Yếu tố tự vấn trong Di cảo thơ Chế Lan Viên Dương Thị Kim Dư Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn
Luận văn ThS. ngành: Văn học Việt Nam; Mã số: 60 22 34
Người hướng dẫn: PGS.TS. Lưu Khánh Thơ
Năm bảo vệ: 2010 Abstract. Khái quát những chặng đường thơ của tác giả Chế Lan Viên. Nghiên cứu
những phương diện nổi trội của yếu tố tự vấn, một vấn đề xuyên suốt trong các sáng
tác của “Di cảo thơ”, cái đã làm nên giá trị riêng của Chế Lan Viên- đặc biệt trong
giai đoạn cuối đời. Khảo sát toàn bộ các tập thơ Chế Lan Viên để từ đó có thể so
sánh, đối chiếu và phát hiện những đặc điểm nghệ thuật trong “Di cảo thơ”, từ đó
tìm ra những đóng góp riêng của Chế Lan Viên đối với nền văn học dân tộc.

Keywords. Văn học Việt Nam; Yếu tố tự vấn; Nghiên cứu văn học; Thơ

Content
1. Lí do chọn đề tài
Chế Lan Viên là một tác gia lớn của văn học Việt Nam hiện đại. Cuộc đời hoạt động
nghệ thuật của ông bao trùm lên thế kỉ XX và để lại dấu ấn đậm nét trong lịch sử văn học
nước ta. Chế Lan Viên đã để lại một di sản khá đồ sộ: làm thơ, viết văn, viết tiểu luận phê
bình. Ông đã chiếm lĩnh được nhiều đỉnh cao nghệ thuật ở những giai đoạn khác nhau: giai
đoạn Thơ Mới với Điêu tàn; hòa bình với ánh sáng và phù sa; thời chống Mỹ cứu nước với
Hoa ngày thường, chim báo bão; Những bài thơ đánh giặc; giai đoạn đổi mới với Di cảo
thơ. Hiện ông để lại 15 tập thơ (kể cả Di cảo thơ Chế Lan Viên 3 tập), 7 tác phẩm văn xuôi, 8
tập tiểu luận phê bình Nghiên cứu sâu về Chế Lan Viên là một cách giúp ta hiểu thêm về

thơ Chế Lan Viên, tập 3 năm 1996, ông đã để lại một di sản văn học đồ sộ. Thơ Chế Lan
Viên cũng đã trở thành một hiện tượng thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều cây bút,
nhiều nhà lí luận phê bình.
2.1: Trước năm 1945
Thời kì này, những bài viết đầu tiên về Chế Lan Viên là của tác giả Nguyễn Vỹ. Ông đã
có bài giới thiệu về Chế Lan Viên năm 1936, giới thiệu về tập Điêu tàn năm 1937. Như chính
Nguyễn Vỹ đã viết: Từ buổi đó (1936) đến nay, tôi không có dịp nào gặp lại Chế Lan Viên.
Về Hà Nội, tôi có viết một bài dài giới thiệu Chế Lan Viên, có lẽ là bài đầu tiên nói đến Chế
Lan Viên trong văn học sử. Sau đó là Khái Hưng ca ngợi tập Điêu tàn trên tạp chí Ngày nay.
Đặc biệt là bài viết của Hoài Thanh và Hoài Chân trong Thi nhân Việt Nam (1941) đã sớm
khẳng định tầm vóc của nhà thi sĩ thành danh từ khi mới 16, 17 tuổi : Con người này quả là
con người của Trời Đất, của bốn phương, không thể lấy kích tấc thường mà hòng đo được.
[54,202] Nguyễn Vỹ cũng cho rằng: Thơ Chế Lan Viên độc đáo, nhiều bài cảm động. Tập
Điêu tàn của anh còn để lại một chiếc bóng trong văn học sử Việt Nam, giống như những
tháp Chàm trên đất nước Đồ Bàn, còn văng vẳng tiếng nức nở nghìn thu chiêm nữ hận.
[29,27]
Có thể thấy, trước cách mạng tháng Tám, bế tắc về tư tưởng và nghệ thuật, Chế Lan
Viên chịu nhiều ảnh hưởng của triết học duy tâm siêu hình và các tôn giáo. Như ông nói
trong một bài trả lời phỏng vấn của một người bạn Đức: Trước giải phóng 1945, quan trọng
nhất với tôi là các vấn đề siêu hình. Lần lượt yêu Kinh Thánh, rồi Phật. Nhưng không tìm ra
lối thoát. [3,17] Và Điêu tàn chính là sự cụ thể hóa cái ảnh hưởng của duy tâm siêu hình vào
trong thơ Chế Lan Viên. Ngoài ra, giai đoạn này còn phải kể đến tập văn xuôi Vàng sao cùng
một số bài viết chưa in thành tập.
Nhìn chung, ngay từ tập thơ đầu tay, Chế Lan Viên đẵ chứng tỏ mình có sức thu hút lớn
với bạn đọc và giới phê bình. Tất cả đều công nhận Điêu tàn là một tác phẩm kì lạ. Bởi nó
viết về một thế giới lạ kì: thế giới của cõi âm, một cõi rùng rợn với đầu lâu, ma quỷ, thế giới
của máu xương, của một nghĩa địa hoang tàn, của bóng tối, hầm mộ, máu huyết
2.2. Từ sau năm 1945 đến nay
Sau cách mạng, vẫn còn có những bài phê bình về tập thơ đầu tay của Chế Lan Viên.
Các công trình nghiên cứu của các tác giả phía Nam đều thống nhất đề cao Điêu tàn, coi đây

Viên đã khẳng định một phong cách thơ độc đáo và thống nhất trong sự đối lập với Điêu tàn
về nhiều mặt. Một đằng quay về quá khứ, đau khổ và chết chóc, cô đơn và hư ảo, một đằng
lại đứng vững chân trên mảnh đất hiện tại để nhìn về tương lai, tin tưởng và “hòa hợp với
người”. [29,30] Tác giả cũng phát hiện ra trong những bài thơ của Chế Lan Viên khó mà
tách chân thành với xót xa Mâu thuẫn gần như không tránh khỏi. Phong cách và giá trị ở
ngay trong mâu thuẫn ấy. Có lẽ chính từ những mâu thuẫn ấy mà trong sáng tác của Chế Lan
Viên luôn có sự giằng co, trăn trở, nhà thơ tự vấn mình rồi lại tự vấn cả xã hội về những vấn
đề liên quan đến sáng tác, đến cuộc đời. Nguyễn Xuân Nam với lời giới thiệu trong Tuyển tập
Chế Lan Viên lại hướng bạn đọc đến với sức hấp dẫn của thơ ông khi điểm qua các tập thơ.
Theo ông, đọc thơ Chế Lan Viên, ấn tượng nổi bật của chúng ta là sự thông minh và tài hoa.
Thông minh vì ý thơ phong phú bất ngờ, tài hoa vì hình ảnh khác lạ, kỳ thú. [29,73] Nguyễn
Xuân Nam cũng đồng tình với Nguyễn Văn Hạnh rằng: Nét nổi bật của tư duy nghệ thuật của
Chế Lan Viên chính là sự đối lập. Qua đối lập, nhà thơ nói lên một quy luật phát triển cơ bản
của sự vật, tác động mạnh mẽ đến trí tưởng tượng của người đọc, khêu gợi củng cố hứng thú
thẩm mĩ của họ, bằng cách cho họ tiếp xúc với những bất ngờ và tương phản trong ý thơ,
trong hình ảnh, trong kết cấu, trong nhạc điệu từ cuộc sống lớn đến niềm riêng, từ xã hội đến
thiên nhiên, từ hiện tại đến quá khứ, từ yêu thương đến giận dữ, từ yên tĩnh đến bàng hoàng,
từ trang nghiêm đến trào lộng. [29,86]
Di cảo thơ tập 1,2,3 ra đời đánh dấu một bước phát triển mới trong hành trình thơ Chế
Lan Viên. Ông càng được dư luận chú ý. Hàng loạt những bài viết ra đời, chủ yếu đánh giá
tổng quát đời thơ của ông từ Điêu tàn đến Di cảo thơ. Các tác giả đều chỉ ra những đặc sắc
của phong cách thơ Chế Lan Viên trong suốt hành trình sáng tác: từ truyền thống đến cách
tân, từ thể loại đến đề tài Nguyễn Thái Sơn có Chế Lan Viên và Di cảo thơ, Nguyễn Bá
Thành với Đọc hai tập Di cảo thơ, Phạm Xuân Nguyên có Chế Lan Viên - người đi tìm mặt,
Đoàn Trọng Huy có Khuynh hướng vận động thơ Chế Lan Viên từ sau 1975, Trần Mạnh Hảo
với Người làm vườn vĩnh cửu. Nhiều bài viết được tập hợp trong cuốn Chế Lan Viên – Người
làm vườn vĩnh cửu. Cuốn Thơ Chế Lan Viên-Những lời bình do Mai Hương-Thanh Việt
tuyển chọn đã tập hợp được những bài nghiên cứu về con đường và tầm vóc thơ Chế Lan
Viên cũng như điểm qua những tập thơ, những chặng đường thơ của ông. Hai tác giả cũng đã
giới thiệu với người đọc những bài đặc sắc nhất trong đời thơ của ông. Các tác giả đều nhận

Điểm qua những công trình nghiên cứu về Chế Lan Viên và về ba tập Di cảo thơ,
chúng ta thấy Chế Lan Viên quả là một thi tài hiếm có. Song không phải như vậy có nghĩa là
ông không có một hạn chế nào. Nhà phê bình Hà Minh Đức đã thấy rõ: trong thơ Chế Lan
Viên thiếu sự gắn bó trực tiếp với nhiều phạm vi của đời sống nên trong thơ anh sự chuyển
hóa giữa hiện thực và lí tưởng, giữa cái trừu tượng và cụ thể thường gặp khó khăn. Màu xám
của ý niệm không trở về được với cây đời xanh tươi, lý trí vẫn dừng lại trong quỹ đạo luận
bàn của lý trí xa vời với cuộc đời đang vỗ sóng ở ngoài kia. (15,69) Nguyễn Bá Thành, viết
về hai tập đầu của Di cảo thơ, đã có nhận xét nhẹ nhàng nhưng rất đúng đắn rằng: Dẫu sao,
Di cảo thơ của Chế Lan Viên cũng đã phản ánh cố gắng cuối cùng của một thi sĩ góp nhặt
những câu thơ để lại cho đời. Có thể ngày hôm nay ta chưa hiểu hết tác giả Di cảo thơ, hoặc
chưa bằng lòng với một số bài thơ, câu thơ ở đây, nhưng hai cuốn sách đã làm phong phú
thêm đa dạng thêm thơ Chế Lan Viên, một nhà thơ có nhiều đóng góp cho thơ Việt Nam hiện
đại.
Nghiên cứu thơ Chế Lan Viên một cách tương đối toàn diện và có hệ thống còn phải kể
đến một số luận văn thạc sỹ, tiến sỹ của các tác giả như Ngô Bích Thu, Hồ Thế Hà, Tạ Thị
Kim Toàn Các tác giả đi sâu nghiên cứu thế giới nghệ thuật thơ, quan điểm nghệ thuật của
Chế Lan Viên trước và sau cách mạng.
Tác giả Vũ Tuấn Anh đã tuyển chọn và giới thiệu những bài viết về Chế Lan Viên
trong cuốn sách Chế Lan Viên – về tác gia và tác phẩm. Cuốn sách được tuyển chọn và biên
soạn khá công phu đã cung cấp cho người đọc một cái nhìn tương đối đầy đủ và hệ thống về
sự nghiệp Chế Lan Viên thông qua việc tuyển chọn và giới thiệu những bài nghiên cứu , phê
bình, tư liệu, hồi ức về Chế Lan Viên. Đây thực sự là công trình tham khảo hệ thống nhất
về tác giả Chế Lan Viên.
Phải thừa nhận việc nghiên cứu về thơ Chế Lan Viên khá tập trung và có nhiều thành
tựu. Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu mới chỉ nhìn nhận Chế Lan Viên chủ yếu
trong tư cách nhà thơ lớn. Cũng có một số nhà phê bình đã đề cập đến yếu tố tự vấn trong thơ
Chế Lan Viên nhưng vấn đề này chưa được thực sự quan tâm một cách thỏa đáng. Và những
người đề cập đến yếu tố tự vấn trongsáng tác của Chế Lan Viên cũng chưa nhìn nhận đây là
một vấn đề mấu chốt trong nội dung thơ Chế Lan Viên, đã được thể hiện rõ trong Di cảo thơ:
yếu tố tự vấn đã giúp cho nhà thơ ngày một trưởng thành hơn trên chặng đường sáng tác đầy

chương:
Chương 1: Những chặng đường thơ Chế Lan Viên
Chương 2: Yếu tố tự vấn - nguồn cảm hứng chính trong Di cảo thơ Chế Lan Viên
Chương 2: Một số đặc điểm nghệ thuật trong Di cảo thơ Chế Lan Viên
References
1 - ArisTôte - Nghệ thuật thơ ca, Nxb Văn hóa Nghệ thuật, Hà Nội, 1964.
2 - M. Arnauđôp - Tâm lí học sáng tạo văn học,Nxb Văn học, Hà Nội, 1964.
3 - Vũ Tuấn Anh- (tuyển chọn và giới thiệu), Chế Lan Viên về tác gia và tác phẩm, Nxb Giáo
dục, Hà Nội, 1999
4 - Vũ Tuấn Anh - Sự vận động của cái tôi trữ tình trong thơ Việt Nam
từ 1945 đến nay, Lận án PTSKH Ngữ văn, Hà Nội, 1995.
5 - Lại Nguyên Ân - Văn học và phê bình, Nxb Tác phẩm mới,
Hà Nội, 1984.
6 - Nguyễn Phan Cảnh - Ngôn ngữ thơ, Nxb Đại học và Trung học
chuyên nghiệp, Hà Nội, 1987.
7 - Mai Ngọc Chừ - Vần thơ Việt Nam dưới ánh sáng ngôn ngữ học,
Nxb Đại học và trung học chuyên nghiệp, Hà Nội, 1991.
8 - Nguyễn Văn Dân - Lí luận văn học so sánh, Nxb Đại học Quốc gia,
Hà Nội, 2000.
9 - Hoàng Diệp - Chế Lan Viên, thi sĩ tiền chiến,Nxb Khai trí, Sài Gòn, 1969.
10 - Lê Trí Dũng - Chế Lan Viên: Hoa tôi hái trên trời cũng là
nước mắt dưới xa kia,Tạp chí Văn học số 7, 1999.
11 - Xuân Diệu - Dao có mài mới sắc, Nxb Văn học, Hà Nội, 1994.
12 - Xuân Diệu - Lượng thông tin và những kĩ sư tâm hồn ấy,
Nxb Văn học, Hà Nội, 1983
13 - Xuân Diệu- Công việc làm thơ, Nxb Văn học, Hà Nội, 1994.
14 - Phan Cự Đệ - Phong trào Thơ mới, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1982.

32 - Phong Lan (sưu tầm và tuyển chọn)- Chế Lan Viên, người làm vườn vĩnh cửu, Nxb Hội
nhà văn, Hà Nội, 2001.
33 - Mã Giang Lân - Thơ Việt Nam1945-1954,Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1995.
34 - Mã Giang Lân - Thơ Việt Nam1954-1964,Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1997.
35 - Mã Giang Lân - Tìm hiểu thơ ,Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1996.
36 - Phong Lê (chủ biên) - Nhà thơ Việt Nam hiện đại, Nxb Khoa học
Xã hội, 1984.
37 - Phong Lê - Văn học trên hành trình của thế kỉ XX,
Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội, 1997.
38 - Phong Lê - Một số gương mặt văn chương-học thuật,
Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 2001.
39 - Nguyễn Đăng Mạnh - Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của
nhà văn, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1996.
40 - Nguyễn Xuân Nam- Đọc “Di cảo thơ” Chế Lan Viên,
Báo Nhân dân chủ nhật số 8, 1993.
41 - Bùi Mạnh Nhị - Chế Lan Viên, nhà thơ không thể lấy kích tấc thường mà đo được, Tạp
chí Văn học, số 7,1999.
42 - Phan Ngọc- Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ học, Nxb Trẻ,
thành phố Hồ Chí Minh 1995.
43 - Phạm Xuân Nguyên- Chế Lan Viên- Người đi tìm mặt ,
Báo Văn hóa tháng 8.1994
44 - Phạm Thị Ngọc - Nguyễn Anh Vũ tuyển chọn- Chế Lan Viên,
Điêu tàn tác phẩm và dư luận, NXB Văn học, 2002.
45 - Nhiều tác giả - Văn học Việt Nam chống Mỹ cứu nước,
Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1979.
46 - Nhiều tác giả, Văn học Việt Nam 1930-1945,
NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội 1988.
47 - Nhiều tác giả - Chế Lan Viên người làm vườn vĩnh cửu,
NXB Hội nhà văn, Hà Nội, 1995.
48 - Nhiều tác giả - Chân dung các nhà văn Việt Nam hiện đại, tập II-

số 7, 2004.
65 - Lưu Khánh Thơ, Phong Lê, Vũ Văn Sỹ, Bích Thu tuyển chọn-
Thơ Việt Nam hiện đại, Nxb Lao động, Hà Nội, 2002.
66 - Đỗ Lai Thúy - Con mắt thơ, Nxb Lao động, Hà Nội, 1992.
67 - Chế Lan Viên - ánh sáng và phù sa, Nxb Văn học, Hà Nội, 1960.
68 - Chế Lan Viên-Hoa ngày thường, chim báo bão,
Nxb Văn học, Hà Nội,1960.
69 - Chế Lan Viên - Vào nghề, Nxb Văn học, Hà Nội, 1960.
70 - Chế Lan Viên,Những ngày nổi giận, Nxb Văn học, Hà Nội,1966.
71 - Chế Lan Viên- Điêu tàn, Nxb Hoa Tiên,Sài Gòn, 1967.
72 - Chế Lan Viên - Những bài thơ đánh giặc,
Nxb Thanh Niên, Hà Nội, 1972.
73 - Chế Lan Viên - Đối thoại mới, Nxb Văn học, Hà Nội, 1973.
74 - Chế Lan Viên - Hoa trước lăng Người, Nxb Thanh Niên, Hà Nội, 1973.
75 - Chế Lan Viên - Ngày vĩ đại, NXb Văn nghệ Giải phóng,1975.
76 - Chế Lan Viên - Nghĩ cạnh dòng thơ, Nxb Văn học, Hà Nội, 1976.
77 - Chế Lan Viên - Hái theo mùa, Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội, 1977.
78 - Chế Lan Viên, Hoa trên đá, Nxb Văn học, Hà Nội, 1984.
79 - Chế Lan Viên - Ta gửi cho mình, Nxb Văn học, Hà Nội, 1984.
80 - Chế Lan Viên - Tuyển tập, tập I, Nxb Văn học, Hà Nội, 1985.
81 - Chế Lan Viên - Tuyển tập, tập II, Nxb Văn học, Hà Nội, 1990.
82 - Chế Lan Viên - Di cảo thơ, tập I, NXB Thuận Hóa 1992.
83 - Chế Lan Viên Di cảo thơ, tập II, NXB Thuận Hóa 1993.
84 - Chế Lan Viên Di cảo thơ, tập III, NXB Thuận Hóa 1996.
85 - Trần Ngọc Vương - Nhà nho tài tử và Văn học Việt Nam,
Nxb Giáo dục, Hà Nội,1995.
86 - Nguyễn Minh Vỹ- Đọc lại Điêu tàn, tập thơ đầu của Chế Lan Viên,
Tạp chí Văn học số 1, 1988.