THẾ GIỚI HÌNH ẢNH TRONG DI CẢO THƠ CỦA CHẾ LAN VIÊN
Đặng Thu Thuỷ
Chế Lan Viên là nhà thơ hình thành được phong cách khá sớm. Con đường thơ hơn nửa
thế kỉ của Chế Lan Viên là một con đường có nhiều bước ngoặt, biến đổi, tự phủ định với
nhiều trăn trở, tìm kiếm ráo riết không lúc nào yên ổn. Chính ý thức về việc "làm sự phi
thường", “tột cùng” từ trước cách mạng đã thúc đẩy nhà thơ không ngừng tìm kiếm và
chiếm lĩnh được những đỉnh cao trên hành trình thơ đầy gian khổ. Luôn luôn trăn trở với
nghề, có ý thức tự giác và thường trực về nghề thơ Chế Lan Viên suy nghĩ nhiều về thơ,
người làm thơ, nghệ thuật làm thơ... Những suy nghĩ ấy bắt nguồn từ một ý thức trách
nhiệm rất cao của người cầm bút, từ ý hướng cách tân, nỗ lực tìm tòi đổi mới thơ.
Theo Chế Lan Viên, nhà thơ là người đi tìm cái thiện, cái chân nhưng phải biểu hiện ra bằng
hình thức đẹp. Viết thơ cũng giống như người phụ nữ sinh con, cả xương cả thịt một lần, cả hình
ảnh lẫn ý tưởng một lúc. Ông quan niệm: “Thơ nghĩ bằng hình ảnh”. Thế giới hình ảnh trong thơ
Chế Lan Viên vô cùng đặc sắc. Nó vận động và biến đổi cùng với sự vận động và biến đổi của
cái tôi trữ tình. Cái tôi cô đơn siêu hình thuở Điêu tàn gắn với thế giới hình ảnh ảm đạm lạnh lẽo
mà ghê rợn, đầy rẫy những sọ dừa, xương máu cùng yêu ma. Cái tôi sử thi thời kháng chiến
chống Mỹ gắn với hàng loạt những hình ảnh tươi sáng, kỳ vĩ, mỹ lệ, hoành tráng. Giai đoạn cuối
đời, trong Di cảo, thế giới hình ảnh có xu hướng thu nhỏ tầm vóc, phong phú đa dạng. Hình ảnh
trong thơ Chế Lan Viên thường có hai loại: hình ảnh thực và hình ảnh ẩn dụ tượng trưng siêu
thực.
Hình ảnh thực trong Di cảo không nhiều. Chế Lan Viên thường sử dụng hình ảnh này
khi viết về thiên nhiên và những mặt trái của cuộc sống. Chế Lan Viên không chỉ cần mẫn
trong khu vườn thơ rộng lớn mà còn là người làm vườn thực sự theo nghĩa đen. Con gái
ông đã viết về người cha thân yêu của mình: “Thời khoá biểu của cha tôi cho một ngày thế
nào cũng có giờ làm vườn. Thường vào 10h, khi viết lách, đọc sách đã mệt, ra vườn, cha tôi
đắp đất, làm cỏ như một nông dân”
1
. Những năm cuối đời, cõi lòng Chế Lan Viên không
mấy khi thanh thản. Những khi thanh thản thường là những khi Chế Lan Viên trở về với
thiên nhiên hay những khi trở về với thiên nhiên là những khi Chế Lan Viên muốn tìm cho
lòng mình sự thanh thản. Thiên nhiên làm dịu mát, làm yên tĩnh tâm hồn. Ông yêu biết bao

đến anh… Có thể gặp trong Di cảo những hình ảnh tưởng chừng khó có thể có mặt trong thơ: Xe
cúp, ti vi, mercedes, comăngca, hình ảnh khói thịt người, xương người bay trên trời quận Tân Bình
từ trung tâm hoả táng Bình Hưng Hoà... Cái xù xì thô nhám của cuộc đời hiện hữu trong từng chi
tiết.
Nhìn chung những chi tiết kiểu như thế nào không nhiều trong Di cảo.Tư duy và cảm
xúc thơ Chế Lan Viên có tiếp cận riêng với đời sống, cách xử lý riêng với đề tài. Thơ ông
không lệ thuộc vào cái cụ thể của hiện thực nên thường ít những chi tiết của thực tế trong
nguyên dạng sống động của nó. Nhưng bù lại sự thiếu hụt đó, nhờ sự giàu có của tâm hồn,
Chế Lan Viên lại làm phong phú thêm cho cuộc sống ở một phía khác. Thông minh sắc sảo,
khả năng liên tưởng tưởng tượng phong phú, Chế Lan Viên thường phát hiện ra những
mạch ngầm liên kết trong các sự vật hiện tượng. Ngay cả những hình ảnh thực thường có
xu hướng muốn vượt, tràn ra khỏi cái vỏ chật hẹp của bản thân nó để vươn đến một ý
tưởng, một khái niệm triết lý nào đó. Bên cạnh số ít những hình ảnh thực là rất nhiều những
hình ảnh tượng trưng. Những hình ảnh quen thuộc đã gặp trong Điêu tàn giờ đây lại xuất
hiện trong Di cảo: tro bụi, đáy mồ, huyệt tối, đầu lâu, dĩ vãng, bóng tối, đêm đen, những
hình ảnh vũ trụ: trăng sao, Ngân hà, cung Quảng... Đây là lý do khiến có người cho rằng Di
cảo mang đầy đủ dấu vết Điêu tàn. Song nếu như ở Điêu tàn, những hình ảnh này là hiện
thân của một quá khứ đau buồn – cái quá khứ nhà thơ muốn lẩn trốn vào để quên đi thực
tại. Còn ở Di cảo chúng có sứ mệnh cao hơn. Chế Lan Viên nghĩ và viết nhiều về những
vấn đề sâu thẳm của cõi tâm linh. Ông triết lý về đời người, về số phận con người trong vũ
trụ, giữa dòng chảy của thời gian.
Có những hình ảnh đã trở đi trở lại, vừa quen lại vừa lạ. Ta vừa bắt gặp nó ở nơi này,
gặp nó ở nơi kia nhưng trong một màu vẻ khác, hấp dẫn và cuốn hút kỳ lạ. Đó là hoa, là
ngọc, là trang giấy, ngọn đèn... Trong 3 tập Di cảo thơ, hoa xuất hiện trên dưới không dưới
30 lần: cả hoa không tên và có tên: hoàng thảo hoa vàng, hoa giấy, hoa sữa, hoa chạc chìu,
hoa gạo đỏ, hoa quỳnh, hoa nhài, sen trắng, sen hồng, hoa súng tím, phượng đỏ, bằng lăng,
hoa lau, hoa mai, hoa dẻ vàng, hoa đỏ màu yên chi, hoa hồng vàng... Hoa làm đẹp cho đời,
để thương để nhớ cho người.
Đã hoa nhài trắng còn sen trắng
Mùa hè ơi, sao người khéo đa tình