1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN
LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ LÊ THỊ THÙY DUNG VAI TRÒ CỦA VĂN HOÁ THẨM MỸ ĐỐI VỚI
SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN
VIỆT NAM HIỆN NAY
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
Chuyên ngành: CNDVBC&CNDVLS
Mã số: 62 22 80 05
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Nguyễn Văn Huyên
Hµ Néi – 2013 4
MỤC LỤC
A. MỞ ĐẦU…………………………………………………………
4
B. NỘI DUNG………………………………………………………
18
Chƣơng 1. LÝ LUẬN VỀ VAI TRÕ CỦA VĂN HÓA THẨM
MỸ ĐỖI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN
18
2.5. Những vấn đề đặt ra trong sự phát triển nhân cách sinh viên
Việt Nam hiện nay do việc vận dụng, phát huy vai trò của văn
hóa thẩm mỹ chƣa tốt………………………………………………. 120
Chƣơng 3. PHƢƠNG PHƢỚNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP CHỦ
YẾU PHÁT HUY VAI TRÕ CỦA VĂN HÓA THẨM MỸ ĐỐI
VỚI SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH SINH VIÊN VIỆT NAM
HIỆN NAY…………………………………………………………
133 5
3.1. Phƣơng hƣớng phát huy vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với
sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay…………….
133
3.2. Những giải pháp chủ yếu phát huy vai trò của văn hoá thẩm
mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay
149
C. KẾT LUẬN……………………………………………………….
178
D. DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN………………………………………
182
E. TÀI LIỆU THAM KHẢO………………………………………
183
toàn diện của sinh viên chính là tiền đề cho sự đóng góp tích cực của họ đối
với tiến bộ xã hội.
Ngày nay, trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Việt Nam xã hội
chủ nghĩa, xu thế hội nhập khu vực, hội nhập quốc tế đang diễn ra mạnh mẽ
và sôi động, sự phát triển nhảy vọt của cách mạng khoa học và công nghệ trên
thế giới đòi hỏi sinh viên Việt Nam phải nỗ lực rèn luyện, phấn đấu vƣơn lên
toàn diện về thể lực, trí lực, đạo đức, nhân cách, để đáp ứng yêu cầu của thời
đại, đƣa đất nƣớc từng bƣớc tiến kịp các nƣớc trong khu vực và trên thế giới.
Đại hội XI của Đảng đã chỉ rõ: “Tập trung xây dựng đời sống, lối sống và môi
trƣờng văn hóa lành mạnh; coi trọng văn hoá trong lãnh đạo, quản lý, văn hoá
trong kinh doanh và văn hoá trong ứng xử” [30, tr. 126].
Tuy nhiên, trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay,
bên cạnh xu hƣớng tích cực và tiến bộ, nhiều yếu tố tiêu cực từ bên ngoài 7
cũng thâm nhập, tác động không nhỏ tới nhận thức và hành vi của một bộ
phận sinh viên nƣớc ta. Nhiều vấn đề có liên quan tới tƣ tƣởng, quan điểm, lối
sống, đạo đức, nhân cách của sinh viên đang bị suy thoái, lệch lạc; những giá
trị truyền thống, thuần phong mỹ tục của dân tộc đang có xu hƣớng bị sinh
viên xem nhẹ; việc tìm hiểu, phân tích và tiếp thu các xu hƣớng tƣ tƣởng và
trào lƣu của xã hội hiện đại trong sinh viên còn có phần cảm tính, thiếu cân
nhắc và chọn lọc….Tất cả những “lệch chuẩn” trong nhân cách ấy cần phải
đƣợc điều chỉnh để tạo ra những sinh viên đáp ứng đƣợc nhu cầu đòi hỏi của
thời đại.
Văn hóa thẩm mỹ hiện diện trong tất cả các hoạt động của con ngƣời,
đặc biệt nó tác động đến con ngƣời bằng cái đẹp và thông qua cái đẹp, trong
sự hài hoà với cái chân, cái thiện, cái có ích. Nó đánh thức không chỉ năng lực
thẩm mỹ mà toàn bộ năng lực sáng tạo tiềm ẩn, lay động những sợi dây tình
cảm tinh tế nhất của tâm hồn con ngƣời. Tác động thẩm mỹ làm nảy sinh nhu
nghiên cứu khoa học triết học, chuyên ngành mỹ học và văn hoá học.
Ở Liên Xô trƣớc đây đã có những công trình nghiên cứu về văn hóa
thẩm mỹ. Công trình chuyên khảo của M.X Cagan “Văn hóa thẩm mỹ của con
ngƣời Xô Viết”- Trƣờng Đại học Tổng hợp Lêningrát (1976), đã khảo sát bản
chất của văn hoá thẩm mỹ, xem giáo dục thẩm mỹ nhƣ một phƣơng tiện hình
thành nhân cách và khẳng định vai trò của nghệ thuật trong sự phát triển nhân
cách của con ngƣời nói chung. Giáo trình “Cơ sở lý luận văn hóa Mác-
Lênin”, Nxb Văn hoá, Hà Nội, 1983 của tập thể tác giả Liên Xô do giáo sƣ
A.I.Ácnônđốp chủ biên đã dành cả chƣơng XV để trình bày về “Văn hóa
thẩm mỹ xã hội chủ nghĩa”. Trong chƣơng này tác giả đã trình bày những
quan niệm chung nhất về văn hoá thẩm mỹ, chức năng và các lĩnh vực biểu
hiện của nó. Văn hoá nghệ thuật đƣợc xem là hạt nhân của văn hoá thẩm mỹ
và là một nội dung quan trọng trong nhiệm vụ giáo dục thẩm mỹ cho nhân 9
dân lao động. Tuy chƣa đƣa ra định nghĩa hoàn chỉnh song các tác giả đã có
quan niệm rõ nét về bản chất, chức năng, đặc thù của văn hoá thẩm mỹ. Trong
cuốn “ Nguyên lý mỹ học Mác- Lênin” của IU.A. Lukin và V.C.
Xcacherơsicôp, Nxb Sách giáo khoa Mác- Lênin, Hà Nội, 1984, các tác giả
cho rằng: “Văn hoá thẩm mỹ đƣợc hình thành bởi các giá trị thẩm mỹ”.
Ở trong nƣớc cũng có nhiều tác giả nghiên cứu nhƣ: “Văn hóa thẩm mỹ
và nhân cách” của Lƣơng Quỳnh Khuê - Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,
1995. Ở công trình này tác giả đã đƣa ra khái niệm văn hóa thẩm mỹ là một
hệ thống chỉnh thể bao hàm bên trong nó những năng lực tinh thần – thực
tiễn đặc biệt giúp con người có khả năng hoạt động theo các quy luật của cái
đẹp nhằm cảm thụ, nhận thức, đánh giá, và sáng tạo trên các giá trị thẩm mỹ;
tác giả cũng đã phân tích cơ cấu nội tại của văn hóa thẩm mỹ bao gồm năng
lực thẩm mỹ, hoạt động thẩm mỹ và giá trị thẩm mỹ cũng nhƣ tác động của
chúng đối với sự phát triển các phẩm chất văn hóa của con ngƣời. Nguyễn
diện khác nhau nhƣ triết học, thẩm mỹ học, xã hội học, tâm lý học, văn hóa
học… các tác giả đã đề cập đến các vấn đề: khái niệm văn hóa, văn hóa thẩm
mỹ; bản chất, cấu trúc và chức năng của văn hóa thẩm mỹ; giá trị thẩm mỹ,
vai trò của văn hóa thẩm mỹ trong sự hình thành và phát triển con ngƣời.
Đồng thời, các công trình trên cũng đã đƣa ra một số phƣơng hƣớng và giải
pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lƣợng và hiệu quả của văn hóa thẩm mỹ.
Những công trình này đã nghiên cứu vấn đề văn hóa thẩm mỹ dƣới nhiều góc
độ khác nhau, trong đó tập trung chủ yếu khai thác quan điểm mácxít về văn
hóa thẩm mỹ. Những công trình này có giá trị tham khảo rất cao đối với đề tài
luận án.
Về khái niệm văn hóa thẩm mỹ: Chúng ta biết rằng, văn hóa thẩm mỹ
là một khía cạnh của văn hóa, đó là một phạm trù rất rộng, để làm rõ nó, cần
đƣợc nghiên cứu toàn diện từ nhiều khoa học khác nhau. Các công trình của 11
các nhà nghiên cứu trƣớc đã bàn khá kỹ lƣỡng về khái niệm, cấu trúc và vai
trò của văn hóa thẩm mỹ. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu thƣờng chỉ
đƣợc tiếp cận, phân tích từ một ngành khoa học cụ thể, cho nên nội hàm khái
niệm văn hóa thẩm mỹ chỉ đƣợc làm rõ ở khía cạnh mà từng công trình
nghiên cứu quan tâm; nó có thể đƣợc phân tích rất sâu từ khía cạnh tâm lý
học, nghệ thuật học, văn hóa học. Từ cách tiếp cận có tính tổng hợp phải nói
tới các công trình nghiên cứu từ triết học, chuyên ngành mỹ học. Đây là mảng
công trình có nhiều đóng góp vào làm rõ dần khái niệm văn hóa thẩm mỹ.
Về vai trò của văn hóa thẩm mỹ: Vai trò của văn hóa thẩm mỹ từ lý
luận chung đƣợc quan tâm bởi nhiều nhà triết học, trong đó có mỹ học ở Liên
Xô và một số nƣớc châu Âu. Kết quả nghiên cứu của họ làm cơ sở lý luận cho
nghiên cứu vấn đề này ở Việt Nam những năm qua, tuy nhiên các công trình
nghiên cứu ở Việt Nam cũng đi sâu vào lý thuyết. Các nhà nghiên cứu tiền
bối thƣờng chỉ đánh giá vai trò của văn hóa thẩm mỹ tới nhân cách nói chung
Một số tạp chí cũng có những bài viết về đề tài nhân cách nhƣ: “Những
phẩm chất nhân cách cần giáo dục cho sinh viên”, Mạc Văn Trang, Tạp chí
Nghiên cứu Đại học và Giáo dục Chuyên nghiệp, số 4 năm 1992; “Thẩm định
những chuẩn mực giá trị trên bình diện nhân cách” của Đỗ Huy, Tạp chí Triết
học, số 3 năm 1993; “Hình thành và phát triển nhân cách trong kinh tế thị
trƣờng” , Lê Đức Phúc, Tạp chí Cộng sản, số 6 năm 1995…
Một số luận án về nhân cách dƣới góc độ triết học và tâm lý học đã
đƣợc bảo vệ nhƣ: “Vai trò của đạo đức với sự hình thành nhân cách con ngƣời
Việt Nam trong điều kiện đổi mới hiện nay”, Lê Thị Thuý, H.2000; “Những
đặc điểm nhân cách tạo thành uy tín của nữ giảng viên đại học đối với sinh
viên”, Hoàng Mộc Lan, H.2003; “Phát triển giá trị văn hoá trong nhân cách sĩ
quan trẻ quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay”, Nguyễn Xuân Trƣờng, 13
H.2005; “Định hƣớng giá trị nhân cách của học sinh trung học phổ thông”,
Nguyễn Thị Mai Lan, H. 2009; …
Một số công trình nghiên cứu khoa học công nghệ cấp nhà nƣớc có liên
quan tới đề tài nhân cách đã đƣợc thực hiện nhƣ Chƣơng trình KX07,
KXKH04. Chƣơng trình KX-07 “Con ngƣời Việt Nam - mục tiêu và động lực
của sự phát triển kinh tế - xã hội” có một số đề tài liên quan đến nhân cách
nhƣ: “Giá trị, định hƣớng giá trị nhân cách và giáo dục giá trị”, Nguyễn
Quang Uẩn (chủ biên), H.1995; “Kết quả điều tra về vai trò của nhà trƣờng
trong việc hình thành và phát triển nhân cách con ngƣời Việt Nam”, Hoàng
Đức Nhuận (chủ biên), H.1995. Trong đó, đề tài nghiên cứu trực tiếp về nhân
cách là KX07-04 “Đặc trƣng và xu thế phát triển nhân cách con ngƣời Việt
Nam trong sự phát triển kinh tế - xã hội”. Đề tài này đã tiến hành nghiên cứu
nhân cách dƣới dạng nghiên cứu lý luận về nhân cách song song với điều tra
xã hội học trên cơ sở coi đặc trƣng của nhân cách con ngƣời Việt Nam thể
hiện trên ba mặt cơ bản là: định hƣớng giá trị, tiềm năng – khả năng – kỹ
tộc, lý tƣởng xã hội chủ nghĩa, niềm tin, bản lĩnh là những giá trị nhân cách
cơ bản đƣợc ngƣời Việt Nam hiện nay hƣớng tới.
Với đối tƣợng hẹp là nhân cách sinh viên cũng đã có một số tác giả bàn
đến nhƣ: Trần Sỹ Phán với luận án “Giáo dục đạo đức đối với sự hình thành
và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”; “Giáo
dục nhân cách cho học sinh, sinh viên trong bối cảnh của cơ chế thị trƣờng”,
Phạm Thị Minh, T/c Tâm lý học, số 7 năm 2005, “Xây dựng nhân cách sinh
viên sƣ phạm phục vụ việc đào tạo nguồn nhân lực tỉnh Khánh Hòa”, luận án
tiến sĩ của Vũ Thị Kim Oanh, Hà Nội, 2011… Tuy nhiên, nhân cách sinh viên
mới chỉ đƣợc bàn đến ở khía cạnh đạo đức hoặc dƣới góc độ tâm lý học.
Trong đề tài “Mô hình nhân cách con ngƣời Việt Nam trong thời kỳ
công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc” thuộc Chƣơng trình KHXH04 cũng 15
đƣa ra kết quả nghiên cứu nhân cách sinh viên bằng trắc nghiệm Cattel 16 PF
có tham khảo kết quả của một nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa đặc trƣng
nhân cách của sinh viên Trung Quốc và Việt Nam của Phùng Đình Mẫn. Kết
quả của nghiên cứu này có giá trị tham khảo rất cao trong đề tài của chúng tôi.
Về đối tượng sinh viên: Ở Việt Nam, đối tƣợng sinh viên cũng đã đƣợc
các cơ quan chức năng nhƣ Trung ƣơng Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí
Minh, Ban Tuyên giáo, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục Thanh – Thiếu niên và Nhi
đồng của Quốc hội, Viện nghiên cứu Thanh niên, các trƣờng đại học, cao
đẳng và các tổ chức thế giới nhƣ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Quỹ Nhi
đồng Liên hợp quốc (UNICEF)… chọn làm đối tƣợng nghiên cứu. Các công
trình nghiên cứu của các cơ quan, tổ chức này đã đề cập tới vấn đề lý luận và
thực tiễn căn bản liên quan tới sinh viên. Trong thời gian gần đây, trƣớc tình
hình nóng bỏng của các vấn đề tệ nạn xã hội có liên quan tới sinh viên thì đối
tƣợng sinh viên đƣợc quan tâm nghiên cứu với mật độ dày đặc hơn. Nhiều kết
quả điều tra, khảo sát đã đƣợc công bố. Với mục đích nghiên cứu và góc độ
mở các tiềm năng sáng tạo của con ngƣời, trong sách “Văn hóa thẩm mỹ với
sự phát triển con ngƣời trong thế kỷ mới”, Nxb Văn hóa, 2001. Trong giáo
trình Mỹ học đại cƣơng, Nxb Chính trị Quốc gia, 2004, Nguyễn Văn Huyên
dành cả một chƣơng cho vấn đề vai trò của giá trị thẩm mỹ đối với phát triển
con ngƣời hiện nay, trong đó tác giả đã chứng minh giáo dục thẩm mỹ nói
chung, vai trò của giáo dục nghệ thuật nói riêng có ƣu thế đặc biệt, do đó có
sức mạnh đặc biệt trong sự phát triển các phẩm chất ngƣời; tác giả cũng đƣa
ra một số phƣơng thức và loại hình giáo dục thẩm mỹ trong điều kiện hiện tại.
Nhìn chung, các mảng vấn đề liên quan đến đề tài luận án đã đƣợc nhiều
nhà khoa học quan tâm và có nhiều công trình nghiên cứu hết sức sâu sắc, có giá
trị lớn về khoa học, đó là kho tài liệu quý báu làm cơ sở lý luận cho việc tham
khảo nghiên cứu, thực hiện luận án. Một số tác giả đã bàn đến vai trò của văn 17
hóa thẩm mỹ đối với sự phát triển con ngƣời nói chung. Tuy nhiên, cho đến
nay, vấn đề vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên
Việt Nam hiện nay hầu nhƣ vẫn còn bỏ ngỏ. Việc thực hiện đề tài mới có ý nghĩa
lý luận và thực tiễn cấp bách đối với việc phát triển con ngƣời mới xã hội chủ
nghĩa nói chung, nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế ở Việt Nam
hiện nay cần đƣợc kế thừa, tiếp thu có chọn lọc những thành tựu của các công
trình nghiên cứu của các nhà khoa học tiền bối.
3. Mục đích và nhiệm vụ của luận án
- Mục đích:
Trên cơ sở lý luận về văn hóa thẩm mỹ, nhân cách và vai trò của văn
hóa thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách, luận án phân tích, làm rõ vai trò
của văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện
nay, từ đó đề xuất phƣơng hƣớng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy
vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt
Nam trong điều kiện hiện nay.
Phạm vi: Văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên có
thể đƣợc nghiên cứu ở nhiều góc độ, nhiều khía cạnh khác nhau: văn hóa dân
tộc; hoạt động sống; môi trƣờng xã hội; v.v. Trong khuôn khổ của luận án
này, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu, phân tích và làm rõ vai trò của văn hoá
thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện nay thông
qua việc phân tích và đánh giá chất lƣợng giảng dạy, đào tạo của nhà trƣờng
và các hoạt động của sinh viên trong các trƣờng đại học, cao đẳng ở nƣớc ta.
19
6. Đóng góp mới về khoa học của luận án
- Luận án phân tích một cách có hệ thống những vấn đề lý luận về văn hoá
thẩm mỹ và nhân cách, chỉ ra tính tƣơng đồng giữa văn hóa thẩm mỹ và nhân
cách, từ đó, làm rõ vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách
sinh viên Việt Nam;
- Phân tích thực trạng sự phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam hiện
nay do văn hóa thẩm mỹ mang lại, đồng thời, chỉ ra những vấn đề đặt ra trong
thực trạng ấy;
- Đề xuất và luận giải tính khả thi của một số giải pháp thiết thực nhằm
phát huy vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách sinh
viên Việt Nam hiện nay.
7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
- Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần phát triển lý luận về văn hoá
thẩm mỹ, nhân cách và vai trò của văn hoá thẩm mỹ đối với sự phát triển
nhân cách sinh viên nói riêng, con ngƣời Việt Nam nói chung hiện nay.
- Kết quả nghiên cứu của luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo
phục vụ công tác nghiên cứu, học tập và giảng dạy về văn hóa thẩm mỹ trong
các trƣờng đại học, cao đẳng. Luận án cũng có ý nghĩa gợi ý, khuyến nghị đối
với những ngƣời làm công tác quản lý văn hoá nghệ thuật, công tác giáo dục
hoạt động sáng tạo đƣợc thực hiện trong các công trình lao động, khoa học và
nghệ thuật mang tính chất và ý nghĩa thẩm mỹ” [77, tr. 339].
Các nhà nghiên cứu Việt Nam, nhƣ Đỗ Huy trong cuốn “Mỹ học với tƣ
cách là một khoa học” coi văn hoá thẩm mỹ là biểu hiện tập trung của quan hệ
thẩm mỹ. Văn hoá thẩm mỹ chính là trình độ của con ngƣời trong thƣởng 21
thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ: “Văn hoá thẩm mỹ là sự thể hiện những
năng lực thẩm mỹ của bản chất con ngƣời. Đó là sự thể hiện toàn bộ sức
mạnh, khả năng sáng tạo có dự kiến của con ngƣời theo quy luật cái đẹp.
Trong quá trình thể hiện các lực lƣợng bản chất theo quy luật cái đẹp, con
ngƣời xác lập các quan hệ thẩm mỹ. Hành động lịch sử đầu tiên của con
ngƣời là thoả mãn nhu cầu thực dụng. Bản chất ngƣời là bản chất sáng tạo.
Con ngƣời khi sáng tạo ra đời sống xã hội thì nó cần tái sản xuất các thể chất
cá nhân. Nó tạo ra các hoạt động sống, kiểu sống nhất định, trạng thái nhất
định của hoạt động sống. Đó là quá trình hoàn thiện cuộc sống vƣơn tới giá trị
chân thiện mỹ” [55, tr. 73].
Mặc dù có những khác biệt trong chi tiết song các quan niệm trên đều
thống nhất ở chỗ cho rằng văn hoá thẩm mỹ là một phƣơng diện đặc thù của
văn hoá nói chung. Nó không có lĩnh vực tồn tại riêng mà hoà quyện vào nền
văn hoá, làm cho nền văn hoá đạt tới sự vận hành “theo quy luật của cái đẹp”.
Nếu văn hóa đƣợc hiểu nhƣ là mức độ biểu hiện và thực hiện các sức mạnh
bản chất của con ngƣời nhƣ là phƣơng thức nhân tính của các hoạt động đó thì
văn hóa thẩm mỹ chính là sự thể hiện và thực hiện các năng lực thẩm mỹ của
con ngƣời trong toàn bộ các hoạt động xã hội của họ, phƣơng thức thẩm mỹ
của các hoạt động đó. Tính đặc thù của văn hoá thẩm mỹ thể hiện ở nhân tố
thẩm mỹ. Nó đƣợc hình thành trong hoạt động thẩm mỹ, trong đời sống thẩm
mỹ, do các nhu cầu cảm thụ, nhận thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ của
con ngƣời thôi thúc, quy định và đến lƣợt mình, văn hoá thẩm mỹ lại là công
mỹ là một hệ thống chỉnh thể bao hàm bên trong nó những năng lực tinh thần
- thực tiễn đặc biệt, giúp con ngƣời có khả năng hoạt động theo các quy luật
của cái đẹp nhằm cảm thụ, nhận thức, đánh giá và sáng tạo các giá trị thẩm
mỹ. Nó góp phần to lớn vào việc giáo dục, xây dựng và phát triển nhu cầu 23
thẩm mỹ, ý thức thẩm mỹ, năng lực thẩm mỹ và tình cảm thẩm mỹ cho con
ngƣời, làm cho con ngƣời và xã hội ngày càng hoàn thiện hơn.
1.1.1.2. Cấu trúc của văn hóa thẩm mỹ
Các nhà nghiên cứu đƣa ra nhiều quan niệm về văn hoá thẩm mỹ thì
đồng thời cũng có nhiều cách phân chia cấu trúc của văn hoá thẩm mỹ. Các
giáo trình thẩm mỹ của các tác giả Liên xô và Việt Nam đều cho rằng văn hoá
thẩm mỹ đƣợc thể hiện trong các lĩnh vực chủ yếu, đó là khách thể thẩm mỹ,
chủ thể thẩm mỹ và nghệ thuật. Trong các công trình nghiên cứu của mình,
các nhà nghiên cứu mỹ học ở Việt Nam nhƣ: Hoài Lam, Đỗ Huy, Đỗ Văn
Khang, Nguyễn Văn Huyên, Lê Ngọc Trà … về cơ bản cũng đồng quan điểm
nhƣ trên. Theo Lƣơng Quỳnh Khuê, văn hoá thẩm mỹ bao gồm: năng lực
thẩm mỹ, hoạt động thẩm mỹ và các giá trị thẩm mỹ. Kế thừa và phát triển
các tƣ tƣởng nêu trên, chúng tôi cho rằng cấu trúc của văn hoá thẩm mỹ bao
gồm các yếu tố cơ bản sau: ý thức thẩm mỹ, năng lực thẩm mỹ, hoạt động
thẩm mỹ và giá trị thẩm mỹ.
Ý thức thẩm mỹ là sự phản ánh hiện thực vào ý thức con người trong
quan hệ với nhu cầu thưởng thức thẩm mỹ nói chung và nhu cầu sáng tạo cái
đẹp nói riêng. Ý thức thẩm mỹ phản ánh đời sống hiện thực một cách toàn
vẹn, sinh động, đầy sắc thái tình cảm, nhằm đáp ứng nhu cầu thƣởng thức,
đánh giá và sáng tạo hiện thực. Tuy mang tính chất cảm tính, nhƣng ý thức
thẩm mỹ không đơn thuần chỉ là sự phản ánh các yếu tố thuộc hình thức bề
ngoài của sự vật, hiện tƣợng. “Sự độc đáo diệu kỳ của ý thức thẩm mỹ chính
là ở chỗ nó vừa giữ đƣợc những ấn tƣợng cảm tính phong phú vừa đồng thời
Hoạt động thẩm mỹ là khái niệm phản ánh các hoạt động của con
người do nhu cầu thẩm mỹ và mục đích thẩm mỹ quy định nhằm tạo ra một
giá trị thẩm mỹ nhất định. Đây là hoạt động đặc biệt chỉ có ở con ngƣời, biểu
hiện sâu sắc những phẩm chất văn hoá của hoạt động ngƣời nói chung nhằm 25
khám phá, nhận thức, thấu hiểu, chiếm lĩnh, đánh giá và sáng tạo thế giới một
cách thẩm mỹ.
Hoạt động thẩm mỹ chính là việc đƣa các yếu tố thẩm mỹ vào các lĩnh
vực khác nhau của hoạt động ngƣời nhằm trau dồi sự sâu sắc, tinh tế về
phƣơng diện thẩm mỹ trong toàn bộ hoạt động đời sống con ngƣời. Chính với
nghĩa này mà nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, văn hoá không bao giờ tồn tại
dƣới những hình thức thô thiển; văn hoá nào cũng là văn hoá thẩm mỹ. Hoạt
động thẩm mỹ chính là sự biểu hiện sâu sắc của tính sáng tạo, tính tự do và
khuynh hƣớng vƣơn tới cái đẹp.
Hoạt động thẩm mỹ, nhƣ đã phân tích ở trên, là loại hoạt động dù vƣợt
thoát thế giới hiện thực, nhƣng bao giờ cũng hƣớng tới thế giới hiện thực; nó
vừa khám phá vẻ đẹp của thế giới hiện thực, vừa thẩm mỹ hoá nó vì sự hoàn
thiện của thế giới và vừa vì sự hoàn thiện của con ngƣời. Cho nên, hoạt động
thẩm mỹ vừa là một thành tố của văn hóa thẩm mỹ, vừa sáng tạo ra giá trị
thẩm mỹ.
Giá trị thẩm mỹ là kết quả của quá trình hoạt động thưởng thức, đánh
giá và sáng tạo thẩm mỹ của chủ thể thẩm mỹ. Giá trị thẩm mỹ là một loại giá
trị tinh thần thể hiện quan hệ giữa đối tƣợng thẩm mỹ và chủ thể thẩm mỹ, ở
đó chứa đựng xúc cảm, tình cảm, lý tƣởng thẩm mỹ, phản ánh các chuẩn mực
cuộc sống theo khát vọng chân – thiện – mỹ.
Chúng tôi đồng quan điểm với các nhà nghiên cứu đi trƣớc cho rằng:
giá trị thẩm mỹ mang tính chủ quan cảm tính của chủ thể thẩm mỹ. Cùng một
đối tƣợng thẩm mỹ nhƣng dƣới lăng kính của những chủ thể thẩm mỹ khác
nhƣ chức năng thƣởng thức, chức năng thẩm mỹ, chức năng nhận thức, chức
năng giáo dục, chức năng giao lƣu, chức năng thông tin - giao tiếp, chức
năng giải trí. Stolovich - nhà mỹ học ngƣời Nga phân loại chức năng thẩm mỹ
Copyright: Tài liệu đại học ©