BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
_________________
Nguyễn Thị Minh Thư
NHÂN VẬT HỀ TRONG SỰ SÁNG TẠO
CỦA SHAKESPEARE

Chuyên ngành : Văn học nước ngoài
Mã số : 60 22 30 LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS. LƯƠNG DUY TRUNG
Thành phố Hồ Chí Minh - 2009
LỜI CẢM ƠN


dáng xã hội m
ình. Kịch William Shakespeare thực sự là tấm gương trung thực
để ta loại bỏ những thói xấu, phát huy những tính tốt trên con đường tự hoàn
thiện. Bên cạnh những bài học nhẹ nhàng mà sâu sắc, Shakespeare phơi bày
rõ thời đại Phục Hưng thời kì sau đó. Đủ mọi tầng lớp người với những thói
hư tật xấu lần lượt bước lên sân khấu với những phong cách
hoàn toàn khác
nhau. Điều này có thể giải thích được sự trường tồn của kịch phẩm
Shakespeare.
Tuy nhiên, chúng ta có thể học những bài học đạo đức ấy ở bất kì đâu:
tục ngữ, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn. Thực chất sự trường tồn của những
kịch phẩm của Shakespeare là do đâu? Theo chúng tôi, đó là vì những bài
học
đạo đức ấy luôn gắn liền với kiểu nhân vật mà nhân vật ấy không bao giờ bị
bỏ quên trong bất kì thời đại nào: nhân vật hề. Đương nhiên hề không lấy gì
xa lạ với bất kì ai. Nhưng hề đối với Shakespeare còn là chìa khóa để mở ra
nhiều phương diện khác của kịch. Vì vậy, chọn đề tài “NHÂN VẬT HỀ

TRONG SỰ SÁNG TẠO CỦA SHAKESPEARE”, chúng tôi muốn đi tìm
đặc điểm, vai trò và phong cách thể hiện nhân vật hề trên sân khấu của
Shakespeare. Đồng thời cũng muốn trả lời câu hỏi, liệu những bài học kinh
nghiệm mà William Shakespeare đưa ra cách đây gần năm trăm năm có còn
phù hơn đối với hiện tại?
Ở nước ta, William Shakespeare không còn xa lạ mặc dù ông đến Việt
Nam khá muộn. Tác phẩm được dịch ra vẫn còn ít do có sự khác biệt về văn
hóa, lịch sử, chính trị, quan điểm, lối sống… Năm 1964, nhâ
n dịp 400 ngày

thế nào?
3. Lịch sử vấn đề
Shakespeare không xa lạ đối với độc giả Việt Nam. Đã có nhiều sách và
tài liệu ngiên cứu chuyên biệt với cái nhìn khá toàn diện về Shakespear
e.
Đối với các học giả phương Tây, chúng tôi thấy Robert Greene, cùng
thời với Shakespeare tỏ ra không thiện cảm lắm với Shakespeare. Ông viết
“Đừng tin vào kẻ lạ mặt đó, kẻ có trái tim hổ dữ dưới bộ mặt của một anh hề.
Hắn nghĩ rằng hắn có thể viết thơ tự do như bất cứ người nào trong quí vị và
như một bậc thầy trong mọi c
huyện”. Thêm vào đó ông giễu cợt “Hắn xem
mình như là người duy nhất có thể làm náo động kịch trường (Shake có nghĩa
là náo động, spear có nghĩa là giáo mác, đâm bằng giáo mác)”.
Trong Lịch sử sân khấu thế giới do tổ bộ môn lịch sử sân khấu nước
ngoài, Nguyễn Đức Nam dịch năm có đề cập tới nhân vật hề, đặc biệt là
Falstaff. “Khán giả say mê chàng hiệp sĩ Tanbot (Henry IV, phần I), bị lay
động bởi hình tượng Risot III. Fafstaff làm cho hai hình tượng này mờ nhạt
đi” [30, 69]. Ông là mảnh vụn của một giai cấp xưa đang tìm cách thích nghi
với giai cấp tư sản đang lên. “Đề tài này đi từ Me-du-on qua I-u-don và nhiều
người khác cho tới tận Shakespeare, người đã thể hiện nó một cách nghệ
thuật và hiện thực sâu sắc” [30, 26]. Falstaff nhại lại khi tuyên bố về cách
làm vua “ta phải nói năng có tình cảm, và điều này ta sẽ làm không kém vua
Cambi trong bi kịch”. Faftaff đã nhại giọng văn I-u-phu-do với hoàng tử
Henry “không phải cách tiêu phí thời gian của con mà ngay cả xã hội con

đang sống cũng khiến cho ngạc nhiên… Bạn bè giao du của mày làm bẩn mắt
thiên hạ…”. Bối cảnh Fafstaft là một phần cơ bản của bức tranh thời Phục

tính cách hề khi đơn giản lúc phức tạp. Tiếng cười của hề là tiếng cười đa
diện. Hề phản ánh những phút giây khủng hoảng trầm trọng của thời đại
Shakespeare. Cơ sở vĩ đại của Shakespeare chính là chân lí và bản thân cuộc
sống, do đó tất cả những gì ông viết ra đều chân chính và mạnh khỏe. Những
hiện tượng tiêu cực đều được gửi gắm trong những lời phát xét tối hậu của hề
(chữ dùng của Bakhtin).
Có những nhà nghiên cứu rất đề cao Shakespeare. Huygo nhận xét “Ở
trên Sêchxpia, không còn ai nữa… Chỉ riêng một mình ông ta, ông ta đã bằng
cả thế kỷ XVII đẹp đẽ của nước Pháp chúng ta và gần cả thế kỷ XVIII”. Lịch
sử sân khấu thế giới có nêu: trong một bức thư gửi cho Mác (ngày 19-12-
1873) Ăng Ghen viết: " Cái tên đốn mạt Rôđrich Bênêđich đã xuất bản một
cuốn sách dày cộp và khó ngửi, chống cái bệnh "sùng bái Sêchxpia" trong đó
hắn chứng minh hết sức tỉ mỉ rằng Sêchxpia không thể so sánh với các nhà
đại thi hào ở nước ta, cũng không thể sánh ngay được với các nhà thơ hiện
đại. Hình như là phải lật Sêchxpia khỏi đài kỷ niệm để bê cái đít to lớn của
Bênêđich lên mà đặt vào đó thì phải. Nhưng chỉ một màn thứ nhất của Những
người vợ vui vẻ ở Winxơ cũng t
hấy có nhiều sinh động và nhiều thực tế hơn là
toàn bộ văn học Đức. Chỉ riêng Laxơ và con chó Crab của y cũng còn hay
hơn tất cả những hài kịch Đức cộng lại".
Trong thư gửi cho Latxan ngày 16-4-1859 phê bình vở kịch Franxơ
Phôn Xickingen của ông ta, Mác viết: "Rõ ràng là lúc ấy anh nên Sêchxpia
hoá hơn nữa, còn bây giờ đây thì tôi nhận định rằng khuyết điểm lớn nhất của
anh l
à Sile hoá tức là biến nhân vật thành ra chỉ là những phát ngôn nhân
của tinh thần thời đại". Trước đấy một ngày ĂngGhen đã viết cho Latxan
cũng về vấn đề ấy: "Tuy vậy, theo tôi thì hình như tính cách của cá nhân
không những được diễn tả bằng việc mà cá nhân làm, mà còn bằng cách mà
. Bản thân
Shakespeare cũng khẳng định các anh hề và diễn viên hài rất phổ biến trên
sân khấu thời đó “câu chuyện vui và lời bông đùa của họ có tác dụng làm đối

trọng với thứ ngôn ngữ văn hoa và hùng hồn của các nhân vật khác. Tác giả
thường xuyên cộng tác với William Kemp, diễn viên hề nổi tiếng nhất thời
đó” [4, 29]. Vào thế kỉ XIX, những vở kịch của Shakespeare được ông nhận
và trình diễn liên tục cho tới ngày nay, trở thành nguồn cảm hứng cho vô số
những thử nghiệm sân khấu vì nó truyền tải những hiểu biết sâu sắc về bản
chất con người, thông qua việc khắc họa đa dạng các nhân vật, trong đó có
nhân vật hề.
Đối với các nhà nghiên cứu Việt Nam, các ý kiến đểu nêu bật được tầm
quan trọng của kịch phẩm Shakespeare. Sách Văn học phương tây, phần viết
về Shakespeare của PGS. Lương Duy Trung điểm qua cuộc đời, sự nghiệp
sáng tác của Shakespeare và ca ngợi công lao to lớn của ông “một điểm nổi
bật t
rong phong cách hài kịch của Shakespeare là t
hể hiện hết sức sinh động
những nét tâm lí phổ biến cũng như những tính cách cá biệt… ông kết hợp
tính hiện thực với tính lãng mạn bay bổng” [4, 203]. Tác giả phân tích điểm
nổi bật nhất trong từng vở kịch của Shakespeare, cũng không quên nhắc tới
nhân vật chuyên gây cười: anh hề, như Fester “vai hề vui nhộn nhất của
Shakespeare từ trước tới bây giờ” [4, 207].
Trong chương trình THPT, ba kịch phẩm của Shakespeare được đưa vào
chương trình giảng dạy: Thương nhân thành Vơnidơ, Hamlet và Romeo và
Juliet… Lê Nguyên Cẩn trong quyển Tác giả tác phẩm nước ngoài trong nhà
trường, Wiliiam Shakespeare của NXB Đại Học Sư Phạm có nêu lên một vài

Mặc dù có nhiều ý kiến khác nhau nhưng hầu hết các nhà nghiên cứu
đều thừa nhận những đóng góp to lớn của Shakespeare. Tuy nhiên việc tì
m
hiểu về nhân vật hề trong kịch phẩm Shakespeare cũng chỉ được đề cập một
cách khái quát. Chúng tôi cũng đã tiếp thu những nhận xét hết sức quí báu.
Đào Anh Kha, Bùi Ý, Bùi Phụng trong Nghệ thuật và phong cách của
Shakespear có nhận xét sự xuất hiện của phương pháp xây dựng nhân vật của
Shakespeare là một hiện tượng quan trọng bậc nhất trong lịch sử của kịch.
Phương pháp hiện thực của ông lại có những điểm nổi bật mà các nh
à hiện

thực khác trong thời Phục hưng như Xecvantet, Rabơle không có.
Shakespeare là người đầu tiên nói đến số phận nhân dân, đưa nhân dân lên
sân khấu với tất cả tinh thần tự hào, trí thông minh sức sống dạt dào của họ.
Những nhân vật đều có một ý thức rõ rệt về nhiệm vụ của mình đối với tương
lai. Đặc biệt Shakespeare đã diễn tả đúng đắn được tinh thần lịch sử của thời
đại.
Những ý kiến đánh giá về kịch phẩm Shakespeare khá nhiều. Tựu trung
lại, các ý kiến đánh giá xoay quanh các vấn đề sau:
 Mục đích sân khấu “từ xưa đến nay vẫn là đưa ra một tấm gương
trước cuộc sống, ở đấy đạo đức có thể tự nhận ra mình, sự kiêu ngạo
có thể tự khinh bỉ mì
nh, và mỗi thế hệ, mỗi thời đại có thể đánh gi
á bộ
mặt và tính cách của nó” (lời Ham let, hồi II, cảnh 2). Shakepeare
khắc họa tất cả mọi hạng người trong xã hội một cách sinh động. Bài
học luân lí ngắn gọn với tư tưởng nhân dân sâu sắc thông qua vai hề

Khi tiến hành đề tài này, chúng tôi tập trung vào các vấn đề sau:
 Đặc điểm và vai trò của nhân vật hề trong kịch phẩm Shakespeare.
 Nghệ thuật và phong cách thể hiện nhân vật hề trên sân khấu
Shakespeare.
5. Phương pháp nghiê
n cứu
Thuật ngữ phương pháp gốc từ HyLạp cổ “methodos” (con đường
nghiên cứu –con đường nhận thức), phương pháp đúng giúp đạt được những
mục tiêu đề ra một cách hiệu quả nhất. Becon ví phương pháp như “ngọn
đuốc soi đường cho người đi trong đêm tối” còn Hêghen thì ví như là “linh
hồn của đối tượng”.
Có nhiều phương pháp khác nhau nhưng sự phâ
n chia chỉ mang tính
tương đối bởi trong quá trình nghiên cứu có thể kết hợp nhiều phương pháp.
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:
 Phương pháp nêu vấn đề: xác định được phạm vi nghiên cứu để giới hạn
lượng kiến thức, đòi hỏi có sự lựa chọn cân nhắc trong quá trìnhh sử
dụng phương pháp.

 Phương pháp lịch sử văn hóa: tiếp cận nhân vật như một khách thể xã
hội phát triển theo chiều dài văn hóa lịch sử, đòi hỏi phải xem xét nhân
vật ở trình độ phát triển.
 Phương pháp phân tích tổng hợp: công cụ khám phá, giải mã nhân vật.
 Phương pháp so sánh: đặt đối tượng trong mối quan hệ với các nhân vật
khác tạo điều kiện xác định rõ điểm “
hội tụ” và “tỏa sáng” của nhân vật.


trò, người chuyên gây cười, những người
chuyên làm chuyện điên rồ và những người che đậy sự khôn ngoan bằng
những hành động ngớ ngẩn.
Encyclopedia Britannica cho rằng hề là những nghệ sĩ gây cười trong
kịch câm, làm trò ở các rạp xiếc, nổi tiếng nhờ cách trang điểm, phục trang,
cách gây cười để giải trí. Người điên và người chuyên gây cười cũng có
những nét giống hề là họ hay thực hiện những hành động khác người. Tuy
nhiên, hề thường trình diễn trên sân khấu bằng cách bắt chước lại những công

việc thường nhật nhưng với phong cách mới mẻ, sinh động và hết sức tự
nhiên. Bằng hành động gần gũi của hề, khán giả có thể giải thích được ngụ ý
của những hành động đó. Đối với những người chuyên gây cười, họ thường
làm bất cứ việc gì chỉ với mục đích duy nhất là tạo ra tiếng cười sảng khoái
nên hành động mang tính chất khác người chứ không m
ang tính chất ngụ ý.
Những người điên trong truyền thống thì thường trình diễn những việc càng
khó hiểu hơn.
Hề như một nhân vật mang tính chất huyền thoại. Sân khấu hề giàu
tính trực quan và du diễn. Đó cũng là một thành phần của văn hóa dân gian.
Sân khấu hề là sân khấu toàn dân, sống theo qui luật tự do. Khi sân khấu còn
diễn là khán giả còn sống trong không khí của nó. Đó cũng là tinh thần, bản
chất của sân khấu hề dân gian. Bản thân cuộc sống diễn trò và t
rò diễn lại trên
sân khấu. Hề cũng chính là khán giả của sân khấu cuộc đời và là diễn viên thể
hiện cuộc đời trên sân khấu theo nguyên tắc tiếng cười.
1.1.2. Lịch sử hề
1.1.2.1 Đời sống dân gian

tương đồng với giáo sĩ, (drui
- giáo sĩ và druith - anh hề). Nhưng điều này có
tính chất giễu nhại [18, 395] bởi hề vạch rõ tính hai mặt của con người. Hề
còn được phú cho khả năng có thể chữa được một số bệnh (theo quan niệm
của một vài dân tộc).
Hề có ở khắp mọi quốc gia và mọi thời đại. Hầu hết mỗi nền văn hóa
đều có hề. Có thể điểm qua một số tên tuổi hề nổi tiếng vượt thời gian:
 Auguste, Badin – hề gốc Pháp thời Trung Cổ
 Bobo – hề gốc Tây Ban Nha những năm
1500
 Buffoon, Cabotin – hề gốc Ý những năm 1500
 Chou – hề gốc Trung Quốc
 Excentrique –hề gốc Pháp chuyên độc diễn
 Fool, Gleeman – hề gốcAnh thời Trung Cổ
 Gracioso – hề gốc Tây Ban Nha cuối những năm 1500
 Hano – hề gốc Mỹ

 Harlequin – hề nổi tiếng từ hài kịch ứng tác và kịch pantomine (một
loại kịch câm thần thoại Anh)
 Jack Pudding – hề gốc Anh những năm 1600
 Jester, Joey, Jongleur – hề gốc Âu thế kỉ thứ chín
 Minnesinger – hề gốc Đức những năm1100-1400
 Narr – hề gốc Đức những năm 1600
 Pedrolino – hề nổi tiếng từ hài kịch ứng tác
 Pierrot – hề gốc Pháp
 Tram
p – hề gốc Mỹ

phục vụ tốt cho việc nhận dạng hề, nên có tên là “whiteface”. Whiteface cũng
có thể tran
g điểm không theo phong cách truyền thống, trở thành auguste.
August (“hề” nhưng nghiêm): bắt nguồn từ Tom Belling, diễn viên Mỹ
trình diễn trong một rạp xiếc ở Đức. Lớp hề này thường khá lém lỉnh, am hiểu
sâu rộng, hỗ trợ rất lớn cho nhân vật chính và tạo ra những tình huống gây

cười. Họ ca hát, nhảy múa, làm đủ trò quăng ném đồ đạc. Whiteface và
auguste phối hợp rất ăn ý. Whiteface diễn hề quanh nhân vật chính, còn
auguste vụng về hơn nên diễn vai điên. Lớp hề này chủ trương vô chính phủ,
có tích cách khéo léo nhưng địa vị lại thấp hơn whiteface. August có khi được
gọi là hề xiếc.
Jester nổi tiếng ở tuổi trung niên nhờ cách pha trò mà không cần trang
điểm theo phong cách hề thuyền thống.
Tranh miêu tả jester đặt tại lối vào
của các lâu đài, chứng tỏ vai trò quan trọng của họ. Jester được nói đến trong
xã hội bộ tộc nguyên thủy. Jesters được cho là “tư duy” của Châu Âu Trung
Cổ bởi họ luôn sóng đôi với vua chúa. Các quốc vương hiểu rõ sự hữu dụng
khi giữ bên mình một người như thế. Tuy nhiên, jester không được hoàn toàn
miễn tội nên họ thường tranh luận trong sự cân nhắc và trở thành người diễn
vai điên. Truyền thống jester Anh kết t
húc khi Charles I bị lật đổ sau chiến
tranh dân sự và đất nước của những người theo Chúa không có chỗ thừa cho
jesters. Kịch Anh cũng chịu chung số phận và họ phải di chuyển sang Tân
Ireland. Ở Pháp và Ý, jester lưu diễn với hình thức kịch mới là commedia

dell'arte, nổi tiếng nhất là Punch và Judy. Jester kết thúc thực sự tại cách nếu để người khác xướng lên thì chỉ có người vui tính nhất hơi mỉm cười còn
do ông xướng lên thì kẻ sầu não nhất cũng phải cười ha hả” [30, 200]. Anh ta
được cho là nguồn cảm hứng cho nhân vât Yorick trong Hamlet.
Trước Shakespeare, kịch Anh theo hai xu hướng:
 Chú trọng sự nhẹ nhàng, êm dịu với những tình cảm trắc trở, kết thúc
có hậu.
 Mô tả hận thù, khát vọng, cảnh rùng rợn đầy máu và nước mắt.
Hề thường l
à người đệm theo hai khuynh hướng này. Người đầu tiên
khoác áo tư tưởng cho hề là LyLy và Kyd. LyLy sáng tạo hài kịch cao cấp khi
đưa hài kịch ra khỏi phạm vi kịch hề. “Sự thành công của một câu chuyện
khôi hài nằm ở đôi tai nghe câu chuyện chứ không bao giờ ở cái lưỡi tìm nên
câu chuyện” (Rosaline nhắc nhở Biron - Đêm thứ 12). Bấy giờ, vua chúa và
Giáo hoàng vẫn thường giữ hề bên mình để pha trò. Các vở kịch của
Shakespeare hầu như không thiếu vắng anh hề, ngay cả trong bi
kịch.
Shakespeare biết kết hợp cả hai xu hướng nói trên, vân dụng và phát huy thế
mạnh của các bậc tiền bối thành phong cách riêng của mình với kiểu nhân vật
đa diện rất đặc trưng, xâm chiếm gần hết đất đai của văn chương Anh.
1.2. Quan niệm nhân vật hề của Shakespeare
Hề có thể là thằng đểu, thằng xỏ lá, kẻ lừa đảo, kẻ lêu lổng, ma cà
bông, thằng ranh con, thằng nhóc tinh nghịch, cận thần của v
ua … Có khi hề
xuất hiện trong nhiều cảnh để mua vui hoặc chỉ nói một vài câu nhưng đầy
sức ám ảnh. Hề Shakespeare có đặc quyền tự do ngôn luận. Cái khó nhất của
Shakespeare là làm sao có thể biến hề thành người môi giới giữa nhân vật với

akespeare đặt ra hai yêu cầu:
 Ý nghĩa lí luận: Nhân vật hề phải khái quát những vấn đề trọng yếu
của cuộc sống và con người.
 Ý nghĩa thực tiễn: Hề phải gây ra một sự thức nhận nào đó nơi
khán
giả đối với thực tại đương thời.
Hề Shakespeare luôn chiếm cảm tình của khán giả và của các nhà phê
bình. Xuất hiện trong các hình thức khác nhau nhưng hề của Shakespeare có
thể chi thành hai loại:

 Clown, thuật ngữ chung để chỉ về những hề không bày tỏ sự thông
minh, trí tuệ có giới hạn, bị xem như là những vật cưng được chủ yêu mến.
Hề này xuất hiện với tần số thấp bởi mục đích của Shakespeare là trình bày
những chuyện gây cười với thái độ hờ hững vô tâm của hề nhằm điều hòa
không khí kịch.
 Fool hoặc jester, thuật ngữ chỉ những hề có tài năng đối đáp thông
m
inh. Mỗi lời là mỗi gai nhọn chĩa thẳng vào một nhóm người nhất định.
Loại này nổi bật có Touchstone (trong As you like it), Fester (trong Twelft
Night), Hề điên (trong King Lear)… Hề loại này là hình ảnh biếm họa của
nước Anh bấy giờ. Họ là tiềm ẩn của mỗi người công dân Anh biết nhìn vào
mặt trái của lịch sử. Nhiều hề thông thái nhưng thái
độ hết sức dửng dưng.
Bài nghiên cứu chỉ tìm hiểu loại hề thứ hai của Shkaespeare bởi họ
đóng góp rất lớn cho xã hội hề, thiết lập nên những qui luật trong văn hóa xã
hội bấy giờ. Bằng cách lập lờ đánh tráo, hề vi phạm những điều tối kị. Hề
diễn với mục đích chính là nhại lại những vấn đề cấp thiết trong xã hội h

 Falstaff trong Henriad VI, The Merry Wives of Windsor
 Miscellaneous Clowns trong Richard III
 Anh em
sinh đôi Dromio Syracuse và Dromio Ephesus trong The
Comedy of Errors
 Rustic Clowns trong Titus Andronicus
 Speed and Launce trong The Two Gentlemen of Verona
 Costard trong Love's Labour's Lost
 Hề gia đình trong Romeo and Juliet,
 Puck, Bottom
trong A Midsummer Night's Dream
 Philip Bastard trong King John
 Launcelot Gobbo trong The Merchant of Venice
 Dogberry trong Much Ado About Nothing
 Các công dân trong Julius Caesar
 Touchstone trong As You Like It
 Feste trong Twelfth Night
Giai đoạn II (1601 - 1608): Hề Shakespeare bắt đầu ngập chìm trong
không khí nặng nề, gần như là bế tắc. Hề đánh dấu một bước chuyển lớn

trong tư tưởng Shakespeare. Shakespeare đã đoạn tuyệt với ảo tưởng phong
kiến. Hề can đảm khi nhận thức rằng thời Phục Hưng đã chết, ảo mộng đang
tan rã trước sự tàn bạo và phũ phàng của thực tại. Hề trở thành con người của
quần chúng chứ không còn là “nhà nhân đạo kiểu thư phòng”. Chủ nghĩa
nhân đạo không biến thành chủ nghĩa yếm thế, bi quan nhưng phải võ trang

lại để nhìn vào con người sâu hơn, rộng hơn và đầy tính phê phán. Hề trở nên