Di cảo thơ Chế Lan Viên- di chúc thơ về cuộc đời và nghệ thuật

Di cảo thơ Chế Lan Viên
- di chúc thơ về cuộc đời và nghệ thuật

Võ Tấn Cường

Cuộc đời và tác phẩm của nghệ sĩ là sự bí ẩn mà mã số của nó không phải bao giờ con người cũng tìm ra
lời giải đáp. Chính vì thế việc đánh giá đúng tầm vóc của nghệ sĩ, nhất là những người trong thế giới quan
có nhiều mâu thuẫn thật chẳng đơn giản chút nào. Đọc "Di cảo Chế Lan Viên" tôi không có ý định phác họa
chân dung tâm hồn và tư tưởng của ông, tôi chỉ muốn phát hiện vài nét về sự hòa quyện, mâu thuẫn giữa ý
thức công dân và ý thức nghệ thuật của Chế Lan Viên, qua đó đề cập đôi điều về số phận nghệ sĩ, trách
nhiệm và sứ mệnh của họ đối với thời đại...

Hành trình nghệ thuật của Chế Lan Viên như một vòng tròn khép kín. Ông hướng tâm hồn tới những chân
trời tư tưởng khác nhau của nhân loại để rồi lại trở về với chính mình trong những câu thơ vừa hiện thực
vừa pha chút siêu hình. Thuở "Điêu tàn" ông viết:

"Những sông vắng lê mình trong bóng tối
Những tượng Chàm lở lói rỉ rên than"

(Trên đường về)

Những ngày cuối đời ông lại viết:
"Cho dù trái đất không còn anh
Anh vẫn còn nguyên trái đất tặng cho mình
Anh tồn tại mãi
Không bằng tuổi tên, mà như tro bụi
Như ngọn cỏ tàn đến tiết lại trồi lên"
(Từ thế chi ca)



Tiên đoán về sức mạnh của sự đam mê đối với việc thu hút, chiếm lĩnh cái đẹp, Chế Lan Viên viết:
"Mẹ kiếp! Một triệu thi sĩ giết trăng mà trăng chẳng chết
Một tỉ tình nhân lấy trăng ra thề bồi trăng cứ trơ trơ
Mà có khi trăng chết vì con lý ngư vọng nguyệt
Mê đôi mắt cá si dại kia trăng rơi tõm xuống hổ"

(Lý ngư vọng nguyệt)

Sống trong một cộng đồng, nhà thơ bao giờ cũng phải là một công dân có ích nhưng liệu có khi nào ý thức
công dân và ý thức nghệ thuật của nhà thơ mâu thuẫn với nhau? Chuẩn mực của ý thức công dân có thể
đo được nhưng ý thức của nghệ thuật lấy gì để đo? Nhà thơ sáng tạo là để thám hiểm bề sâu bề rộng của
hồn người, của thế giới và bi kịch của nhà thơ thường xảy ra khi những điều họ phát hiện có vẻ xa lạ hay đi
ngược lại với nghĩa vụ của người công dân đang được xã hội qui định. Ở đây đòi hỏi bản lĩnh và chí khí của
người nghệ sĩ, họ phải lựa chọn giữa quyền sống và quyền sáng tạo, giữa thiên chức của nghệ sĩ và trách
nhiệm công dân. Sự lựa chọn này xem ra qúa nghiệt ngã và không phải bao giờ người nghệ sĩ cũng vượt
qua được và dám gọi đúng tên bi kịch của mình. Thật đau đớn khi người nghệ sĩ phải tự biện hộ cho thiên
chức của mình và sự bù đắp của nghệ thuật đối với sự thiếu hụt của đời sống:
"Trời như ngọc như hồn như bể
Ba cái sâu xa xanh có một màu
Ôi, cái tội muôn đời thi sĩ
Đem hồn đo cho trời bể thêm sâu"
(Đo)

Hơn ai hết, Chế Lan Viên ý thức được sự thay đổi về chuẩn mực của cái đẹp. Nhưng ông cũng hiểu rằng
nỗi đau của con người lại luôn bất tử trước sự biến đổi của thời gian:
"Dù đời nhiều chuyện rủi
Mà rất nghèo cơ may
Chiếc bình xưa vẫn đó
Người này vứt để quên