mới
Tiết 1

H. Hiểu biết của em về
hoàn cảnh ra đời, giá trị
tác phẩm "Những đứa con
trong gia đình
HS trả lời 2. Tác phẩm "Những đứa con trong gia
đình".
- Truyện ngắn xuất sắc - ra đời trong thời
kỳ kháng chiến chống Mỹ
Hoạt động 3: Hướng dẫn
học sinh đọc, tìm hiểu văn
bản
GV hướng dẫn HS đọc văn
bản
Hs đọc văn bản theo
hướng dẫn của GV
II. Đọc, hiểu văn bản
1. Đọc và giải nghĩa từ khó
Tiếp tục hướng dẫn HS tìm
hiểu văn bản.
H Hãy đề xuất hướng tìm
Hs thảo luận trả lời
2. Cảm nhận chung
- Kể chuyện: tự sự qua dòng hồi tưởng của
Việt khi bị trọng thương nằm lại 1 mình ở
11
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
hiểu văn bản/?
H. Truyện "Những đứa
con trong gia đình" được
trần thuật chủ yếu từ điểm

Cho HS phân nhóm, trả lời
GV bổ sung, giảng giải,
HS suy nghĩ, thảo
luận, trả lời
Đại diện nhóm, trả
lời
a. Nét chung thống nhất của gia đình:
+ Căm thù giặc sâu sắc
+ Gan góc, dũng cảm, khao khát, chiến đấu,
giết giặc.
+ Giàu tình nghĩa, rất mực thủy chung son
12
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
kết luận. sắt với quê hương, Cách mạng.
→
truyền thống gia đình trong mối quan hệ
với truyền thống Cách mạng, dân tộc tạo
nên 1 dòng sông truyền thống.
b. Nét riêng tiêu biểu từng thành viên
H. Tìm những chi tiết
trong tác phẩm đề cập đến
hình tượng chú Năm?
Trong số những chi tiết ấy
em ấn tượng với chi tiết
nào nhất? Vì sao?
GV bình chi tiết tiếng hò
Từ đó nêu những nhận xét
khái quát của em về nhân
vật này?
GV nhận xét, bổ sung

chở che cho đàn con và chiến đấu.
GV bình 1 vài chi tiết ở
trong đoạn trích, có thể mở
rộng trong những chi tiết ở
phần trước.
HS lắng nghe
→
Bà là biểu tượng về người phụ nữ nông
dân Nam Bộ thời chống Mỹ
H. So với mẹ, chị Chiến có HS tìm những chi b3. Chị Chiến:
13
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
những điểm nào giống và
khác? Nguyễn Thi có dụng
ý như thế nào trong việc
xây dựng hình tượng chị
Chiến?
tiết tiêu biểu, nhận
xét
- Giống mẹ: + Vóc dáng
+ Đức tính: gan góc, đảm đang
→
kế thừa
- Tính cách
→
Vừa trẻ con: tranh công bắt ếch, tranh đi
tòng quân, tranh công bắt tàu giặc
→
Vừa ý thức là chị:
+ thương em , lo cho em, nhường nhịn

+ Tình cảm chi em, đối với linh hồn má,
với chú Năm.
+ Hình ảnh cha mẹ thân yêu luôn chập chờn
trong hồi ức khi bị thương.
14
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
- Tính chất anh hùng, tinh thần chiến đấu
dũng cảm:
+ Luôn ý thức phải sống và chiến đấu để trả
thù nhà, đền nợ nước xứng đáng với truyền
thống gia đình.
+ Can đảm chịu đựng khi bị thương.
+ Tư thế luôn sẵn sàng chiến đấu dù đang
bị kiệt sức.
→
Một con sóng vươn xa nhất trong dòng
sông truyền thống, người tiêu biểu cho tinh
thần tiến công cách mạng.
H. Em có kết luận như thế
nào về "những đứa con
trong gia đình"?
HS thảo luận theo
nhóm, đại diện trả
lời
* Tiểu kết:
Mỗi con người trong gia đình là một khúc
sông trong dòng sông truyền thống. Mỗi
khúc sông có một đặc điểm riêng nhưng họ
vẫn hướng về tô đậm hơn, phát huy hơn
truyền thống gia đình gắn chặt trong mối

1) Nghệ thuật:
15
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
* Kĩ năng sống: Giao tiếp,
trình bày, trao đổi về cách
thể hiện sức mạnh của dân
tộc trong cuộc kháng
chiến chống Mĩ cứu nước
(từ góc nhìn truyền thống
gia đình)
chép - Tính huống truyện : Việt - một chiến sĩ
Quân giải phóng - bị thương phải nằm lại
trên chiến trường. Truyện kể theo dòng nội
tâm của Việt khi liền mạch (lúc tỉnh), khi
gián đoạn (lúc ngất) của "người trong cuộc"
làm câu truyện trở nên chân thật hơn ; có
thể thay đổi đối tượng, không gian, thời
gian, đan xen tự sự và trữ tình.
- Chi tiết được chọn lọc vừa cụ thể vừa giàu
ý nghĩa, gây ấn tượng mạnh. Ngôn ngữ
bình dị, phong phú, giàu tính tạo hình và
đậm sắc thái Nam Bộ.
- Giọng văn chân thật tự nhiên, nhiều đoạn
gây xúc động mạnh.
2) Ý nghĩa văn bản:
Qua câu truyện về những con người trong
một gia đình nông dân Nam Bộ có truyền
thống yêu nước, căm thù giặc, thuỷ chung
với quê hương, với cách mạng, nhà văn
khẳng định : sự hoà quyện giữa tình cảm

Khả năng sáng tạo 35/40 ( 87,5%) 34/39(87,2%) 31/36 (86,1%)
Một kết quả tôi nhận thấy rõ là các em hoạt động tích cực, tham gia
thảo luận có hiệu quả và đặt ra nhiều vấn đề khá thú vị. Qua đó các em rèn luyện
kĩ năng động não, hợp tác, phản biện.
PHẦN BA: KẾT LUẬN
Góp phần khơi gợi và rèn luyện sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc
hiểu là công việc thường xuyên và cần thiết ở tất cả các môn học. Tuy nhiên ở
bộ môn văn các đặc thù của nó vẫn là sự sáng tạo dựa trên sự đồng cảm, sự cảm
nhận của người học qua người dạy văn và văn bản ngôn từ trong tác phẩm. Sự
sáng tạo trong văn chương không hề có sự giống nhau bởi sự liên tưởng, tưởng
tượng ở mỗi người khác nhau, tuy vậy vẫn có chỗ giống nhau trong tiếp nhận tác
phẩm văn học giữa các đối tượng: tác giả - người dạy - người học. Theo tôi để
17
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
có sự gặp nhau ấy, cả người dạy và người học phải có một trường liên tưởng,
một sự tưởng tượng phong phú, linh hoạt để từ đó người dạy có thể đưa người
học vào tác phẩm bằng hệ thống các câu hỏi, bằng lời bình, cách đọc, lời phân
tích và người học tiếp nhận tác phẩm bằng quá trình tích luỹ từ ngữ, vốn hiểu
biết và khả năng cảm nhận được tác phẩm văn chương để lĩnh hội từ người dạy
những gì tâm đắc nhất, đồng thời mở rộng tầm hiểu biết, suy nghĩ trong nhiều
lĩnh vực khác nhau.
Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng nói: “ Học sinh nhớ nhiều, học
nhiều là điều đáng khuyến khích nhưng đó quyết không phải là điều chủ yếu.
Điều chủ yếu là dạy học sinh cách suy nghĩ sáng tạo. Chúng ta phải xem lại cách
giảng dạy văn trong trường phổ thông của chúng ta, không nên dạy như cũ bởi
vì dạy như cũ thì không những việc dạy văn không hay mà việc đào tạo con
người cũng không có kết quả. Vì vậy dứt khoát chúng ta phải có cách dạy khác,
phải dạy cho học sinh biết suy nghĩ, suy nghĩ bằng trí óc của mình và diễn tả suy
nghĩ đó theo cách của mình thế nào cho tốt nhất”. Thiết nghĩ dạy học sinh biết
suy nghĩ sáng tạo trong giờ đọc văn là điều cần thiết.

PHẦN MỘT: ĐẶT VẤN ĐỀ
3
I.Phạm vi đề tài:
II. Phương pháp nghiên cứu:
3
III. Cơ sở của đề tài:
4
PHẦN HAI: NỘI DUNG.
I. Phát huy sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc hiểu văn bản
4
20
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
II. Minh hoạ đọc - hiểu tác phẩm:
NHỮNG ĐỨA CON TRONG GIA ĐÌNH
(Nguyễn Thi)
9
III. Kết quả khảo sát:
14
PHẦN BA: KẾT LUẬN
14
KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT
15
TÀI LIỆU THAM KHẢO
16
21