Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 1 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY VÀ HỌC MÔN HOÁ HỌC
BẰNG VIỆC GIẢI THÍCH CÁC HIỆN TƢỢNG THỰC TIỄN
CÓ LIÊN QUAN ĐẾN BÀI HỌC A. ĐẶT VẤN ĐỀ
I/ CƠ SỞ LÝ LUẬN
Giáo dục thế hệ trẻ là nhiệm vụ mà tất các các quốc gia trên thế giới đều coi
là chiến lược của dân tộc mình .Vì thế đại hội lần IX, Đảng cộng sản Việt Nam
trong nghị quyết ghi rõ: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu”, tương lai của một
dân tộc, một quốc gia phải nhìn vào nền giáo dục của quốc gia đó.
Nêu về tầm quan trọng của giáo dục cho thế hệ trẻ nhân ngày khai trường
đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “Non
sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài
vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là
nhờ một phần công lớn công học tập của các em”.
Trước khi Người ra đi, trong di chúc chủ tịch Hồ Chí Minh có dặn: “Phải
giáo dục thế hệ trẻ để cho họ trở thành người vừa hồng vừa chuyên”.
Trong điều kiện hiện nay, khi khoa học kỹ thuật của nhân loại phát triển
như vũ bão, nền kinh tế trí thức có tính toàn cầu thì nhiệm vụ của ngành giáo dục
vô cùng to lớn: Giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức cho học sinh mà còn phải
giúp học sinh vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống, vừa mang tính giáo
dục, vừa mang tính giáo dưỡng nhưng cao hơn là giáo dưỡng hướng thiện khoa
học.
II/ CƠ SỞ THỰC TIỄN.
Phân môn hoá học trong trường trung học phổ thông giữ một vai trò quan
trọng trong việc hình thành và phát triển trí dục của học sinh. Mục đích của môn
học là giúp cho học sinh hiểu đúng đắn và hoàn chỉnh, nâng cao cho học sinh
thức không đồng nhất .
* Thực tế giảng dạy cho thấy:
Môn hoá học trong trường phổ thông là một trong môn học khó, nếu không
có những bài giảng và phương pháp hợp lý phù hợp với thế hệ học trò dễ làm cho
học sinh thụ động trong việc tiếp thu, cảm nhận. Đã có hiện tượng một số bộ phận
học sinh không muốn học hoá học, ngày càng lạnh nhạt với giá trị thực tiễn của
hoá học.
Nhiều giáo viên chưa quan tâm đúng mức đối tượng giáo dục: Chưa đặt ra
cho mình nhiệm vụ và trách nhiệm nghiên cứu, hiện tượng dùng đồng loạt cùng
một cách dạy, một bày giảng cho nhiều lớp, nhiều thế hệ học trò là không ít. Do
phương pháp ít có tiến bộ mà người giáo viên đã trở thành người cảm nhận, truyền
thụ tri thức một chiều. Giáo viên nên là người hướng dẫn học sinh chủ động trong
quá trình lĩnh hội tri thức hoá học.
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 3 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
2/ Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên để việc giảng dạy môn hoá học đạt
hiệu quả cao hơn tôi đã mạnh dạn cải tiến nội dung, phƣơng pháp trong các
bài giảng hoá học:
Một trong những điểm tôi đã làm là “Nâng cao hiệu quả dạy và học môn
hoá học bằng việc giải thích các hiện tượng thực tiễn có liên quan đến bài học”.
Có những vấn đề hoá học có thể giúp học sinh giải thích những hiện tượng trong
tự nhiên, tránh việc mê tín dị đoan, thậm chí hiểu được những dụng ý khoa học
hoá học trong những câu ca dao – tục ngữ mà thế hệ trước để lại và có thể ứng
dụng trong thực tiễn đời sống thường ngày chỉ bằng những kiến thức rất phổ thông
mà không gây nhàm chán, xa lạ; lại có tác dụng kích thích tính chủ động, sáng tạo,
hứng thú trong môn học; làm cho hoá học không khô khan, bớt đi tính đặc thù và
phức tạp.
Trong phạm vi đề tài tôi kkông có tham vọng giải quyết mọi vấn đề trong
thực tiễn có thể để “Nâng cao hiệu quả dạy và học môn hoá học bằng việc giải
thích các hiện tượng thực tiễn có liên quan đến bài học” mà chỉ nêu lên một vài
mang tính cập nhật, làm cho học sinh hiểu và thấy được ý nghĩa thực tiễn bài học.
Giáo viên có thể giải thích để giải toả tính tò mò của học sinh. Mặc dù vấn đề
được giải thích có tính chất rất phổ thông.
3. Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường thay cho lời
giới thiệu bài giảng mới. Cách nêu vấn đề này có thể tạo cho học sinh bất ngờ, có
thể là một câu hỏi rất khôi hài hay một vấn đề rất bình thường mà hàng ngày học
sinh vẫn gặp nhưng lại tạo sự chú ý quan tâm của học sinh trong quá trình học tập.
4. Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường thông qua
các bài tập tính toán. Cách nêu vấn đề này có thể giúp cho học sinh trong khi làm
bài tập lại lĩnh hội được vấn đề cần truyền đạt, giải thích. Vì muốn giải được bài
toán hoá đó học sinh phải hiểu được nội dung kiến thức cần huy động, hiểu được
bài toán yêu cầu gì? Và giải quyết như thế nào?
5. Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường thông qua
những câu chuyện ngắn có tính chất khôi hài, gây cười có thể xen vào bất cứ thời
gian nào trong suốt tiết học. Hướng này có thể góp phần tạo không khí học tập
thoải mái. Đó cũng là cách kích thích niềm đam mê học hoá.
6. Tiến hành tự làm thí nghiệm qua các hiện tượng thực tiễn xung quanh đời
sống ngày thường ở địa phương, gia đình … sau khi đã học bài giảng. Cách nêu
vấn đề này có thể làm cho học sinh căn cứ vào những kiến thức đã học tìm cách
giải thích hay tự tái tạo lại kiến thức qua các thí nghiệm hay những lúc bắt gặp
hiện tượng, tình huống đó trong cuộc sống. Giúp học sinh phát huy khả năng ứng
dụng hoá học vào đời sống thực tiễn.
7. Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường từ đó liên hệ
với nội dung bài giảng để rút ra những kết luận mang tính quy luật. Làm cho học
sinh không có cảm giác khó hiểu vì có nhiều vấn đề lý thuyết nếu đề cập theo tính
đặc thù của bộ môn thì khó tiếp thu được nhanh so với gắn nó với thực tiễn hàng
ngày.
II/ CÁC BIỆN PHÁP ĐỂ TỔ CHỨC THỰC HIỆN:
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 5 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
Oxi (lớp 8 và lớp 10).
* Ví dụ 02: Vì sao khi luộc rau muống nên cho vào trƣớc một ít muối ăn
(NaCl)?
Do nhiệt độ sôi của nước ở áp suất 1at là 100
o
C, nếu ta thêm NaCl thì lúc đó
làm cho nhiệt độ của nước muối khi sôi (dung dịch NaCl loãng) là > 100
o
C. Do
nhiệt độ sôi của nước muối cao hơn của nước nên rau chín nhanh hơn, thời gian
luộc rau không lâu nên rau ít mất vitamin. Vì vậy khi đó rau muống sẽ mềm hơn
và xanh hơn.
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 6 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
Áp dụng: Vấn đề này có thể có học sinh biết nhưng có học sinh không để ý
và nếu được biết đến thì các em có thể tiến hành thí nghiệm ngay trong mỗi buổi
nấu ăn, góp phần tạo thêm kinh nghiệm cho học sinh, rất thiết thực. Có thể đưa
hiện tượng này vào trong bài: một số muối quan trong ở lớp 9, hợp chất muối
clorua ở lớp 10 và hợp chất quan trọng của Natri ở lớp 12.
* Ví dụ 03: Vì sao cồn có thể sát khuẩn?
Cồn là dung dịch Ancol etylic (C
2
H
5
OH) có khả năng thẩm thấu rất cao, có
thể xuyên qua màng tế bào tiến sâu vào trong gây đông tụ protein làm cho tế bào
bị chết (Do protein là cơ sở sự sống của tế bào).
Thực tế thấy rằng chỉ có cồn 75% là có khả năng sát trùng tốt nhất, vì nếu
cồn > 75% thì nồng độ cồn quá cao làm cho protein bị đông tụ nhiều, làm protein
trên bề mặt vi khuẩn đông cứng hình thành một lớp vỏ cứng ngăn không cho cồn
CaF
2
(màu trắng). Nhúng thuỷ tinh vào sáp nóng chảy, lấy ra cho nguội, dùng vật
nhọn tạo hình, chữ … cần khắc nhờ lớp sáp (nến) mất đi, rồi rắc bột CaF
2
vào chổ
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 7 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
cần khắc, cho thêm H
2
SO
4
đặc vào và lấy tấm kính khác hoặc bìa cứng đặt lên trên
khu vực khắc, sau 1 thời gian thuỷ tinh cũng sẽ bị ăm mòn những nơi cạo lớp sáp.
Do:
2 2 4 4 2
2 ( ) 2CaF H SO Ca HSO HF
(dùng bìa cứng che)
2 4 2
42SiO HF SiF H O
Áp dụng: Đây là vấn đề thực tế với những gia đình, xí nghiệp kinh doanh
và sản xuất thuỷ tinh . Không những cung cấp cho học sinh phương pháp khắc
thuỷ tinh mà còn giải thích hiện tượng đó. Giúp học sinh sẽ nhớ đến bài học khi
gặp vấn đề này. Thậm chí đây là cơ sở cho việc học nghề, khơi dậy niềm đam mê
học tập và khám phá, càng tốt hơn nếu học sinh được tiến hành thí nghiệm. Giáo
viên có thể đề cập đến trong bài giảng về Flo, dung dịch HF hoặc trong tiết thực
hành (ở lớp 10).
* Ví dụ 06: Vì sao lại không dùng xăng pha chì nữa?
,Ca CO
, theo nguyên lý chuyển dịch
cân bằng hoá học thì cân bằng (*) chuyển dịch theo phía chống lại sự giảm nồng
độ
22
3
,Ca CO
(chiều thuận) nên theo thời gian nước chảy qua đá sẽ mòn dần.
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 8 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
Có thể giải thích bổ sung thêm nguyên nhân khác: Vì trong nước có lẫn khí
CO
2
nên sẽ xảy ra phản ứng:
3 2 2 3
2
CaCO CO H O Ca HCO
. Khi nước chảy sẽ
cuốn Ca(HCO
3
)
2
trôi theo, qua thời gian đá sẽ bị mòn dần.
Áp dụng: Hiện tượng này thường thấy ở những phiến đá ở những dòng chảy
đi qua. Nếu không để ý, trong xây dựng sẽ có ảnh hưởng không ít. Góp phần hiểu
được dụng ý của khoa học của câu tục ngữ, làm cho hoá học trở nên gần gủi, có
hồn văn hơn. Giáo viên có thể xen vấn đề này trong khi dạy đến phần về muối
sẽ tan vào trong nước mưa:
2 2 2 3
4 2 4NO O H O HNO
33
HNO H NO
Nhờ hiện tượng này, hàng năm làm tăng 6 − 7 kg N cho mỗi mẫu đất. Ngày
nay, người ta đã điều chế Ure [(NH
2
)
2
CO] từ không khí để chủ động bón cho cây
trồng. Trong nền nông nghiệp hiện đại cần phải dùng nhiều phân bón và nhiệm vụ
của nghành công nghiệp hoá chất “hướng về không khí đòi lương thực” là càng
lớn.
Áp dụng: Đây là một câu ca dao mang một ý nghĩa thực tiễn, thấy rõ trong
đời sống. Vấn đề này có thể xen vào trong tiết dạy phân đạm (ở lớp 9 hay lớp 11).
Tạo cho học sinh khu vực làm nông nghiệp có thể tiện kiểm nghiệm trong đời
sống, tự quan sát.
* Ví dụ 09: Hiện tượng tạo hang động và thạch nhũ với những hình dạng
phong phú đa dạng như thế nào?
Trong đá thông thường chủ yếu là CaCO
3
, khi trời mưa, trong không khí có
CO
2
tạo môi trường axit làm tan được đá vôi, những giọt nước mưa rơi xuống như
lưu lại ngày càng nhiều, dày gọi đó là nhũ có màu, hình thù
đa dạng.
Áp dụng: Hiện tượng này thường thấy trong các hang động núi đá. Giáo
viên có thể xen vấn đề này trong khi dạy đến phần về các muối cacbonat (ở lớp
11) hay hợp chất của Canxi (ở lớp 12).
* Ví dụ 10: Tại sao nước máy lại có mùi clo?
Khi sục vào nước một lượng nhỏ Clo vào nước có tác dụng sát trùng do clo
tan 1 phần (gây mùi) và phản ứng 1 phần với nước:
22
H O Cl HCl HClO
Hợp chất HClO không bền có tính oxi hoá mạnh:
HClO HCl + O
Oxi nguyên tử có khả năng diệt khuẩn.
Áp dụng: Vấn đề này đang đang được sử dụng làm sạch nước hiện nay
trong các nhà máy nước cung cấp nước trong thành phố, thị xã, thị trấn… Giúp
học sinh hiểu và giải toả thắc mắc, hiểu được vai trò của hoá học và học sinh có
thể kiểm nghiệm qua thực tế. Giáo viên có thể xen vào bài giảng về Clo (ở lớp 9,
lớp 10).
* Ví dụ 11: Tại sao sau những cơn mưa có sấm chớp, đường xá, khu phố, rừng
cây … bầu trời xanh cũng như sạch quang, mát mẻ, trong lành hơn?
Do trong không khí có 20% O
2
nên khi có sấm chớp tạo điều kiện:
23
3O 2O
Tạo ra một lượng nhỏ O
3
2 4 3
PH
PH O PO H O
Điều trùng lặp ngẫu nhiên là: Người ta thường gặp “Ma trơi” ở các nghĩa địa càng
tăng nên tính chất kịch tính.
Áp dụng: Vấn đề này phải được đề cập trong bài giảng về P để giải thích
hiện tượng trong đời sống “Ma trơi”. Tránh tình trạng mê tín dị đoan, làm cho
cuộc sống lành mạnh. Hiện tượng này giáo viên có thể đề cập trong bài về P (ở lớp
11).
* Ví dụ 13: Tại sao phải ăn muối có Iod?
Ăn muối để bổ sung hàm lượng Iod cho cơ thể, trong cơ thể một người
trưởng thành có chứa 20 – 50mg Iod chủ yếu tập trung tuyến giáp trạng, thiếu Iod
trong tuyến này thì cơ thể sẽ bị một số bệnh: Bướu cổ, nặng hơn là dẫn đến đần
độn, phụ nữ thiếu Iod dẫn dến vô sinh, có biến chứng sau khi sinh. Mỗi ngày phải
đảm bảo cho cơ thể tiếp xúc với < 150 mcrogam Iod.
Áp dụng: Điều này đề cập trong bài giảng về Iod (ở lớp 10) giúp học sinh
hiểu được vai trò tại sao toàn dân phải ăn muối Iod. Giúp các em tự nhận thấy tầm
quan trọng của muối Iod, tăng tính hiểu biết hơn.
* Ví dụ 14: Tại sao khi nấu, xào thịt, đậu phụ không nên cho muối ăn (chứa
NaCl) vào quá sớm?
Vì trong đậu, thịt chứa protein (protit), vốn có tính keo khi gặp những chất
điện ly mạnh, sẽ bị ngưng tụ thành những “óc đậu” khi nấu, xào nếu như cho
muối ăn vào sớm, gây khó khăn cho thẩm thấu vào đậu, thịt và bị đông tụ cứng lại
không có lợi cho tiêu hoá…
Áp dụng: Giáo viên có thể xen vào bài giảng của phân về protit (ở lớp 12).
Đây cũng là vấn đề thiết thực bắt găp trong cuộc sống và phục vụ thiết yếu trong
việc chế biến thực phẩm.
* Ví dụ 15: Tại sao khi nấu nƣớc giếng ở một số vùng lại có lớp cặn ở dƣới
đáy ấm? Cách tẩy lớp cặn này?
CaCO
3
, MgCO
3
sinh ra đóng cặn.
Cách tẩy cặn ở ấm: Cho vào ấm 1 lượng dấm (CH
3
COOH 5%) và rượu, đun
sôi rồi để nguội qua đêm thì tạo thành 1 lớp cháo đặc chỉ hớt ra và lau mạnh là
sạch.
Áp dụng: Giáo viên có thể xen vào trong bài giảng về nước cứng (ở lớp 9
hay lớp 11). Mục đích cung cấp mẹo vặt trong đời sống cũng góp phần cho học
sinh hiểu bản chất của vế đề có trong đời sống hàng ngày, học sinh có thể ứng
dụng trong đời gia đình mình, tạo sự hưng phấn trong học tập. Đó là một thí
nghiệm tự làm được.
* Ví dụ 16: Vì sao nước biển lại mặn?
Các con sông, suối, … Các dòng nước trên lục địa đều chảy về biển, đại d-
ương và hoà tan mọi vật thể có thể hoà tan. Do quá trình bay hơi, các nguyên tố,
hợp chất tụ tập trong nước biển ngày càng nhiều theo thời gian, vị mặn của nước
biển chủ yếu do NaCl gây nên. Trong nước biển có khoảng hơn 80 nguyên tố, các
halogen có nhiều trong nước biển, nguyên tố Br có trong nước biển tới 99% tổng
lượng tồn tại và chiếm 0,065% trong nước biển.
Áp dụng: Điều này là hiển nhiên thấy trong đời sống, bất kể ai cũng có thể
biết hiện tượng này, vấn đề này có thể đưa vào trong trong khi dạy về bài: halogen
(ở lớp 10), clo (ở lớp 9 hay lớp 10) với mục đích giải thích nước biển lại mặn? Có
thể đặt ra câu hỏi: Vì sao nước biển lại mặn? Căn cứ vào sự trả lời của học sinh
giáo viên thông báo lại chính xác hơn.
* Ví dụ 17: Vải khác nhau có giá trị khác nhau nên phân biệt nhƣ thế nào?
Căn cứ vào bản chất của các chất liệu làm nên vải, ta có thể nhận biết cách
đơn giản sau:
giấy có vân tay đi mấy tháng sau làm tương tự cũng vẫn có hiện tượng như trên.
Do đầu ngón tay có chất béo, dầu khoáng, mồ hôi, khi ấn tay vào giấy sẽ
lưu lại một phần trên giấy mặc dù mắt thường không nhận ra. Các chất này khi
gặp hơi Iod cho màu nâu (chú ý hơi Iod rất độc không được ngửi).
Áp dụng: Đây là câu chuyện nêu lên ứng dụng của hoá học trong đời sống,
giúp học sinh hiểu biết nhiều hơn. Giáo viên có thể xen vào trong các bài giảng về
chất béo (ở lớp 9 hay lớp 12), bài Iod (ở lớp 10)
* Ví dụ 19: Hoá chất trong cơ thể của con người như thế nào?
Các nhà khoa học đã tính được rằng:
Lượng nước trong cơ thể của mỗi người chúng ta chỉ đủ giặt một chiếc
áo sơ mi.
Lượng Fe đủ để làm một cái đinh 5 phân.
Lượng đường chỉ đủ cho làm một nữa cái bánh ngọt nhỏ.
Lượng vôi trong toàn bộ xương của cơ thể đủ để xây một cái chuồng gà
con.
Lượng mỡ dùng nấu được 7 bánh xà phòng.
Lượng P đủ để sản xuất 2200 đầu que diêm.
Lượng S đủ để giết chết 1 con bọ chét.
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 13 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
Cộng cả lại kể các các nguyên tố khác như Mg, Cu, K… Theo các nhà
bác học tính ra thì với một người nặng 65kg, giá trị của chúng chỉ đáng
giá chưa tới 3$.
Áp dụng: Đây là tình huống có chút khôi hài nhưng có thể giúp học sinh
nắm được cơ bản thành phần nguyên tố trong cơ thể con người có thể đưa vào bài
giảng về thành phần nguyên tố nhằm làm rõ thêm về quan điểm duy vật (ở lớp 9
hay lớp 11).
* Ví dụ 20: Vì sao tay một ngƣời dính cồn iod cầm bánh mì thì có chấm xanh
trên bánh?
Do cồn iod là hỗn hợp tan của Iod và Ancol etylic (C
3
COOH). Dấm ăn
có tác dụng tạo vị chua và có tác dụng làm cho cơ thể có cảm giác muốn ăn và tiêu
hoá tốt, có khả năng tiêu độc, sát khuẩn.
Áp dụng: Dấm ăn là một thứ gia vị rất gần gũi trong đời sống, giáo viên có
thể xen vào trong bài giảng về axit axetic (ở lớp 9 hay lớp 12) để học sinh liên hệ
trong thực tế, hiểu biết về vai trò của dấm ăn đối với con người.
* Ví dụ 22: Vì sao có thể đánh cảm bằng dây bạc và khi đó dây bạc bị hóa
đen? Để dây bạc trắng sáng trở lại, ngƣời ta sẽ ngâm vào nƣớc tiểu?
Người bị cảm trong cơ thể thường sinh ra những hợp chất dạng sunfua (S
2−
)
vô cơ hay hữu cơ đều có tính độc. Khi đánh cảm bằng bạc, do S có ái lực mạnh
với Ag nên xảy ra phản ứng tạo Bạc sunfua (Ag
2
S) kết tủa màu đen. Do đó loại
được chất độc ra khỏi cơ thể và cũng làm cho dây bạc chuyển thành màu đen.
2
Ag S Ag S
Trong nước tiểu có NH
3
, khi ngâm dây bạc vào thì sẽ xảy ra phản ứng:
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 14 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
2
2 3 3
2
42Ag S NH Ag NH S
* Ví dụ 24: Vì sao không nên ăn hoa quả ngay sau bữa ăn?
Trái cây có loại đường đơn là monosaccarit và một số loại axit sẽ kết hợp
với axit trong dạ dày tạo ra Axit tactaric, Axit citric làm cho dạ dày đầy hơi.
Một số loại hoa quả có hàm lượng Tanin và Pectin cao, chúng sẽ kết hợp
với dịch vị, chất xơ và protein trong thức ăn, dễ tạo thành những hạt rắn, khó tiêu
hóa. Những hạt này hình thành sỏi ở dạ dày, ruột.
Nên ăn hoa quả sau bữa ăn khoảng 1−3 giờ.
Áp dụng: Giáo viên có thể áp dụng vấn đề này vào bài axit cacboxylic (lớp
9, lớp 12)
* Ví dụ 25: Vì sao vắt chanh vào cốc sữa đặc có đƣờng sẽ thấy có kết tủa?
Trong sữa có thành phần protein gọi là Cazein. Khi vắt chanh vào sữa làm
tăng độ chua, tức làm giảm pH của dung dịch sữa tới pH đúng với điểm đẳng điện
của cazein thì chất này sẽ kết tủa.
Khi làm phomat, người ta cũng tách Cazein theo nguyên tắc tương tự và cho
lên men tiếp.
Áp dụng: Giáo viên có thể đưa các vấn đề thực tế này vào bài axit
cacboxylic (ở lớp 9 hay lớp 12).
* Ví dụ 26: Làm thế nào để biết dƣới giếng có khí độc (CO) hoặc nhiều khí
thiên nhiên (CH
4
…) và không có oxi, để tránh khi xuống giếng bị ngạt?
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 15 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
Trong các giếng đào đặc biệt nhiều ở vùng đồng bằng thường có khí độc
CO, CH
4
… và không có O
2
. Mà người dân chúng ta hay có thói quen xuống giếng
thau giếng hoặc vì lấy gầu múc nước… Đã có nhiều trường hợp bị tử vong một lúc
dầu bảo vệ. Phích nước cũng chế tạo kiểu này.
Áp dụng: Đây là một ứng dụng của hợp chất có chức andehit vào đời sống.
Giáo viên có thể nêu vấn đề này trong các tiết dạy về andehit, glucozơ…(ở lớp 11
hay lớp 12). Để học sinh hiểu phần nào về sự tạo gương, ruột phích mà hàng ngày
ai cũng bắt gặp.
* Ví dụ 28: Vì sao phèn chua có thể làm trong nƣớc?
Phèn chua là muối sunfat kép của nhôm và kali ở dạng tinh thể ngậm nước:
[K
2
SO
4
.Al
2
(SO
4
)
3
.24H
2
O]
Phèn chua không độc, có vị chua chát, ít tan trong nước lạnh nhưng tan nhiều
trong nước nóng. Khi tan trong nước, phèn chua sẽ bị thủy phân và tạo thành
Al(OH)
3
ở dạng kết tủa keo lơ lững trong nước
32
2 4 3 4
32
kết tủa dạng keo lơ lững ở trong nước này đã kết
dính với các hạt bụi bẩn, các hạt đất nhỏ để trở thành hạt đất to hơn, nặng hơn và
lắng xuống. Vì vậy mà nước trở nên trong hơn.
Áp dụng: Đây là một ứng dụng quan trọng của phèn chua trong đời sống.
Giáo viên có thể nêu vấn đề này trong bài dạy về muối sunfat hoặc về các hợp chất
quan trọng của nhôm (ở lớp 10 hay lớp 12).
* Ví dụ 29: Hàn the là chất gì?
Hàn the có thành phần chính là chất Natri tetraborat (hay là Borac), ở dạng
tinh thể ngậm nước. Tinh thể trong suốt, tan nhiều trong nước nóng, không tan
trong cồn 90
o
.
Trước đây, người ta thường dùng hàn the làm chất phụ gia cho vào giò lụa,
bánh phở, bánh cuốn, … để cho những thứ này khi ăn sẽ cảm thấy dai và giòn.
Ngay từ năm 1985, Tổ chức Y tế thế giới đã cấm dùng hàn the làm chất phụ gia
cho thực phẩm vì nó độc, có thể gây sốc, trụy tim, co giật và hôn mê.
Áp dụng: Hàn the là chất được dùng trong buôn bán nhưng đã bị cấm sử
dụng từ lâu. Giáo viên có thể nêu vấn đề này trong bài dạy về một số hợp chất
quan trọng của Natri (ở lớp 12).
* Ví dụ 30: Cloramin là chất gì mà sát trùng đƣợc nguồn nƣớc?
Cloramin là chất NH
2
Cl và NHCl
2
. Khi hoà tan cloramin vào nước sẽ giải
phóng cho ra khí Clo. Clo tác dụng với nước tạo ra HClO.
22
H O Cl HCl HClO
HClO có tính oxy hóa rất mạnh nên phá hoại hoạt tính một số enzim trong
3
P
2
bị thủy phân
rất mạnh, tạo thành khí PH
3
(photphin) rất độc:
3 2 2 2 3
6 3 ( ) 2Zn P H O Zn OH PH
Làm cho hàm lượng nước trong cơ thể chuột giảm; nó khát và đi tìm nước.
Chính PH
3
đã giết chết chuột.
Càng nhiều nước đưa vào cơ thể chuột → PH
3
thoát ra càng nhiều → chuột
càng nhanh chết. Nếu không có nước, chuột càng lâu chết hơn.
Áp dụng: Giáo viên có thể vận dụng ứng dụng này trong bài Photpho (lớp
11).
* Ví dụ 33: Vì sao than đá chất thành đống lớn có thể tự bốc cháy?
Do than đá tác dụng với khí O
2
trong không khí tạo ra khí CO
2
, phản ứng
tỏa nhiệt.
22
0C O CO H
Nhưng ban đêm, do không có ánh sáng mặt trời, cây xanh không quang
hợp, chỉ có quá trình hô hấp nên cây hấp thụ khí O
2
và thải ra khí CO
2
làm cho
phòng thiếu khí O
2
và quá nhiều khí CO
2
.
Áp dụng: Giáo viên có thể vận dụng vấn đề này vào bài tinh bột (ở lớp 9 hay
lớp 12).
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 18 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
* Ví dụ 36: Vì sao ném đất đèn xuống ao làm cá chết? Trong nông nghiệp, đất
đèn dùng để làm gì?
Đất đèn có thành phần chính là canxi cacbua (CaC
2
), khi tác dụng với nước
sinh ra khí axetilen và canxi hidroxit.
2 2 2 2 2
2 ( ) ( 0)CaC H O C H Ca OH H
Axetilen có thể tác dụng với nước tạo ra andehit axetic (CH
3
CHO). Các
chất này làm tổn thương đến hoạt động hô hấp của cá vì vậy có thể làm chết cá.
Trong nông nghiệp, từ lâu người ta đã dùng đất đèn để làm kích thích quả
xanh mau chín và chín đồng loạt ở các kho, thường dùng để dấm dứa, chuối, cà
được dùng làm bột nở vì khi trộn thêm vào bột mì, lúc nướng
bánh thì (NH
4
)
2
CO
3
sẽ bị phân hủy thành các chất khí và hơi nên làm cho bánh
xốp và nở hơn.
0
4 2 3 3 2 2
( ) 2
t
NH CO NH CO H O
Áp dụng: Giáo viên có thể áp dụng vấn đề này vào bài muối amoni (ở lớp
11) hoặc muối cacbonat (ở lớp 9, lớp 11).
* Ví dụ 39: Vì sao khi cơm khê ngƣời ta thƣờng cho vào nồi cơm một mẩu
than củi?
Do than củi xốp có tính hấp phụ, nên hấp phụ được mùi khét của cơm làm
cho cơm đỡ mùi khê.
Áp dụng: Đây là tính chất vật lí quan trọng của C, nó có khả năng hấp phụ
màu và mùi. Giáo viên có thể đưa vấn đề này vào trong bài cacbon (ở lớp 9, lớp
11).
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 19 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
* Ví dụ 40: Vì sao nƣớc rau muống đang xanh, khi vắt chanh vào thì chuyển
sang màu đỏ?
Có một số chất hoá học được gọi là chất chỉ thị màu, chúng làm cho màu
của dung dịch thay đổi khi độ axit thay đổi.
Ag
+
. Ion Ag
+
có tác dụng diệt khuẩn rất mạnh, chỉ cần 1/5 tỉ gam bạc trong 1 lít
nước cũng đủ diệt vi khuẩn. Không cho vi khuẩn phát triển nên giữ cho thức ăn
lâu bị ôi thiu.
Áp dụng: Đây là những ứng dụng rất hay của kim loại bạc. giáo viên có thể
đưa những vấn đề này vào bài về kim loại (ở lớp 9, lớp 12).
* Ví dụ 43: Làm cá bớt tanh bằng phƣơng pháp nào?
Khi nấu canh cá thì cho thêm chất chua (me, giấm,…) để làm giảm mùi
tanh của cá.
Chất chua (axit lactic có trong nước dưa, me, axit axetic có trong giấm, axit
citric có trong chanh…) nâng cao hương vị và hạn chế mùi tanh của cá.
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 20 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
Trong chất tanh của cá, có chứa hỗn hợp các amin [(CH
3
)
2
NH và (CH
3
)
3
N],
có tính bazơ yếu. Các chất chua dùng để nấu canh cá đều là axit hữu cơ, chúng có
phản ứng với các amin tạo thành muối. Do đó làm giảm hoặc làm mất vị tanh của
cá.
Ví dụ:
* Ví dụ 45: Tại sao khi đi gần các sông, hồ bẩn vào ngày nắng nóng, ngƣời ta
thƣờng ngửi thấy mùi khai?
Khi nước sông, hồ bị ô nhiễm nặng bởi các chất hữu cơ giàu chất đạm, như:
nước tiểu, phân hữu cơ, rác thải hữu cơ, … lượng Ure trong các chất hữu cơ sinh
ra nhiều. Dưới tác dụng của men ureaza của các vi sinh vật, ure bị phân hủy thành
CO
2
và NH
3
.
2 2 2 2 3
( ) 2 2NH CO H O CO NH
Lượng NH
3
sinh ra hoà tan trong nước dưới dạng một cân bằng động:
3 2 4
( 0)NH H O NH OH H
Như vậy, khi trời nắng (nhiệt độ tăng), cân bằng trên sẽ dịch chuyển theo
chiều nghịch, tức là NH
3
sinh ra do phản ứng phân hủy ure không bị hoà tan trong
nước mà bị tách ra, bay vào không khí làm cho không khí xung quanh sông, hồ có
mùi khai khó chịu.
Áp dụng: Giáo viên có thể đưa vấn đề này vào bài amoniac (ở lớp 11) hoặc
bài cân bằng hoá học (ở lớp 10).
* Ví dụ 46: Tại sao khi đánh rơi nhiệt kế thủy ngân thì không đƣợc dùng chổi
Áp dụng: Giáo viên có thể vận dụng vấn đề này vào bài Tính chất vật lý của
kim loại (ở lớp 9, lớp 12)
* Ví dụ 49: Vì sao để bảo vệ vỏ tàu biển bằng thép, ngƣời ta gắn các tấm kẽm
vào phía ngoài vỏ tàu ở phần chìm trong nƣớc biển?
Khi thép và kẽm cùng ở trong nước biển thì sẽ xuất hiện cặp pin hóa học và
có sự ăn mòn điện hóa.
Kẽm là cực âm, thép là cực dương và nước biển là dung dịch điện li. Trong
quá trình ăn mòn điện hóa thì kẽm sẽ bị ăn mòn. Do đó, vỏ tàu biển được bảo vệ.
Đây là phương pháp bảo vệ kim loại bằng phương pháp điện hóa.
Áp dụng: Giáo viên có thể đưa vấn đề này vào trong bài dạy về sự ăn mòn
kim loại (ở lớp 12).
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 22 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
* Ví dụ 50: Nhƣ thế nào là hiện tƣợng mù quang hóa? Hiện tƣợng này có tác
hại gì đến sức khỏe của con ngƣời?
Từ lâu, trong các nghiên cứu về môi trường, các nhà khoa học thế giới đã
miêu tả một hiện tượng ô nhiễm không khí đặc biệt, dưới tên gọi smog - sƣơng khói
(ghép hai từ tiếng Anh: fog - sương mù và smoke - khói). Theo đó, smog được
định nghĩa là “lớp mù quang hóa gây ra bởi sự tương tác giửa bức xạ cực tím của
mặt trời và bầu khí quyển bị ô nhiễm bởi các hydrocarbon và ôxít nitrogen thoát
ra từ khí thải động cơ”.
Sương mù quang hóa là một dạng ô nhiễm không khí sinh ra khi ánh sáng
mặt trời tác dụng lên khí thải động cơ xe máy, khí thải công nghiệp,… để hình
thành nên những vật chất như ozone, aldehit và peroxyacetylnitrate(PAN).
Sương mù quang hóa xảy ra ở tầng đối lưu của khí quyển – nơi tập trung
phần lớn các chất khí gây ô nhiễm: NO
x
, các hợp chất VOCs (Volatile Organic
Compounds) …
Dựa vào các nghiên cứu, người ta đã có thể kết luận rằng sƣơng mù
ấm cản trở sự lưu thông thẳng đứng. Nó đặc biệt phổ biến ở những vùng trũng
được bao quanh bởi những đồi núi. Nó thường tồn tại trong những khoảng thời
gian dài ở những thành phố có dân cư tập trung cao hay khu vực đô thị.
Tác động lên thực vật và các lọai vật chất.
Các cây trồng cũng như những loài thực vật nhạy cảm khác thì bị gây hại
nhiều hơn là sức khỏe của con nguời ở nồng độ ozon thấp. Một vài lọai cây như
Trường THPT Tân Lâm Kinh nghiệm dạy học
GV: Bùi Xuân Đông 23 Tổ Hóa – Sinh – Kỷ NN
thuốc lá, rau bina, cà chua và đậu đốm (pinto beans) là những lọai nhạy cảm với
ozon. Những lá cây trong khu vực có sương mù quang hóa xuất hiện những đốm
màu nâu trên bề mặt lá sau đó chuyển sang màu vàng. Lớp ozon ở tầng mặt đất
có thể hủy họai lá cây, làm giảm sự phát triển, khả năng sinh sản và quá trình
sinh sản. Nó có thể gây ra sự mất khả năng tự vệ trước các lọai côn trùng cũng
như bệnh tật và thậm chí còn gây chết cây.
Đối với các loại vật liệu: ozon dễ dàng phản ứng với những loại vật liệu
hữu cơ, làm tăng sự hủy họai ở cao su, tơ sợi, nilong, sơn và thưốc nhuộm.
Áp dụng: Giáo viên có thể lồng ghép vấn đề này vào bài Oxy – không khí (ở
lớp 8), bài Oxy – Ozon (ở lớp 10), các bài về chương N (ở lớp 11), bài Hóa học và
vấn đề môi trường (ở lớp 12).
C/ KẾT LUẬN
Để có những tiết học đạt hiệu quả cao nhất luôn là niềm trăn trở, suy nghĩ là
mục đích hướng tới của từng người giáo viên có lương tâm và trách nhiệm nghề
nghiệp, nhưng đây không phải là điều đạt được dễ dàng. Người giáo viên phải
nhận thức rõ vai trò là người “thắp sáng ngọn lửa” chủ động lĩnh hội tri thức trong
từng học sinh . Trong nội dung đề tài mình, tôi đã đề cập đến một số vấn đề xung
quanh cuộc sống và có ý nghĩa thực tiễn, thậm chí có thể gặp, tiếp xúc hàng
ngày.Tôi hi vọng đây là vấn đề gợi mở ra một quan niệm trong dạy − học hoá học,
mặc dù trong đề tài này tôi không thể đề cập mọi hiện tượng có liên quan.
1/ Kết quả nghiên cứu:
Riêng bản thân tôi nhờ vận dụng phương pháp dạy “Nâng cao hiệu quả dạy
10
01
12B2
Có áp dụng
01
04
22
02
12B3
Ít áp dụng
00
05
19
05
3/ Kiến nghị, đề xuất:
Vấn đề đổi mới phương pháp trong giờ học trong trường phổ thông đang là
vấn đề bức xúc. Để dạy hoá học trong nhà trường phổ thông có hiện quả tôi đề
nghị một số vấn đề sau:
Đối với giáo viên: Phải kiên trì, đầu tư nhiều tâm, sức để tìm hiểu các vấn
đề hoá học, vận dụng sáng tạo phương pháp dạy hóa học, để có bài giảng thu hút
được học sinh.
Đối với Sở GD & ĐT: Cần trang bị cho giáo viên thêm những tài liệu tham
khảo cần thiết để bổ sung, hỗ trợ cho giáo viên trong quá trình giảng dạy. Với
những sáng kiến kinh nghiệm hay, theo tôi nên phổ biến để cho các giáo viên
được học tập và vận dụng. Có như thế tay nghề và vốn kiến thức của giáo viên sẽ
dần được nâng lên.
Với thực trạng học hoá học và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, có
thể coi đây là một quan điểm của tôi đóng góp ý kiến vào việc nâng cao chất
lượng học hoá học trong thời kỳ mới. Mặc dù đã cố gắng song không thể tránh
được các thiếu sót, rất mong được sự đóng góp ý kiến của các cấp lãnh đạo, của
Copyright: Tài liệu đại học ©