A – MỞ BÀI
Ngân sách Nhà nước được coi là “đạo luật ngân sách thường niên”
của quốc gia. Nhìn nhận ngân sách nhà nước dưới phương diện pháp lý thì
Ngân sách nhà nước (NSNN) là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã
được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong
một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước
(Điều 1 Luật Ngân sách nhà nước 2002). Trong khái niệm đó, ta có thể thấy
hai bộ phận chủ yếu cấu thành nên ngân sách nhà nước, đó là phần thu và
phần chi. Thu và chi ngân sách nhà nước có mối liên hệ chặt chẽ trong đó
thu NSNN là cơ sở, nền tảng của chi NSNN; chi NSNN chỉ có thể thực hiện
trên cơ sở phân phối các nguồn thu ngân sách. Nhà nước huy động các
nguồn thu bằng nhiều phương thức khác nhau với mục đích đảm bảo cho các
nhu cầu chi tiêu rất lớn của Nhà nước về kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh
quốc phòng và quản lý nhà nước. Vì vậy, vấn đề đặt ra là làm thế nào để chi
tiêu có hiệu quả, sử dụng hợp lý để tận dụng triệt để các nguồn thu, tránh
lãng phí, thất thoát? Pháp luật thực định Việt Nam đã có những quy định cụ
thể về điều kiện chi ngân sách nhà nước. Trong phạm vi bài tập học kỳ này,
người viết sẽ trình bày các quy định pháp luật về điều kiện chi ngân sách
nhà nước cùng những bình luận về quy định đó và thực tiễn áp dụng những
quy định đó như thế nào.
1
B – NỘI DUNG
I. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
1. Khái niệm chi ngân sách nhà nước
Ngân sách nhà nước được coi là một hiện tượng kinh tế - xã hội gắn
liền với Nhà nước và mang tính lịch sử. Nói đến ngân sách nhà nước là đề
cập đến hai loại hình hoạt động tài chính cơ bản của Nhà nước, đó là hoạt
động thu ngân sách và hoạt động chi ngân sách. Chi ngân sách nhà nước là
một bộ phận trong cơ cấu NSNN. Theo Từ điển giải thích thuật ngữ luật học
thì chi NSNN là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền phân phối
và sử dụng quỹ ngân sách nhà nước. Mục đích của chi NSNN là thực hiện

ta có thể thấy chi ngân sách nhà nước mang những đặc điểm sau:
- Chi ngân sách nhà nước là hoạt động phân phối và sử dụng quỹ ngân
sách nhà nước, hoạt động này chỉ có thể thực hiện trên cơ sở quy định pháp
luật và dự toán ngân sách do cơ quan quyền lực nhà nước quyết định. Nội
dung chi ngân sách phải nằm trong bản dự toán ngân sách hàng năm. Bản dự
toán ngân sách này do Quốc hội thông qua. Quốc hội là cơ quan duy nhất có
quyền quyết định tổng số chi NSNN bao gồm chi ngân sách trung ương và
chi ngân sách địa phương, tổng số chi và mức chi từng lĩnh vực… Chi ngân
sách là một nội dung quan trọng quyết định đến hiệu quả quản lý Nhà nước
của bộ máy nhà nước vì vậy nó phải được thông qua theo nguyên tắc tập thể,
tập trung trí tuệ tập thể và qua một quy trình luật định nghiêm ngặt. Trước
tiên, Thủ tướng Chính phủ quyết định lập dự toán NSNN năm sau, trong đó
có nội dung chi ngân sách. Căn cứ vào quyết định đó, Bộ Tài chính ra quyết
3
định hướng dẫn về yêu cầu, nội dung, thời hạn lập dự toán NSNN…Trên cơ
sở quyết định của Chính phủ và hướng dẫn của Bộ tài chính, Ủy ban nhân
dân cấp tỉnh hướng dẫn lập dự toán ngân sách các cấp ở địa phương. Các cơ
quan, đơn vị có trách nhiệm trong việc thu chi phải tổ chức lập dự toán ngân
sách trong phạm vi nhiệm vụ được giao, báo cáo cơ quan quản lý cấp trên,
cơ quan quản lý cấp trên xem xét, tổng hợp báo cáo cơ quan tài chính cùng
cấp. UBND cấp tỉnh lập dự toán ngân sách địa phương báo cáo Thường trực
Hội đồng nhân dân cấp tỉnh xem xét, cho ý kiến, gửi Bộ tài chính và các cơ
quan có liên quan để tổng hợp, lập dự toán NSNN trình Chính phủ. Chính
phủ trình Quốc hội bản dự toán đó. Quốc hội xem xét và quyết định. Trong
quy trình trên, còn một chủ thể nữa đó là Hội đồng nhân dân được giao
quyền quyết định dự toán chi ngân sách địa phương và quyền quyết định
phân bổ ngân sách cấp mình. Như vậy, mọi hoạt động chi ngân sách phải
được thực hiện trên cơ sở dự toán do Quốc hội và Hội đồng nhân dân các
cấp quyết định.
- Chi ngân sách nhà nước là hoạt động được tiến hành bởi các chủ thể

bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước; chi
trả nợ của Nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của
pháp luật (Khoản 2 Điều 2 Luật NSNN 2002). Tuy nhiên, nếu căn cứ vào
tiêu chí mục đích kinh tế - xã hội của các khoản chi ngân sách nhà nước thì
ta có thể phân chia các khoản chi NSNN thành hai loại:
5
- Chi đầu tư phát triển: là khoản chi phản ánh việc Nhà nước sử dụng
một bộ phận ngân sách nhà nước để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế -
xã hội, phát triển sản xuất nhằm bảo đảm thực hiện các mục tiêu ổn định và
tăng trưởng kinh tế. Đây là khoản chi mang tính tích lũy. Theo Khoản 1
Điều 3 NĐ 60/2003/NĐ-CP thì các khoản chi được xếp vào loại chi đầu tư
phát triển gồm: chi đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế -
xã hội không có khả năng thu hồi vốn; chi đầu tư và hỗ trợ cho các doanh
nghiệp, tổ chức kinh tế, tổ chức tài chính Nhà nước; chi bổ sung dự trữ nhà
nước; chi đầu tư phát triển thuộc các mục tiêu quốc gia, dự án nhà nước…
Chi đầu tư phát triển phải đảm bảo cấp đủ và đúng tiến độ thực hiện trong
phạm vi dự toán được giao.
- Chi thường xuyên: là khoản chi nhằm thực hiện nhiệm vụ thường
xuyên của Nhà nước về quản lý các mặt của đời sống xã hội. Đây là những
khoản chi mang tính ổn định, định kỳ, lặp đi lặp lại và là khoản chi mang
tính tiêu dùng, vì vậy nó không có tính tích lũy. Những khoản chi này gồm:
chi cho các hoạt động sự nghiệp giáo dục, đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa
thông tin, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ; chi
cho hoạt động của các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội; chi cho
các hoạt động sự nghiệp kinh tế; chi cho quốc phòng an ninh, trật tự an toàn
xã hội…Chi thường xuyên theo định kỳ được bố trí kinh phí đều trong năm
để chi.
Ngoài ra, ta còn có thể thấy các loại chi ngân sách khác như chi trả nợ
gốc và lãi các khoản tiền do Chính phủ vay, chi viện trợ của Ngân sách trung
ương cho các Chính phủ và tổ chức ngoài nước, chi cho vay của ngân sách

nhận kinh phí hoặc các khoản chi mang tính đặc thù phát sinh từng lần. Do
đó, phạm vi áp dụng của phương thức này cũng hẹp hơn phương thức chi
theo hạn mức. Tuy nhiên, phương thức này lại tạo được sự chủ động tối đa
cho các đơn vị sử dụng ngân sách, thêm vào đó nâng cao trách nhiệm của cơ
quan tài chính trong quá trình cấp phát kinh phí. Điểm mạnh này có được là
nhờ trình tự thực hiện phương thức này: Cơ quan tài chính phát hành lệnh
chi tiền yêu cầu Kho bạc nhà nước chi trả một số tiền cho đơn vị sử dụng
ngân sách theo đúng nội dung lệnh chi. Nhận được lệnh chi tiền, Kho bạc
nhà nước xuất quỹ thanh toán cho đơn vị sử dụng ngân sách theo yêu cầu
của cơ quan tài chính.
Trên đây là những trình bày về các vấn đề khái quát liên quan đến
hoạt động chi ngân sách nhà nước. Vậy, để đảm bảo cho hoạt động chi tiêu
của Nhà nước được thực hiện có hiệu quả, chi ngân sách nhà nước cần đảm
bảo những điều kiện gì? Pháp luật Việt Nam đã có những quy định như thế
nào về những điều kiện đó?
II. ĐIỀU KIỆN CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC THEO QUY ĐỊNH
CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH – MỘT SỐ BÌNH LUẬN
1. Sự cần thiết phải có những điều kiện luật định đối với hoạt động chi
ngân sách nhà nước
- Hơn bất kỳ lĩnh vực nào, chi ngân sách nhà nước luôn được xem là
lĩnh vực chứa đựng nhiều nguy cơ tham nhũng và lãng phí nhất. Quan niệm
“tiền công” là tiền không của riêng ai khiến cho các đối tượng thụ hưởng
ngân sách nhà nước đều có xu hướng chi tiêu thoải mái, lãng phí, không tính
đến hiệu quả của nguồn vốn mà Nhà nước đầu tư. Điều này khiến cho Nhà
nước luôn phải tính đến khả năng kiểm soát việc chi tiêu ngân sách như thế
nào cho hiệu quả và tiết kiệm, trong đó việc sử dụng công cụ pháp luật để
8
điều chỉnh hoạt động chi ngân sách là vấn đề then chốt, góp phần đảm bảo
tính minh bạch, ngăn chặn tệ tham nhũng, lãng phí trong quá trình sử dụng
công quỹ.

chi ngân sách nhà nước muốn được thanh toán, chi trả phải có trong dự toán
ngân sách được giao là bởi vì mọi nhu cầu chi dự kiến cho năm kế hoạch
phải được xác định trong dự toán kinh phí từ cơ sở thông qua các bước xét
duyệt của cơ quan nhà nước có thẩm quyền từ thấp đến cao. Quyết định cuối
cùng cho dự toán chi ngân sách nhà nước thuộc về Quốc hội. Bởi Quốc hội
là cơ quan cao nhất và duy nhất có thẩm quyền quyết định dự toán ngân sách
nhà nước. Chỉ sau khi dự toán chi đã được Quốc hội xét duyệt và thông qua
mới trở thành căn cứ chính thức để phân bổ số chi cho mỗi ngành, mỗi cấp.
Xét trên góc độ pháp lý, khoản kinh phí đã được ghi trong dự toán chi ngân
sách thể hiện cam kết thanh toán của Nhà nước đối với các đơn vị sử dụng
ngân sách. Dựa trên cam kết này, các đơn vị sử dụng ngân sách có quyền đòi
hỏi Nhà nước phải cấp đủ cho mình số kinh phí mà Nhà nước đã cam kết với
điều kiện đơn vị sử dụng ngân sách chứng minh được rằng họ có đầy đủ
những điều kiện được cấp phát theo quy định của pháp luật.
Đây là điều kiện thứ nhất mà khoản chi phải thỏa mãn để có thể được
thanh toán. Có thể nói, đây là điều kiện “ở cấp trung ương” đối với các
khoản chi. Bởi nó quy định khoản chi đó phải nằm trong dự toán ngân sách-
đạo luật ngân sách thường niên mà chỉ cơ quan lập pháp cao nhất là Quốc
hội có quyền thông qua. Quy định này đưa ra đảm bảo các khoản dự định chi
sẽ phù hợp với tổng thể các khoản chi khác, phù hợp với định hướng phát
triển kinh tế - xã hội mà Nhà nước đề ra trong năm ngân sách.
10