Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
A. ĐẶT VẤN ĐỀ
I. Lí do chọn đề tài:
Với văn học, thế giới nội tâm của con người mãi là mảnh đất màu mỡ và
bí ẩn luôn mời gọi những tìm kiếm, khám phá. Trên tinh thần đó, văn xuôi Việt
Nam thời kỳ từ cách mạng tháng Tám 1945 đến 1975 xuất hiện nhiều cây bút
quan tâm đến số phận cá nhân con người, tập trung đi vào vũ trụ lòng người với
tất cả sự phong phú, tinh tế vốn có của nó như Tô Hoài, Kim Lân, Nguyễn Khải,
Nguyên Hồng…v v. Họ vừa kế tiếp văn học quá khứ - nối tiếp những thành tựu
đã đạt được ở “Chinh phụ ngâm” (Đặng Trần Côn - Đoàn Thị Điểm), “Cung oán
ngâm khúc” (Nguyễn Gia Thiều” và đặc biệt là kiệt tác truyện Kiều (Nguyễn
Du)… vừa cập nhật trào lưu văn học thế giới ở thế kỷ XX với những Hê- minh-
uê, Rơmazcơ, Sô lô khôp…
Vậy mà khi đứng trước các tác phẩm vừa hay vừa khó trong chương trình
như vậy, học sinh lớp 12 - lớp cuối cấp - vẫn giữ thói quen không đọc (hoặc chỉ
đọc qua chưa hết chuyện), chỉ soạn bài qua loa chiếu lệ, đối phó. Hơn nữa do
việc học vất vả cộng thêm với xu hướng chọn khối thi nên phần lớn các em học
sinh học tủ, học lệch dẫn đến tình trạng thờ ơ với bộ môn hay hiểu hời hợt tác
phẩm, khi làm bài phân tích nhân vật thì nói chung chung, kể lể cốt truyện miễn
sao dài 2-3 trang giấy. Với đối tượng học sinh trung bình trở xuống, các em phụ
thuộc máy móc vào bài văn mẫu huặc hoang mang trong việc định hướng cách
làm bài.
Thế còn về phía các thầy cô thì sao? Đội ngũ giáo viên của chúng ta dần
được hoàn thiện do được đào tạo chính quy có trình độ chuyên môn và nghiệp
vụ sư phạm vững vàng; do qua các lớp bồi dưỡng thường xuyên; do ứng dụng
đổi mới trong dạy học văn nhưng vẫn còn hiện tượng dạy chay – dạy mà chưa
đọc kỹ, đọc trọn ven tác phẩm. Quan trọng hơn nhiều giáo viên chưa nắm vững
đặc điểm của nhân vật trong tác phẩm tự sự, thiếu kiến thức lý luận văn học về
phân loại nhân vật nên tỏ ra long ngóng khi tìm hiểu giải pháp tiếp cận nhân vật
một cách có hệ thống, có cơ sở khoa học. Với tư cách là người trực tiếp đứng


học ở lớp 11- kỹ năng phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự một cách sinh

2
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
động, sáng tạo. Sau đó, không thể không kể đến kiến thức lý luận văn học về
phân loại nhân vật. Vậy, nhân vật văn học là gì? Đó là “Con người được miêu
tả, thể hiện trong tác phẩm, bằng phương tiện văn học”. “Nhân vật là phương
tiện khái quát hiện thực, tức là qua đó nhà văn thể hiện nhận thức, đánh giá của
mình về con người và cuộc đời; tức là nhân vật trở thành “phương tiện khái quát
các tính cách, số phận của con người và các quan niệm về chúng” . Có thể phân
loại nhân vật văn học từ các góc độ sau:
Dựa vào vị trí đối với nội dung cụ thể, với cốt truyện của tác phẩm, nhân
vật văn học được chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ.
Dựa vào thể loại văn học, ta có nhân vật trữ tình, nhân vật kịch.
Dựa vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành nhân vật chức
năng (hay mặt lạ), nhân vật loai hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng.
Tất nhiên, sự phân chia chỉ có tính tương đối. Ở đây, chúng tôi đi sâu vào
cách phân loại cuối cùng - phân loại theo phương thức xây dựng nhân vật, với
các kiểu sau:
Nhân vật chức năng (trong văn học cổ đại, trung đại): “không có đời sống
nội tâm, các phẩm chất đặc điểm nhân vật cố định, không thay đổi từ đầu đến
cuối, hơn nữa, sự tồn tại và hoạt động của nó chỉ nhằm thực hiện một số chức
năng nhất định, đúng một số vai trò nhất định”.
Nhân vật loại hình: “là loại nhân vật thể hiện tập trung các phẩm chất xã
hội, đạo đức của một loại người nhất định của một thời”.
Nhân vật tính cách: “ trong nghĩa hẹp, tính cách là một loại nhân vật
được miêu tả như một nhân cách, một cá nhân có cá tính nổi bật. Trong nhân vật
tính cách, cái quan trọng không chỉ là cái đặc điểm, thuộc tính xã hội này nọ mà
người ta có thể liệt kê ra được. Tính cách cũng thể hiện ở tương quan giữa các
thuộc tính đó với nhau, tương quan giữa các thuộc tính đó với môi trường, tình

nhân vật trong tác phẩm tự sự – tác phẩm kể chuyện với ba đặc trưng cơ bản:
tình tiết, lời kể và nhân vật. Vậy nên khi giảng dạy truyện trong nhà trường phổ
thông, ta phải căn cứ vào những đặc trưng thể loại ấy. Cụ thể là:
“Làm cho học sinh nắm vững được sự phát triển của tình tiết trong tác
phẩm tức là nắm được cốt truyện” bằng cách kể lại, phân tích các chặng đường
phát triển của nó tức là phân tích bố cục.

4
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
“Làm cho học sinh cảm và hiểu được các ý vị trong lời kể của tác giả
(hay của người kể chuyện)”

qua phong cách ngôn ngữ riêng với sức mạnh gợi tả
của từ ngữ kết tinh những nhận xét, suy ngẫm từ vốn sống dồi dào ở nhà văn.
“Làm cho học sinh cảm thụ được sâu sắc, đánh giá được đúng đắn nhóm
vật trong tác phẩm” bằng cách:
Tìm hiểu các chi tiết mưu tả, tự sự, nhận xét về nhân vật. Chẳng hạn cách
nói đầy ám ảnh về chân dung của Mị ngay ở đầu tác phẩm “Vợ chồng A Phủ”
của Tô Hoài: lúc nào “cũng cuối mặt, mặt buồn rười rượi”…. Rồi những lời nhà
văn đánh giá về nhân vật: Mị khổ hơn cả thân trâu thân ngựa, Mị “lựi lũi như
con rùa nuôi nơi xú cửa”… như đó lột tả nỗi cực nhọc về thân xác, nỗi đau đớn
về tinh thần của kẻ sống tê liệt và câm lặng.
Hơn nữa, phải biết phát hiện và lựa chọn các chi tiết tiêu biểu, sắp xếp,
phân loại theo trình tự hợp lý làm làm rõ tính cách nhân vật ở: dung nhan - lai
lịch - lời nói - hành động - tâm trạng (cái “khung” chung).
Để rồi từ đó “ tổng hợp các mặt phân tích về nhân vật thành một nhận
thức khái quát, nêu bật được ý nghĩa và tác dụng nhận thức cũng như giáo dục
của nhân vật gợi ra những vấn đề liên hệ, suy nghĩ, thảo luận, tranh luận về nhân
vật”. Nếu lấy trọng tâm việc tìm hiểu tác phẩm là phân tích nhân vật thì có thể
khai thác tình tiết, lời kể xen lẫn, song song với quá trình khai thác nhân vật

Do đó, “phân tích tâm lý gần như là phẩm chất cơ bản nhất trong những
phẩm chất đem lại sức mạnh cho tài năng sáng tạo”(N.Sernưpxki). Nếu tâm lý là
toàn bộ sự phản ánh của hiện thực khách quan vào ý thức con người bao gồm
nhận thức, tình cảm, ý chí …biểu hiện trong hoạt động và cử chỉ của mỗi con
người thì tâm trạng được biểu hiện theo nghĩa hẹp hơn – là trạng thái tình cảm,
tâm lý nhất định.
Nói đến diễn biến (diễn biến tâm lý, diễn biến tâm trạng…) là nói đến
quá trình vận động, biến đổi, phát triển không theo một đường thẳng định sẵn
mà có những bất ngờ, đột biến, mâu thuẫn nhưng hợp lý trong nội tâm con
người. Như sự biến chuyển logic, từ ý nghĩ sẽ đến hành động, dòng tâm tư bên
trong sẽ biểu hiện ra thành những việc làm cụ thể bên ngoài…cứ thế sẽ dẫn tới
sự thay đổi các đặc điểm, phẩm chất của nhân vật.

6
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
Theo đó, tính cách con người, tính cách nhân vật cũng không phải nhất
thành bất biến mà cũng luôn vận động không ngừng. Xây dựng, tái hiện qua
trình tâm lý ấy là biểu hiện tài năng của nhà văn và giúp học sinh cảm nhận, lĩnh
hội được điều đó quả là nhiệm vụ khó khăn, phức tạp nhưng cũng không kém
phần thú vị của người giáo viên văn học. Một số năm gần đây, học sinh được
làm quen với các mô hình phân tích nhân vật sau (nhóm nhân vật gắn với nội
tâm):
Ngoại hình – nội tâm…
Cách giới thiệu nhân vật – lai lịch – diễn biến tâm trạng…
Hoàn cảnh nhân vật – diễn biến tâm trạng.
Ngoại hình – cung cách sinh hoạt – nội tâm…
Dù là cái khung nào chăng nữa thì đều đề cập đến thế giới tâm hồn nhân
vật trong trạng thái vận động không ngừng của nó như trọng tâm, hạt nhân
không thể thiếu của việc tìm hiểu tác phẩm. Trước vấn đề này, chúng ta mạnh
dạn áp dụng một hướng khai thác giúp người học định hình được cách phân tích

Điều khiến chúng ta quan
tâm là những thay đổi nào từng giờ từng phút đang diễn ra ở nhân vật.
2. Khám phá những thay đổi ở nhân vật:
Phải thừa nhận rằng linh hồn của tác phẩm tự sự là nhân vật. Khi nói đến
các truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” (T ô Hoài), “Vợ nhặt” (Kim Lân) không thể
không nhắc đến những Mị, bà cụ Tứ…bởi đây là nơi nhà văn gửi gắm cách cảm,
cách nghĩ của mình về con người, về cuộc đời một cách sâu sắc nhất, tập trung
nhất; bởi đây là nơi ký thác những thông điệp nghệ thuật được thể hiện trong tác
phẩm. Với các nhân vật này, ta thường gặp các yêu cầu phân tích: Diễn biến tâm
trạng và hành động của Mị của Tràng, bà cụ Tứ. Diễn biến tâm lí và tính cách
nhân vật như một dòng sông “chảy trôi”, cần thấy rằng có hai hướng vận động:
Hướng xuôi chiều: những thay đổi bình thường, kế tiếp như những giọt
nước nối tiếp làm đầy cốc nước.
Hướng ngược chiều: Những thay đổi có vẻ khác thường, dị biệt đầy
nghịch lí.
Sự kết hợp nhuần nhuyễn hai hướng đó cùng khả năng phân tích hợp lí
khi lách vào tận đáy tâm linh nhân vật sẽ tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm, góp

8
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
phần khẳng định sự tinh tế nhạy cảm cũng như tài năng của nhà văn. Để khai
thác những điểm sáng thẩm mĩ như thế, chúng ta cần chú trọng ba điểm sau:
a. Chú ý những tác động dẫn đến những thay đổi, biến chuyển ở nhân
vât.
Có lẽ là điểm mấu chốt của mối quan hệ biện chứng giữa con người với
hoàn cảnh sống. Tạm thời chúng tôi đưa ra ba loại tác động sau:
Tác động của môi trường nói chung (tác động thiên tạo).
Tác động qua các nhân vật khác (tác động nhân tạo). Qua lời nói, cử chỉ,
hành động hoặc một sản phẩm vật chất hay tinh thần nào đó
Do chính dòng tâm tư của mình thôi thúc (tác động tự thân). Loại tác

nổi không, lại còn đèo bòng”. Thế rồi sau đó Tràng đành tặc lưỡi “chặc, kệ!”
như chấp nhận một sự đã rồi, như phó thác cho số phận. Vậy là, hắn lấy vợ trong
một tình huống bất đắc dĩ.
Nhưng khi đưa vợ về nhà, tâm lý Tràng có gì biến đổi?. Lúc này, một mặt
anh Tràng rạng rỡ hẳn lên: Khi thì tủm tỉm cười nụ, khi thì hai mắt sáng lên lấp
lánh, khi thì mặt cứ vênh lên tự đắc với mình… Phải chăng nhà văn đã gợi lên
rất chuẩn xác tâm lý ngỡ ngàng, phấn khởi, cái “khấp khởi mừng thầm” của một
chàng trai xấu sí, thô kệch nay đã lấy được vợ, hơn nữa lại có vợ theo? Cử chỉ
của Tràng cũng có cái gì vụng về ngượng nghịu với vẻ “lật đật chạy theo người
đàn bà như người xấu hổ chạy chốn” rồi lại “cứ lúng ta lúng túng, tay nọ xoa
vào tay kia…” nhưng cũng không dấu nổi sự hãnh diện và những nốt nhạc của
niền vui sướng đang ngân lên trong lòng khi “thích chí ngửa cổ cười khanh
khách”. Đặc biệt là những đối thoại kiểu như: “Gì hả?”“Không”, “Sắp đến
chưa? “ Sắp”. Hay: “ Nhà có ai không? “Có một mình tôi”.
Đối thoại tâm tình giữa hai vợ chồng mới chỉ toàn những ý vẫn vơ, vụn
vặt không đâu; lời lẽ nhát gừng, cộc lốc, chuyện nọ xọ chuyện kia… là do lạ
lẫm, e dè? Do chất dân quê mộc mạc, giản dị? Hay là do những cảm xúc mới
đang hình thành, len lỏi từ nơi sâu thẳm nhất của con tim khiến họ bối rối,
không thể diễn tả thành lời? Tâm tư da diết ấy đó đến lúc được bộc bạch trực
tiếp: “Trong một lúc, Tràng hình như quên hết những cảnh sống ờ chề, tối tăm

10
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
hàng ngày, quên cả đói khát ghê gớm đang đe dọa, quên cả những tháng ngày
trước mặt. Trong lòng hắn bây giờ chỉ có tình nghĩa giữa hắn và người đàn bà đi
bên. Một cái gì mới mẻ, lạ lắm, chưa từng thấy ở người đàn ông nghèo khổ ấy,
nó ấm ấp, mơn man khắp da thịt Tràng, tựa hồ như có bàn tay vuốt ve trên sống
lưng. Trạng thái tâm lí, tình cảm và cảm giác của da thịt quyện làm một. Đây là
cái “mới mẻ, lạ lắm, hay là niền hạnh phúc tràn ngập tâm hồn Tràng – cảm giác
về sự đổi đời, niềm tin vào tương lai ngay trong không khí chết chóc, thảm đạm

nay Mị lại có một hành động nổi loạn: muốn đi chơi xuân – biểu hiện của sự
thức tỉnh, dấu hiệu của sự hồi sinh một tâm hồn tràn trề sức sống, khát khao
hạnh phúc, khát khao tự do.Từ một cái xác không hồn, vô cảm cùng cực, Mị lại
thấy thương rồi cắt dây trói giải thoát cho A Phủ…Đó là những hành động
“nhảy vọt” trong tâm lí, tính cách của nhân vật. Nó bất ngờ, đột ngột, không thể
đoán trước nhưng lại hợp lí bởi:
Có những tác động hoàn toàn xác đáng. Phù hợp với lô gíc nội tại trong
chính nội tâm nhân vật. Vi dụ như: Một cô Mị xuân sắc, tràn trề sinh lực ngày
xưa ; một cô Mị dám dùng cái chết để phản kháng cảnh con dâu gạt nợ nay
“muốn đi chơi xuân”, nay “vùng bước đi” theo tiếng sáo gọi bạn tình dù tay
chân bị trói cứng lại với tất cả ý thức về nhân phẩm, với tất cả sức sống tiềm
tàng mạnh mẽ. Một cô Mị tình nguyện làm nương ngô để trả nợ thay cho bố mẹ
cũng chính là cô Mị giàu đức hi sinh và lòng vị tha, sẵn sàng chêt để cứu một
người cùng cảnh ngộ. Một cô Mị dũng cảm cứu người lẽ nào lại không giám tự
cứu chính mình? (vùng chạy theo A Phủ).Vậy ra, “bên trong hình ảnh của con
rùa lui lũi nơi xó cửa kia, đang còn một con người. Sức sống âm ỉ, khát vọng
hạnh phúc cháy bỏng có thể bị vùi lấp, bị lãng quên trong đáy sâu của một tâm
hồn đó chai cứng vì đau khổ nhưng không thể bị tiêu tan. Gặp thời cơ thuận lợi,
nó lại cháy lên từ dưới lớp tro bùn” Đó phải chăng là sức sống tiềm tàng mãnh
liệt của nhân dân miền núi, của nhân dân Việt Nam tự bao đời. Thứ sức mạnh
bất diệt ấy đó hun đúc nên tinh thần đấu tranh bất khuất chảy trong huyết quản
dân tộc, đó đưa họ đến với cách mạnh như một tất yếu.
3. Đánh giá về nhân vật:
a. Về nội dung tư tưởng

12
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
Cần lần lượt trả lời hai câu hỏi sau:
Qua diễn biến tâm lý, tính cách của nhân vật (qua cuộc đời và số phận
của nhân vật) tác phẩm đó đặt ra vấn đề cơ bản nào?

Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
ngộ có sức mạnh lớn lao giúp Tràng vượt lên tất cả những khổ đau cơ cực của
hiện tại bởi “trong lòng hắn bây giờ chỉ còn tình nghĩa giữa hắn và người đàn bà
đi bên…” Đó là một quan điểm nhân đạo sâu sắc và cảm động được phát biểu
đầy sức thuyết phục thông qua hình tượng nhân vật. Từ đó ta càng thấm thía một
điều: cái đói, cái khát không thể làm giảm đi giá trị của tính người, tình người;
bao giờ cái hạnh phúc được thương yêu cũng quý hơn tất cả, ngay cả khi có
chừng người ta không cần gì hơn miếng ăn…
Diễn biến tâm trạng của Tràng ở buổi sáng hôm sau đó hé mở một điều:
từ một kẻ ngố, quê kệch, thô mộc anh đã trở thành một con người nhạy cảm,
nhạy cảm với từng đổi thay nhỏ nhất của cảnh vật xung quanh. Phải chăng đây
là tâm trạng của con người thấy được hạnh phúc gia đình làm biến cải cuộc đời
mình? Lần đầu tiên, Tràng có cảm giác: “Bỗng nhiên hắn thấy thương yêu gắn
bó với cái nhà của hắn lạ lùng. Hắn đã có một gia đình. Hắn sẽ cùng vợ sinh con
đẻ cái ở đấy. Cái nhà như cái tổ ấm che mưa che nắng.
Một nguồn vui sướng, phấn chấn đột ngột tràn ngập trong lòng. Bây giờ
hắn mới thấy hắn nên người, hắn thấy hắn có bổn phận phải lo lắng cho vợ con
sau này”. Đến đây, người đọc mới vỡ lẽ một điều: sự gắn bó trong cảnh khổ đau,
tình thương yêu và hạnh phúc gia đình khiến con người ta như trưởng thành hơn,
yêu đời hơn, sống có trách nhiệm hơn – tức là đã nên người, hoàn thiện nhân
cách. Bởi thế, tư tưởng chủ đề của truyện được nâng lên một tầng cao mới.
b. Về nghệ thuật
Đây là chỗ bộc lộ những đặc điểm riêng, phong phú, đa dạng của từng tác
phẩm cùng với khả năng, sở trường của từng nhà văn. Trong khuôn khổ đề tài
này, người viết chỉ nhấn mạnh vào nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật qua các
khía cạnh chủ yếu sau:
Sử dụng ngôn ngữ: Ngôn ngữ kể chuyện của tác giả: là lời văn của tác
giả, người trần thuật nhằm tái hiện và bình phẩm các hiện tượng của thế giới
trong ý nghĩ khách quan vốn có của chúng theo ý đồ của nhà văn. Những đoạn
tả cảnh thiên nhiên – giới thiệu lai lịch nhân vật…trong “Vợ chồng A Phủ”, với

.
Ở đây, chúng tôi quan tâm độc thoại nội tâm là lời nói trực tiếp
của nhân vật. Với mục đích bộc lộ đời sống tinh thần của nhân vật làm rõ con
người bên trong của nó, độc thoại nội tâm bên trong chức năng hướng ngoại –

15
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
thể hiện cách nhìn người, nhìn đời – thì quan trọng hơn cả là chức năng hướng
nội – tái hiện tính tự phát của dòng cảm xúc và ý thức để nhân vật tự ý thức, tự
soi lại mình, tự phê phán và đánh giá…với tất cả những dằn vặt, giằng xé, mâu
thuẫn…đan xen.

Trên cơ sở đó, hãy cùng khám phá cõi lòng của Mị qua ngôn
ngữ cất lên tự một đáy lòng đang thổn thức: “Trời ơi, nó bắt trói đứng người ta
đến chết, nó bắt mình chết cứng thôi, nó bắt trói đến chết người đàn bà ngày
trước cũng ở cái nhà này. Chúng nó thật độc ác. Cơ chừng này chỉ đến mai là
người kia chết, chết đau, chết đói, chết rét, phải chết. Ta là thân đàn bà, nó đã
bắt ta về trình ma nhà nó rồi thì chỉ còn biết đợi ngày rũ xương ở đây thôi…
người kia việc gì mà phải chết thế. A Phủ…Mị phảng phất nghĩ như vậy”.Có thể
dùng những câu hỏi định hướng sau:
• Những độc thoại nội tâm ấy đã phản ảnh sự thật khách quan (hiện thực)
nào? Cách đánh giá của nhân vật?
• Qua đó, nhân vật đó tự ý thức được những điều thực sự sâu xa và mới
mẻ để rồi tâm lí có sự phát triển đột biến. Em có ý kiến gì chăng?
Quá khứ chợt hiện về với bât công, tội ác khiến Mị xót xa, đau đớn, phẫn
uất. Mình đó cam phận nhưng con người đàn ông kia…Lòng thương chợt bưng
dậy, lóe sáng trong cái con người tưởng như vô cảm kia…tất cả thôi thúc Mị,
dẫn đến “nút thắt” bất ngờ: hành động cắt dây trói cho A Phủ…
Như vậy, độc thoại nội tâm đã đưa các trạng thái cảm xúc phát triển đến
cao trào, thúc đẩy ý nghĩ biến thành những việc làm mang tính đột biến trong

người tâm linh đã lột xác, “phơi phơi trở lại, trong lòng đột nhiên vui sướng như
những đêm tết ngày trước” còn con người thể xác thì đứng dậy, bật dậy như một
cái máy, theo thói quen, theo bản năng chăng?
Hay là khi ý thức về sự sống đó trở về, con người ta càng thấm thía thân
phận nô lệ? Với điều này, quả là ngòi bút Tô Hoài đó đạt đến độ sâu sắc khi
khám phá quy luật của lòng người vốn không dễ gì thấy được. Chẳng hạn: Khi
có ý định muốn đi chơi, Mị quấn lại tóc, Mị với tay lấy cái váy hoa vắt ở phía
trong vách”. Hành động này thật có lí. Nó là biểu hiện đích thực của sự hồi sinh
tâm hồn. Khi người ta muốn làm đẹp là khi đó ý thức về nhân phẩm, về giá trị

17
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
con người ở mình. Nhất là ở tình huống này đi chơi xuân, gặp bạn tình. Đằng
sau những động tác trang điểm có vẻ giản đơn kia là cả sự khao khát, sự đợi
chờ ; là cả tình cảm nồng nàn, say mê…của người con gái khi đến với tình yêu.
Hơn ai hết, Kim Lân cũng phát hiện khả năng biến đổi kỳ diệu của hạnh
phúc gia đình ở người phụ nữ được đánh thức làm con, làm vợ, làm mẹ qua
người vợ nhặt của Tràng. Ông tỏ ra rất tường tận tâm lí của người mẹ già đôn
hậu, hết lòng vì con ở chỗ day dứt vì bổn phận làm mẹ chưa tròn và những việc
làm cụ thể giúp con tạo dựng cuộc sống mới…Đây đích thực là mẹ của nông
thôn Việt Nam, được chắt ra từ những cảnh đời lam lũ vất vả, nhọc nhằn mà vẫn
không thiếu tình người này.
Trên đây chỉ là một vài hướng đánh giá mang tính gợi mở, gợi ý, không
phải là những công thức “quy lát”. Quan điểm của người viết là:
Tôn trọng, rất thận trọng nhưng sáng tạo, phát hiện của học sinh (đặc biệt
là các ý kiến có cơ sở, có giá trị)
Có thể lồng phần này khi phân tích, tránh tách bạch rời rạc theo kiểu chia
nội dung – nghệ thuật.
Tránh thái quá trong nhân xét, cần chân thành, trung thực, khách quan…
xuất phát từ cảm nhận của chính mình, từ chính tác phẩm.

+ Hiểu được tình cảnh thê thảm của người nông dân nước ta trong nạn đói
khủng khiếp năm 1945 do thực dân Pháp và phát xít Nhật gây ra.
+ Hiểu được niềm khát khao hạnh phúc gia đình, niềm tin bất diệt vào cuộc
sống và tình thương yêu đùm bọc lẫn nhau giữa những con người lao động
nghèo khổ ngay trên bờ vực thẳm của cái chết.
+ Nắm được những nét đặc sắc về nghệ thuật của thiên truyện: sáng tạo tình
huống, gợi không khí, miêu tả tâm lí, dựng đối thoại.
- Kĩ năng: Củng cố nâng cao kĩ năng đọc - hiểu truyện ngắn hiện đại
- Thái độ: Trân trọng cảm thông trước khát vọng hạnh phúc của con người; biết
ơn cách mạng đã đem lại sự đổi đời cho những người nghèo khổ, nạn nhân của
chế độ cũ.
II. Chuẩn bị của thầy và trò:

19
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
GV: SGK, SGV, chuẩn kiến thức kĩ năng, soạn bài chu đáo, dự kiến giáo án phù
hợp với đối tượng HS, sưu tầm tranh ảnh minh họa.
HS: SGK, soạn kĩ bài, đọc tác phẩm, tóm tắt truyện, nắm chắc lí thuyết làm văn
có liên quan…
III. Tiến trình bài giảng:
A. Kiểm tra bài cũ:
- Ý nghĩa nhan đề tác phẩm "Vợ nhặt"
- Tình huông truyện "Vợ nhặt"?
B. Bài mới:
Hoạt động của thầy và trò Kiến thức cơ bản
HĐI. Hướng dẫn HS tìm hiểu
diễn biến tâm trạng các nhân
vật.
- Tg giới thiệu nhân vật người
vợ nhặt qua nhưng chi tiêt nào

- Thị ra mắt mẹ chồng trong tư
thế ntn? Em có thể lí giải vì
sao thị lại cố gắng như vậy?
-Sự thay đổi ở thị trong buổi
sáng hôm sau ntn?
Nhận xét của em về người vợ
nhặt?
GVG:Thị là người phụ nữ vô
danh nhưng không vô nghĩa.
Thị là hiện thân của hạnh phúc
bé nhỏ nhưng quý giá vô ngần.
Tg muốn thể hiện một niềm tin
đầy ý nghĩa nhân văn. Tình
thương và mái ấm gia đình có
đủ sức mạnh để cảm hóa con
người.
- Nhân vật Tràng được tác
giả giới thiệu ntn? Tràng có
vợ trong hoàn cảnh nào?
- Tâm trạng đầu tiên của
che khuất đi nửa mặt. Thị có vẻ rón rén, e
thẹn”
* Khi nhận thấy những cái nhìn tò mò của
người xung quanh, “thị càng ngượng nghịu,
chân nọ bước níu cả vào chân kia”
+ Thị ra mắt mẹ chồng trong tư thế khép nép,
chỉ dám “ngồi mớm ở mép giường” và tâm
trạng lo âu, băn khoăn, hồi hộp. Rất đúng
tâm trạng của người con dâu mới về nhà
chồng.

đựng tình thương đối với
người gặp cảnh khốn cùng.
- Trên đường về nhà thái độ
của Tràng thay đổi ntn?
- Em hãy cho biết diễn biến
tâm trạng của Tràng khi dẫn
thị về nhà ra mắt mẹ?
- Tâm trạng của Tràng trong
buổi sáng hôm sau ntn?
Nhận xét về nhân vật Tràng?
GVG
- Nhưng có tấm lòng hào hiệp, nhân hậu: sẵn
lòng cho người đàn bà xa lạ một bữa ăn giữa
lúc nạn đói, sau đó đưa về đùm bọc, cưu
mang.
- Lúc đầu Tràng cũng có chút phân vân, lo
lắng: “thóc gạo còn đèo bồng.”
- Nhưng rồi, sau một cái “tặc lưỡi”, Tràng
quyết định đánh đổi tất cả để có được người
vợ, có được hạnh phúc.
- Trên đường về:
+ Tràng không cúi xuống lầm lũi như mọi
ngày mà "phởn phơ" khác thường, "cái mặt
cứ vênh vênh tự đắc với mình".
+ Anh rất vui, lòng lâng lâng khó tả:
“hắn tủm tỉm cười một mình và hai mắt
thì sáng lên lấp lánh”
+ Cũng có lúc “lúng ta lúng túng, tay nọ
xoa xoa vào vai bên kia người đàn bà”
+ Sự xuất hiện của người vợ như mang đến

hắn thấy thương yêu gắn bó với cái nhà, hắn
thấy có bổn phận lo lắng cho vợ con sau
này”
- Tràng biết hướng tới một cuộc sống tương
lai tốt đẹp hơn:
“Trong óc Tràng vẫn thấy đám người đói và
lá cờ đỏ bay phấp phới”
=> Những con người đói khát gần kề cái
chết vẫn khao khát hạnh phúc gia đình, vẫn
cưu mang đùm bọc lẫn nhau và luôn có niềm
tin vào tương lai.
c. Bà cụ Tứ:
- Một bà lão già nua, ốm yếu, lưng khòng vì
tuổi tác.
- Tâm trạng bà cụ Tứ:
- Lúc đầu:
+ Khi nghe tiếng reo, nhận thấy thái độ
vồn vã khác thường của con: phấp phỏng,
biết có điều bất thường đang chờ đợi.
+ Đến giữa sân nhà, “bà lão đứng sững
lại, càng ngạc nhiên hơn”, đặt ra hàng loạt
câu hỏi:" Quái, sao lại có người đàn bà nào
ở trong ấy nhỉ? ai thế nhỉ?”
+ Bà lập cập bước vào nhà, càng ngạc nhiên
hơn khi nghe tiếng người đàn bà xa lạ chào

23
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
Hoạt động của thầy và trò Kiến thức cơ bản
- Sau đó bà xử xự ntn với


24
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail: [email protected]
Hoạt động của thầy và trò Kiến thức cơ bản
- Bữa sáng hôm sau, bà cụ có
những thay đổi gì?
- Trong bữa cơm đầu tiên bà
cụ Tứ nói những chuyện gì? –
- Qua đó cho ta có cảm nhận
gì về suy nghĩ của người mẹ
nghèo này?
- Em có nhận xét gì về bà cụ
Tứ?
+ Cũng như những bà mẹ nhân từ khác, lòng
bà đầy thương xót cho con dâu và mong sao
cho con dâu mình hoà thuận: “Cốt làm sao
chúng mày hoà thuận là u mừng rồi”
+ “Năm nay thì đói to đấy. Chúng mày lấy
nhau lúc này, u thương quá”
 Xót thương, lo lắng cho cảnh ngộ của dâu
con.
- Bữa cơm đầu tiên đón nàng dâu mới:
+“Sáng hôm sau, bà cảm thấy “nhẹ nhỏm,
tươi tỉnh khác ngày thường, cái mặt bủng
beo u ám của bà rạng rỡ hẳn lên”
+ Cùng với nàng dâu, bà thu dọn, quét tước
nhà cửa, ý thức được bổn phận và trách
nhiệm của mình.
+Bữa cơm ngày đói thật thảm hại nhưng “cả
nhà ăn rất ngon lành”