Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Mâu thuẫn là hiện tượng phổ biến tồn tại trong tất cả các sự vật, hiện
tượng của thế giới khách quan, trong mọi lĩnh vực, trong mọi giai đoạn phát
triển của sự vật, hiện tượng. Mâu thuẫn tồn tại từ khi sự vật sinh ra đến khi sự
vật kết thúc. Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập đến một lúc nào đó sẽ được
giải quyết, khi đó mâu thuẫn khác lại được hình thành. Trong đời sống xã hội
nói chung cũng như trong hoạt động kinh tế nói riêng, mâu thuẫn hết sức
phong phú, đa dạng như là mâu thuẫn giữa cung và cầu, giữa lực lượng sản
xuất và quan hệ sản xuất, giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, giữa
tích lũy và tiêu dùng…Những mâu thuẫn này có vai trò trực tiếp đối với quá
trình vận động và phát triển kinh tế của một đất nước. Chính vì thế yêu cầu
cần thiết đặt ra cho mỗi quốc gia là phải nhận thức rõ và từng bước giải quyết
những mâu thuẫn này nhằm phát triển kinh tế của nước mình.
Từ Đại hội Đảng lần thứ VI tháng 12 năm 1986, Đảng ta đã có những
quyết sách đúng đắn đặc biệt trong việc chuyển đổi nền kinh tế đất nước từ
nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường, định hướng xã
hội chủ nghĩa. Bước chuyển mình quan trọng đó đã đem lại những thành tựu
to lớn về kinh tế, xã hội nước ta trong suốt 20 năm qua. Từ một nước nông
nghiệp lạc hậu, chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh triền miên, nước ta đã
đạt được những kết quả đáng tự hào: tốc độ tăng GDP trung bình hàng năm
trên 7%, cao thứ hai thế giới sau Trung Quốc, lạm phát ổn định, tốc độ tăng
của các ngành kinh tế tương đối cao và ổn định. Việt Nam cũng được ghi
nhận như là một nước đã có những thành công trong sự nghiệp xóa đói, giảm
nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân, hướng tới mục tiêu phát
triển bền vững. Nước ta đang đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại
hóa, để đến năm 2020, Việt Nam cơ bản trở thành một nước công nghiệp. Tuy
nhiên, trong những thành công và những mục tiêu đó, luôn tồn tại những mâu
thuẫn làm kìm hãm sự phát triển của công cuộc đổi mới, đòi hỏi chúng ta phải
1
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368

nhất với nhau. Sự thống nhất của các mặt đối lập là sự nương tựa lẫn nhau,
tồn tại không tách rời nhau giữa các mặt đối lập, sự tồn tại của mặt này phải
lấy sự tồn tại của mặt kía làm tiền đề.
Do có sự đồng nhất của các mặt đối lập mà trong sự triển khai của
mâu thuẫn đến một lúc nào đó, các mặt đối lập có thể chuyển hóa lẫn nhau.
Các mặt đối lập không chỉ thống nhất, mà còn luôn luôn đấu tranh với nhau.
Đấu tranh của các mặt đối lập là sự tác động qua lại theo xu hướng bài trừ
và phủ định lẫn nhau giữa các mặt đó.
1.2 Mâu thuẫn là nguồn gốc của sự vận động và phát triển
Sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là hai xu hướng tác
động khác nhau của các mặt đối lập tạo thành mâu thuẫn. Sự thống nhất và
đấu tranh giữa các mặt đối lập không tách rời nhau, trong quá trình vận
động, phát triển của sự vật. Sự đấu tranh gắn liền với tính tuyệt đối của sự
vận động và phát triển. V.I.Lênin viết: “Sự thống nhất (…) của các mặt đối
3
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
lập là có điều kiện, tạm thời, thoáng qua, tương đối. Sự đấu tranh của các
mặt đối lập bài trừ lẫn nhau là tuyệt đối, cũng như sự phát triển, sự vận động
là tuyệt đối.”
Trong sự tác động qua lại của các mặt đối lập thì đấu tranh của các
mặt đối lập quy định một cách tất yếu sự thay đổi của các mặt đang tác động
và làm cho mâu thuẫn phát triển. Lúc đầu mới xuất hiện, mâu thuẫn chỉ là sự
khác nhau căn bản, nhưng theo khuynh hướng trái ngược nhau. Sự khác
nhau đó càng ngày càng phát triển và đi đến đối lập. Khi hai mặt đối lập
xung đột gay gắt đã đủ điều kiện, chúng sẽ chuyển hóa lẫn nhau, mâu thuẫn
được giải quyết. Nhờ đó mà thể thống nhất cũ được thay thế bằng thể thống
nhất mới; sự vật cũ mất đi sự vật mới ra đời thay thế. Sự phát triển là một
cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập. Sự vận động và phát triển bao giờ cũng
là sự thống nhất giữa tính ổn định và tính thay đổi. Do đó, mâu thuẫn chính
là nguồn gốc của sự vận động và phát triển.

xuất…Chính vì cách hiểu trên mà trước đổi mới, có nhiều quan niệm cho
rằng kinh tế thị trường chỉ là đặc trưng của chủ nghĩa tư bản, còn trong chủ
nghĩa xã hội thì sẽ không còn kinh tế thị trường. Chúng ta cần tách biệt rõ
ràng bản chất chủ nghĩa xã hội với quan hệ kinh tế thị trường.
2.1.2 Đặc điểm kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Thực tiễn đổi mới kinh tế - xã hội ở một số nước theo hướng phát triển
kinh tế thị trường, đã chứng tỏ rằng, nền kinh tế thị trường mà chúng ta xây
dựng không phải là tàn dư của chủ nghĩa tư bản, cũng không phải là cái mà
chúng ta buộc phải chấp nhận mà không có sự lựa chọn nào khác. Kinh tế thị
trường cũng không phải là bước quá độ trong quá trình xây dựng chủ nghĩa
xã hội và sẽ được vượt qua khi chủ nghĩa xã hội giành được thắng lợi. Kinh
tế thị trường xã hội chủ nghĩa là bước phát triển tất yếu của nền kinh tế và
văn minh nhân loại, là trình độ phát triển cao hơn sau kinh tế thị trường tư
bản chủ nghĩa. Như vậy, bản chất của thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên
chủ nghĩa xã hội không phải là sự xóa bỏ kinh tế thị trường nói chung, mà là
sự quá độ từ nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa sang nền kinh tế thị
trường chủ nghĩa. Kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, ngoài những nét
chung với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa như: một nền sản xuất hàng
hóa với sự liên kết và trao đổi trên qui mô rộng lớn ở phạm vi quốc gia và
quốc tế, các yếu tố cơ bản của một nền sản xuất như sản xuất cái gì? Sản
xuất như thế nào? Sản xuất cho ai đều được quyết định bởi thị trường, Sản
xuất và trao đổi hàng hóa trên thị trường phải tuân theo những quy luật của
thị trường như quy luật cung cầu, quy luật giá cả…kinh tế thị trường xã hội
chủ nghĩa còn có những đặc điểm riêng có:
- Hướng kinh tế thị trường phát triển nhằm vào mục tiêu: độc lập dân
tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, phát triển lực lượng sản xuất, tăng trưởng
và phát triển kinh tế bền vững, thực hiện dân giàu, nước mạnh, xã hội công
5
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
bằng, dân chủ, văn minh, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và sự

- Nền kinh tế thị trường vận hành theo định hướng xã hội chủ nghĩa:
đây là đặc điểm cơ bản nhất của nền kinh tế nước ta, bao gồm các đặc điểm:
dựa trên chế độ phân phối đa dạng; lấy cơ chế thị trường có sự quản lý nhà
nước làm cơ chế vận hành; không dựa trên cơ cấu kinh tế khép kín mà dựa
trên cơ cấu kinh tế mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực song phải
6
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
đảm bảo độc lập chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ nước ta và kết hợp văn hóa
truyền thống dân tộc với văn hóa hiện đại có chọn lọc, trong đó lấy văn hóa
dân tộc truyền thống làm chủ đạo.
2.2 Chuyển sang kinh tế thị trường là một tất yếu khách quan trong quá
trình xây dựng và phát triển kinh tế đất nước
2.2.1 Tính tất yếu tồn tại của kinh tế thị trường ở nước ta
Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, sự tồn tại của
sản xuất hàng hóa là một tất yếu khách quan. Bởi vì, trong nền kinh tế nước
ta lực lượng sản xuất xã hội còn rất thấp, đang tồn tại nhiều thành phần kinh
tế khác nhau, sự phân công lao động gắn với sự tồn tại nhiều chủ thể sở hữu
khác nhau như các thực thể kinh tế độc lập. Ở nước ta, trong thời kỳ quá độ
muốn phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuất thì phải xã hội hóa và chuyên
môn hóa lao động. Quá trình ấy chỉ có thể diễn ra một cách thuận lợi trong
một nền kinh tế thị trường. Sản xuất càng xã hội hóa, chuyên môn hóa thì
càng đòi hỏi phát triển sự hiệp tác và trao đổi hoạt động trong xã hội, càng
phải thông qua sự trao đổi hàng hóa để đảm bảo những nhu cầu cần thiết của
các loại hoạt động sản xuất khác nhau.
Chỉ có đẩy mạnh sản xuất hàng hóa mới làm cho nền kinh tế nước ta
phát triển năng động. Trong cơ chế kinh tế cũ, vì coi thường quy luật giá trị
nên các cơ sở kinh tế cũng thiếu sức sống và động lực để phát triển sản xuất.
Phát triển kinh tế thị trường là phát triển lực lượng sản xuất xã hội, cũng có
nghĩa là sản phẩm xã hội ngày càng phong phú, đáp ứng nhu cầu đa dạng của
mọi người. Phát triển kinh tế thị trường còn làm nâng cao chất lượng đội ngũ