BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
NGUYỄN THỊ PHƯƠNG THOA
CẢM HỨNG LỊCH SỬ TRONG TIỂU THUYẾT
NGUYỄN HUY TƯỞNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài:
Nguyễn Huy Tưởng là một tác gia lớn của nền văn học Việt Nam thế kỷ XX, “chiếm
vị trí xứng đáng trên văn đàn trước và sau cách mạng tháng Tám” [76, 11]. Sinh năm 1912,
Nguyễn Huy Tưởng là bạn đồng thời với nhiều tác giả nổi tiếng trên văn đàn giai đoạn 1930
- 1945, nhưng ông chính thức gia nhập làng văn hơi muộn, đến đầu những năm
40 ông mới
thực sự sáng tác. Khát vọng một đời văn của ông vẫn còn dang dở khi ông ra đi ở tuổi 48,
dù vậy, khối lượng tác phẩm ông để lại khá đồ sộ. Ngoài sự đa dạng về thể loại, đề tài sáng
tác, sự nghiệp của Nguyễn Huy Tưởng còn được đánh giá cao về giá trị tư tưởng và nghệ
thuật. Ông là một trong những nhà văn vinh dự được nhận giải thưởng Hồ Chí Minh về văn
học nghệ thuật (đợt I) năm 1996.
Văn nghiệp của Nguyễn Huy Tưởng m
ay mắn được các con ông và bạn hữu gìn giữ
rất cẩn thận, hầu như còn nguyên vẹn. Những sáng tác ấy bao gồm tiểu thuyết, kịch bản điện
ảnh , kịch nói, truyện phim, truyện thiếu nhi, bút ký..., thậm chí còn cả những trang nhật ký
viết từ thời ông còn là cậu học trò thành chung ở Hải Phòng (năm
1930) đến trang nhật ký
cuối cùng (đề ngày 21/6/1960) khi ông đang trên giường bệnh, ít ngày trước khi qua đời.
Thông thường khi tìm hiểu lịch sử tư tưởng của một nhà văn chúng ta chỉ có thể biết thông
qua việc nghiên cứu tác phẩm. Nhưng trong trường hợp nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, điều
may mắn hơn là chúng ta có thể xác định rõ ràng tư tưởng, cảm hứng và định hướng sáng
tác của tác giả qua những dòng nhật ký ông để lại. Có thể coi đó là kim
chỉ nam hỗ trợ quá
trình nghiên cứu tác phẩm của nhà văn. Đề tài trong sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng khá
đa dạng và phong phú: quá khứ và hiện tại, nông thôn và thành thị, chiến trường và hậu
phương... nhưng trong những đề tài ấy, nhà văn có sở trường đặc biệt về đề tài lịch sử. Đây
cuốn hút như Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung, cho đến những bộ tiểu
thuyết như Đêm hội Long Trì, An Tư, Sống mãi với thủ đô... do đó ít nhiều đã cảm nhận
về lịch sử dân tộc và phần nà
o cốt cách lịch lãm của văn phong Nguyễn Huy Tưởng. Trân
trọng và ngưỡng mộ tài hoa của nhà văn, chúng tôi chọn đề tài này với mục đích muốn có
một cái nhìn bao quát về cảm hứng chủ đạo trong sự nghiệp sáng tác nói chung và tiểu
thuyết nói riêng của Nguyễn Huy Tưởng, góp phần khẳng định vai trò và vị trí của một nhà
văn lớn đối với nền văn học Việt Nam hiện đại. Đó là lý do gợi dẫn chúng tôi tiếp cận với
đề tài: “Cảm hứng
lịch sử trong tiểu thuyết của Nguyễn Huy Tưởng.”
2. Lịch sử vấn đề:
Cho đến thời điểm hiện tại, số lượng các bài viết, các công trình nghiên cứu, phê bình
và giới thiệu về con người và sự nghiệp của Nguyễn Huy Tưởng t
uy chưa sánh bằng những
tên tuổi cùng thời như Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử... nhưng cũng
không phải là con số khiêm tốn. Hầu hết những bài viết và các công trình nghiên cứu về ông
đều là của các tác giả có tên tuổi, có uy tín trong giới nghiên cứu. Gần đây các tác giả
Nguyễn Bích Thu và Tôn Thảo Miên đã biên soạn, chọn lọc những bài phê bình, nghiên cứu
có chất lượng về nhà văn trong cuốn: Nguyễn Huy Tưởng - về tác gia và tác phẩm. Đây l
à
một công trình khá công phu, là nguồn tư liệu quý để chúng tôi có thể tham khảo, phục vụ
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
cho đề tài. Tổng hợp từ các ý kiến đánh giá, chúng tôi xin chọn lọc một số ý kiến và phân
loại như sau:
2.1. Những ý kiến đánh giá về đề tài lịch sử trong sáng tác của Nguyễn Huy
Tưởng:
Với vốn tri thức rộng và sâu, quá khứ dân tộc trong sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng
không bao giờ là một nhát cắt đơn giản mà là nhiều đường mạch gắn bó với lịch sử “Và lịch
dùng của V.G. Biêlinxky). Năm 1996, Nguyễn Huy Tưởng được truy tặng giải thưởng Hồ
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
Chí Minh về văn học nghệ thuật, Hà Minh Đức trong cuốn sách giới thiệu về Các nhà văn
được giải thưởng Hồ Chí Minh, đã nhấn mạnh đến cảm hứng chủ đạo của ngòi bút
Nguyễn Huy Tưởng như sau: “Nguyễn Huy Tưởng đã khơi nguồn cho tác phẩm của mình từ
dòng lịch sử của dân tộc với bao trang hào hùng rực rỡ chiến công chống xâm lược. Lịch sử
được cảm nhận sâu sắc trong những ngày đen tối của cuộc đời hiện tại. Hiện tại không chỉ
liên hệ với quá k
hứ theo dòng thời gian mà nhiều khi là điểm xuất phát và là cảm hứng trực
tiếp để khai thác đề tài lịch sử” [77.60]. Trong lời giới thiệu Tuyển tập Nguyễn Huy
Tưởng tập 1 (NXB Văn hóa Hà Nội, 1984), Hà Minh Đức đã đề cập: “Những sự kiện lịch
sử lớn lao đã được làm sống dậy
chân thực và hào hùng trong tác phẩm của Nguyễn Huy
Tưởng. Có thể nói chất sử thi đã nảy nở trong cảm hứng lịch sử sâu sắc về đất nước trong
những phút trọng đại với những trang viết nhiều khói lửa về một dân tộc anh hùng” [15].
Nguyễn Bích Thu và Tôn Thảo Miên trong bài viết Nguyễn Huy Tưởng - khát vọng
một đời văn đã nhận xét: “Đối với nền văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Huy Tưởng là
một trong số hiếm hoi những tiểu thuyết gi
a có sở trường về đề tài lịch sử”. Dẫn lời nhà văn
Nguyễn Minh Châu, các nhà nghiên cứu cũng khẳng định trong bài viết này rằng: “Nguyễn
Huy Tưởng là một nhà văn đồng thời cũng là một nhà văn hóa”, cái nhìn của ông về lịch sử
là cái nhìn từ góc độ văn hóa học. Bài viết phân tích rõ cảm hứng của nhà văn Nguyễn Hu
y
Tưởng có sự gắn bó sâu sắc với lịch sử Thăng Long - Hà Nội. Mạch cảm hứng này xuyên
suốt trong những sáng tác của ông trong nhiều thể loại, ở nhiều thời khắc quan trọng của
mảnh đất này, từ cảm hứng về lịch sử Thăng Long thời nhà Trần chống quân Nguyên Mông,
đến ngày Hà Nội rực lửa căm hờn của buổi đầu khá
ng chiến chống Pháp, như lời nhà văn
à
trở thành dòng mạch dào dạt, xuyên chảy suốt cả đời viết văn của ông, đến như thành một
nổi ám ảnh, một sự đam mê” [28].
Qua một vài ý kiến tiêu biểu nhận xét như đã dẫn ở trên có thể khẳng định đề tài lịch
sử là phần tâm huyết nhất trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng và ở đó người
đọc có thể nhận thấy một phong cách tài hoa lịch lãm của một nhà văn hóa
lớn đầy tâm
huyết với lịch sử dân tộc và những khát khao sáng tạo.
2.2. Những ý kiến đánh giá về đề tài lịch sử trong bốn tiểu thuyết Đêm hội Long
Trì, An Tư, Lá cờ thêu sáu chữ vàng và Sống mãi với thủ đô:
Theo Hà Minh Đức: “Tác phẩm đầu tay Đêm hội Long Trì mở đầu cho quá trình sáng
tác của Nguyễn Huy Tưởng, tác phẩm dựa trên những tư liệu được đề cập đến trong Hoàng
Lê n
hất thống chí và Việt Lam Xuân Thu, khai thác câu chuyện xoay quanh quan hệ giữa
chúa Trịnh Sâm và hai chị em Đặng Thị Huệ, Đặng Mậu Lân. Nguyễn Huy Tưởng không
chỉ muốn dừng sự việc lại ở đó. Anh muốn tìm đến một bàn tay dũng cảm vừa thể hiện tinh
thần công lý phù hợp với ý dân, vừa phải hợp với chân lý của lịch
sử để trừng trị kẻ tàn
bạo” [77, 61].
Với An Tư, Hà Minh Đức nhận định: “Viết An Tư, Nguyễn Huy Tưởng muốn nói
nhiều hơn đến vận mệnh của dân tộc trong cơn sóng gió kinh hoàng của lịch sử. Chính vào
thời điểm như con thuyền sẽ bị chìm đắm, lại bộc lộ rõ sức mạnh hiệp đồng muôn người
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
như một của dân tộc...Qua An Tư, Nguyễn Huy Tưởng đã bắt được cái chất bi tráng của
một thời đại lịch sử thấm sâu trong số phận nhiều người. Nguyễn Huy Tưởng đã tránh được
cái nhìn sơ lược đối với những vấn đề lịch sử phức tạp”. Từ đó, ông nhận xét chung về
mảng đề tài lịch sử trong tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn H
uy Tưởng: “Qua Đêm hội Long
tiểu thuyết này, hai nhà nghiên cứu viết: “Với Sống
mãi với thủ đô, Nguyễn Huy Tưởng
không chỉ thành công trong tái tạo không khí hào hùng bi tráng của lịch sử mà cả trong
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
miêu tả diễn biến tâm lý phức tạp, tinh tế của đời sống tâm hồn nhân vật, mang ý nghĩa
nhân bản, đề cao lòng yêu nước và sự sống con người. Ở góc độ khác, chỉ với ngòi bút hào
hoa, tác giả cuốn tiểu thuyết mới tả được những nét sang trọng, lịch sự của thủ đô. Sang
trọng lịch sự mà vẫn yêu nước, ghét Tây, điều đó làm nên bản sắc riêng, không lẫn với các
trường thiên tiểu thuyết cùng t
hời của Sống mãi với thủ đô” [76,21]
Nhà văn Như Phong đã cảm nhận được bước ngoặt mới trong quá trình sáng tạo của
Nguyễn Huy Tưởng mà Sống mãi với thủ đô là một minh chứng: “Tập tiểu thuyết chưa
trọn vẹn này đã làm cho ta thấy được các tính chất phức tạp của thực tế. Kháng chiến
không còn cái vẻ tráng lệ hơi dễ dãi, cái lối lý tưởng hóa con người hơi ngây t
hơ mà nhiều
tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng trước đây vẫn có. Với tác phẩm cuối cùng này, anh đã tự
đổi mới trong phương pháp nghệ thuật của mình” [54]. Nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc
Thiện cũng chỉ ra giá trị của tác phẩm là ở sự lựa chọn một thời khắc lịch sử đáng giá để tạo
nền cho tiểu thuyết, “trong độ dồn né
n căng thẳng của thời gian và sự bức bối chật hẹp của
không gian, tức một trường không thời gian thử thách nghiệt ngã bản lĩnh dân tộc cũng như
từng số phận con người. Qua đó, ông khẳng định những giá trị thẩm mỹ mang thuộc tính
nhân bản, cao thượng, tốt đẹp” [73] và cho rằng Sống mãi với thủ đô đồng dạng với
Chiến tranh và hòa bình ở việc khai thác lịch sử như là một quá khứ gần, ở nghệ thuật đan
cài giữa kể và tả, giữa k
hắc họa chân dung, hành động nhân vật với những mổ xẻ diễn biến
nội tâm qua những xung đột của ý chí, dục vọng, tình cảm dưới tác động của hoàn cảnh bên
ngoài, của người khác cũng như sự tự vận động trong tiềm thức, ám ảnh và nhữn
trong các tiểu thuyết lịch sử này.
3/. Mục đích nghiên cứu:
Luận văn tiến hành khảo sát nghiên cứu một cách bao quát và hệ thống về cảm hứng
lịch sử của Nguyễn H
uy Tưởng trong các tiểu thuyết Đêm hội Long Trì, An Tư, Sống mãi
với thủ đô, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, là những tiểu thuyết có tính chất như cái mới khởi
đầu và kết thúc văn nghiệp của ông. Chúng tôi mong muốn có cái nhìn khách quan và khoa
học về cảm hứng lịch sử của nhà văn từ góc độ thể loại. Trên cơ sở đó, ghi nhận những
đóng góp và khẳng định vị trí của nhà văn với sự phát
triển thể loại tiểu thuyết lịch sử nói
riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung.
Xét ở góc độ sư phạm, người viết luận văn nhận thấy việc đưa những tác phẩm văn
học viết về đề tài lịch sử dân tộc vào trong nhà trường còn quá hạn chế. Đó là nguyên nhân
dẫn đến hiện tượng mà những người tâm huyết với sự nghiệp giá
o dục đang đề cập đến như
một vấn đề bất ổn. Thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay còn thờ ơ với lịch sử nước nhà, trong khi
lại am hiểu về lịch sử Trung Quốc. Nguyên nhân chính là sự truyền bá tràn lan lịch sử, văn
hóa Trung Quốc qua phim ảnh, truyền thuyết, còn những pho tiểu thuyết lịch sử Việt Nam,
do ít được phổ biến tr
ong thực tế cuộc sống nên còn quá xa lạ với thế hệ trẻ hiện nay. Khám
phá giá trị tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Huy Tưởng, những tiểu thuyết được viết nên bởi
tình yêu tha thiết với lịch sử dân tộc và ước muốn của cố nhà văn lưu lại những niềm tự hào
trong quá khứ cho thế hệ mai sau, người viết luận văn mong sẽ được góp thêm tiếng nóiCảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
vào việc đưa tiểu thuyết lịch sử nói chung và tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Huy Tưởng nói
riêng vào giảng dạy trong nhà trường.
4/. Đối tượng nghiên cứu:
7/. Các phương pháp nghiên cứu:
7.1. Phương pháp lịch sử xã hội.
7.2. Phương pháp so sánh văn học.
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
7.3. Phương pháp phân tích, đối chiếu.
7.4. Vận dụng lý thuyết thi pháp tác phẩm và thi pháp thể loại.
8/. Cấu trúc luận văn:
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và thư mục, nội dung luận văn bao gồm 3 chương:
* Chương 1: Về một số khái niệm
Trình bày cách hiểu của người viết luận văn về một số khái niệm có liên quan đến đề
tài như cảm hứng, cảm hứng lịch sử, khái niệm tiểu thuyết, những đặc trưng cơ bản của thể
loại tiểu thuyết.
* C
hương 2: Những chất liệu chủ yếu của cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết
Nguyễn Huy Tưởng
Miêu tả phân tích cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết của Nguyễn Huy Tưởng trước và
sau cách mạng tháng Tám qua một số tác phẩm tiêu biểu.
* Chương 3: Một số đặc điểm chủ yếu của t
iểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng.
Bước đầu tổng hợp, khái quát một số đặc điểm chung nhất của tiểu thuyết Nguyễn
Huy Tưởng gắn liền với đặc trưng tiểu thuyết và cảm hứng chủ đạo xuyên suốt những tác
phẩm.
điểm hữu cơ của tái tạo hiện thực bằng hình tượng, là một đặc điểm của sự thể hiện những
tư tưởng sáng tạo, sự phát triển của các tính cách” [48,38]. Nhà phê bình V.G.Biêlinxky
xác định vai trò và nguồn gốc của tư tưởng trong tác phẩm: “Trong những tác phẩm nghệ
thuật chân chính, tư tưởng đâu phải là một khái niệm trừu tượng được thể hiện một cách
giáo điều mà nó là linh hồn của chúng, nó chan hòa trong chúng như ánh s
áng chan hòa
trong pha lê. Trong những tác phẩm nghệ thuật, tư tưởng là cảm hứng chủ đạo của chúng.
Cảm hứng chủ đạo là gì? Đó là sự thâm nhập say mê và sự ham thích một tư tưởng nào đó,
mỗi tác phẩm nghệ thuật phải là kết quả của cảm hứng chủ đạo, phải thấm đượm nó. Thiếu
cảm hứng chủ đạo t
hì không thể hiểu được là cái gì đã buộc nhà thơ cầm bút và cung cấp
cho anh ta sức lực và khả năng để khởi đầu và kết thúc một tác phẩm đôi khi khá đồ sộ”
[87,56].Cảm hứng sáng tạo ở nhà văn không thể hiểu một cách giản đơn thô thiển như là
phút say mê bất chợt hoặc coi nó như là thần hứng trong nhà văn nảy sinh từ những xúc cảm
tâm linh kì quái. Cảm hứng sáng tạo ở người nghệ sĩ đơn giản và t
hực tế: “Cảm hứng là một
trạng thái lao động nghiêm túc của con người. Sự cao hứng trong tâm hồn không biểu hiện
ở điệu bộ phường tuồng và trong sự bốc đồng” [31,62]. A. Puskin đã định nghĩa cảm hứng
một cách chính xác và giản dị như sau: “Cảm hứng là trạng thái tâm hồn thích hợp cho sự
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
tiếp nhận một cách sinh động những ấn tượng, do đó, cho sự lĩnh hội một cách nhanh chóng
những ý niệm tức là những cái tạo điều kiện cho việc giải thích những ấn tượng nói trên”.
K. Pautopxki nhấn mạnh: “Cảm hứng là trạng thái lao động nghiêm túc, nhưng nó có màu
sắc thơ riêng biệt của nó... cảm hứng đi vào tâm hồn chúng ta giống như một buổi sáng mùa
hạ rực rỡ mới rũ khỏi
thân mình sương mù của một đêm yên ả, nhưng vẫn còn là hạt sương
sớm với những bụi cây ẩm ướt. Nó nhẹ nhàng thở cái tươi mát tốt lành của nó vào mặt
chúng ta. Cảm hứng giống như mối tình đầu, khi tim ta rộn ràng cảm thấy trước những
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
Cảm hứng được biểu hiện rõ nhất khi nhà văn bắt đầu viết, nó định hướng nhà văn
chọn lựa đề tài, nhân vật, v.v.. nhưng cũng có thể bàng bạc trong hầu hết các khâu của quá
trình sáng tác. Bất kỳ ngành nghề nào cũng cần cảm hứng, đặc biệt là nghề văn: “Viết văn là
gan ruột, tâm huyết, chỉ bộc lộ những gì đã thật sự tràn đầy trong lòng, không thể cho ra
những sản phẩm của một tâm hồn bằng lặng vô vị và miễn cưỡng. Cảm hứng l
à một trạng
thái tâm lý căng thẳng nhưng say mê khác thường. Sự căng thẳng của ý chí và trí tuệ, sự dồi
dào về cảm xúc, khi đã đạt đến sự hài hòa, kết tinh, sẽ cháy bùng trong tư duy nghệ thuật
của nhà văn, dẫn dắt họ đến những mục tiêu da diết bằng con đường gần như trực giác, bản
năng”. [43, 210]
. Như vậy, cảm hứng nghệ thuật là yếu tố đầu tiên dẫn đến sự hình thành
của một tác phẩm. Đối với thi sĩ, cảm hứng có thể đến trong một giây phút xuất thần nhưng
với một tiểu thuyết gia, cảm hứng lại hình thành từ cả một quá trình tích tụ. Bởi lẽ, thơ là
cảm xúc bất chợt, nhưng tiểu thuyết là thể loại lớn c
ó dung lượng đồ sộ, kết cấu phức tạp,
với hệ thống nhân vật phong phú và đa dạng. Để bắt tay vào quá trình xây dựng một tiểu
thuyết, nhà văn cần phải có sự say mê với hiện thực, phải hiểu hết những tình tiết trong hiện
thực được phản ánh. Trong cả quá trình sáng tác, cảm thức của nhà văn về thực tại không
thay đổi nhưng chí
nh trong lúc làm việc, cảm hứng dấy lên những trận cuồng phong, những
dòng thác ý nghĩ mới và những từ mới. Cảm hứng ấy đòi hỏi nhà văn phải liên tục trau dồi
vốn sống, bởi nếu bỏ đói nó thì cảm hứng sẽ phụt tắt.
1.1.2 Cảm hứng lịch sử:
Cảm hứng chủ đạo là cái tạo nên nền tảng của giọng điệu trong tác phẩm của nhà văn,
nó chi
phối việc xây dựng hệ thống hình tượng nhân vật, xác lập góc nhìn của tác giả đối
với hiện thực được phản ánh. Cảm hứng xuất hiện khi tác giả nói đến một cái gì cao cả, có ý
quá khứ trong lòng hiện tại, để độc giả hôm nay và mai sau có thể tìm thấy sau những biến
cố thăng trầm của dân tộc, triều đại ấy là thế giới tâm linh, tình cảm của các cá nhân, những
anh hùng lịch sử và cả những con người nhỏ bé vô da
nh nhưng không thể thiếu trong mỗi
biến cố ấy, họ là đại diện của nhân dân. Tiểu thuyết lịch sử lấy đề tài, cảm hứng từ quá khứ
nhưng cái đích vươn tới là soi sáng thực tại và tương lai. Cảm hứng lịch sử không làm cho
hệ thống hình tượng trong tiểu thuyết xuất hiện đơn thuần trong tư thế của những tượng đài
lịch sử, người viết tiểu thuyết phải biến những tượng đài sẵn có ấy thành những con người
với cá tính đa dạng, phức tạp như chính họ trong c
uộc sống. Nếu như những trang lịch sử
ghi lại được một phần, một mặt nào đó của con người, sự kiện trong quá khứ; tiểu thuyết
lịch sử có khả năng làm được điều kì diệu hơn là m
ô tả cả những phần khuất lấp sau những
bề mặt ấy. Những chi tiết kể như rất đời thường và vụn vặt, có thể dễ dàng bắt gặp trong
thực tại cuộc sống lại chính là những sinh khí tạo hồn cho nhân vật lịch sử.
Như vậy, có thể hiểu cảm hứng lịch sử chính là ngọn lửa say mê và nung nấu tâm can
nhà văn, nó thôi thúc và dẫn đường để nhà văn có thể làm
công việc tạo nên da thịt và sinh
khí cho những xác ướp mà sử học cung cấp, để lịch sử được tái hiện sinh động hơn, sâu sắc
hơn trong những hình tượng văn học. Trong tác phẩm văn học cảm hứng lịch sử lắng sâu
trong ngôn ngữ, thấm đượm trong bối cảnh không gian và hiện hữu ở nhân vật, từ trang
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
phục đến cử chỉ, lời thoại, đặc biệt là tình huống chính của tác phẩm bao giờ cũng là một cái
mốc lịch sử trọng đại đối với hiện thực được phản ánh.
1.2 . Về đặc trưng tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử.
1.2.1. Khái niệm tiểu thuyết
Thuật ngữ tiểu thuyết chỉ thể loại tác phẩm tự sự trong đó sự trần t
huật tập trung vào
cho người đọc. Tiểu thuyết lịch sử tuy mượn đề tài và lấy cảm hứng từ lịch sử nhưng không
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
hề né tránh, xa rời với hiện tại, đúng như V. G. Biêlinxky đã khẳng định: “Chúng ta hỏi và
chúng ta chất vấn những cái đã qua để chúng ta giải thích cho hiện tại và chỉ ra tương lai
của chúng ta”. Mặc dù lấy những sự kiện, những nhân vật trong lịch sử nhưng các tác giả
của tiểu thuyết lịch sử không chỉ trình bày lại cái tư thế lịch sử mà còn cho chúng ta biết
nhiều mặt khác của đời sống con người, thậm ch
í cả những mặt sinh hoạt mang tính chất đời
tư của nhân vật “nhằm mang lại cho người đọc những khơi gợi bổ ích và những mỹ cảm văn
học”. Đặc biệt “về phương diện bút pháp, một mặt phải dựa vào lịch sử, nhưng mặt khác
vẫn cho phép hư cấu trong chừng mực thích hợp, nhằm phát huy trí tưởng tượng làm c
ho sự
chân thực lịch sử được thăng hoa thành chân thực nghệ thuật” [111,146].
Tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết thông thường có những điểm giống và khác nhau:
Môi trường của nhân vật tiểu thuyết lịch sử thuộc về thời quá khứ đòi hỏi nhà viết tiểu
thuyết lịch sử phải tìm cách dựng lại qua một quá trình nghiên cứu công phu. Vì thế nhà viết
tiểu thuyết lịch sử phải có sự hiểu biết như một nhà sử học. Tiểu thuyết lịch sử không chỉ
xây dựng những chi tiết, những sự kiện, nhâ
n vật như trong lịch sử mà còn chú ý đến đời tư
của nhân vật. Yếu tố đời tư của nhân vật đã làm tăng tính chất văn chương, tính tiểu thuyết
và tính đời thường cho các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử. Trong tiểu thuyết lịch sử, người
đọc có thể bắt gặp mọi sự diễn ra như trong cuộc đời. Tiểu thuyết lịch sử cũng đòi hỏi nh
à
văn không được sao chép lịch sử một cách giản đơn mà đòi hỏi phải có sự sáng tạo. Sáng
tạo là bản chất của nghệ thuật và cũng là đặc trưng của thể loại tiểu thuyết lịch sử. Bởi vậy,
yêu cầu đặt ra trong tiểu thuyết lịch sử là cần phải có sự kết hợp hài hòa giữa hư cấu tưởng
tượng và sự thật lịch sử.
1.2.
niệm về tiểu thuyết lịch sử. Song trên thực tiễn sáng tác thì tiểu thuyết lịch sử của ta qua các
thời kỳ nhì
n chung còn chưa đạt đến cái chuẩn lý tưởng mà thế giới đã biết đến. Phần lớn
các tiểu thuyết lịch sử của ta đều coi việc tái hiện sự kiện lịch sử, không khí lịch sử là mục
đích chính, nghĩa là tiểu thuyết lịch sử Việt Nam coi trọng nội dung phản ánh hơn là tính
tiểu thuyết. Nguyễn Tử Siêu đã xác định một quan điểm rõ ràng là “Bồi đắp được chút đỉnh
về cái quan niệm đối với tổ quốc, nhắc nhở cái nghĩa vụ đối với dân nước”. [63,
32]. Xu
hướng khai thác bài học lịch sử để rút ra bài học đạo đức và phản ánh trung thành lịch sử đã
dần trở nên tiêu biểu cho tiểu thuyết lịch sử nước ta. Thái Vũ cũng bày tỏ quan điểm của
mình: “Khi tôi nói, tôi viết tiểu thuyết lịch sử sự thật là tôi không biết tiểu thuyết mà tôi viết
lịch sử... trước hết, phải trung thực với mọi chi tiết lịch sử mà sử biên niên c
ó ghi. Hư cấu
nhưng không phải bịa. Tôi viết tiểu thuyết về lịch sử nhưng tôi không viết tiểu thuyết mà qua
cách hư cấu của tôi: tôn trọng tính chân xác của lịch sử” [113].
Từ nửa đầu thế kỷ XX, giai đoạn từ 1930-1945, các nhà văn lãng mạn đã bắt đầu chú ý
đến cách viết tiểu thuyết lịch sử “Chú ý
đến việc làm người đọc say đắm mơ màng bởi
những cái có thể có được” (Lan Khai). Đặc biệt, họ bắt đầu đổi mới cách viết theo kiểu của
những cuốn tiểu thuyết lịch sử hiện đại ở phương Tây mà biểu hiện rõ nhất là việc đưa tình
yêu lứa đôi vào để giữ vai trò trọng yếu của tác phẩm
. Tình yêu trong trắng và đau xót của
Quỳnh Hoa và Bảo Kim trong Đêm hội Long Trì, của An Tư và Trần Thông trong tác
phẩm An Tư của Nguyễn Huy Tưởng, của Bội Ngọc và Lý Công Uẩn trong tác phẩm Cái
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
hột mận của Lan Khai... là những dẫn chứng tiêu biểu. Nếu quan niệm tiểu thuyết lịch sử
phải tái hiện sự kiện, không khí lịch sử là mục đích chính đã tạo nên thói quen đọc đối chiếu
như trước đây thì đến những tác giả này, họ chú ý nhiều hơn đến nghệ thuật tiểu thuyết như
riêng, ông tìm thấy cho mình
niềm cảm hứng trong những điểm mốc thời gian, ghi lại những biến động của dân tộc Việt
Nam và của thế giới. Thế kỷ XX là quãng thời gian nhiều thăng trầm nhất của lịch sử nhân
loại nói chung và của đất nước Việt Nam nói riêng. Đầu thế kỷ XX, hệ thống thuộc địa của
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
thế giới hình thành, cùng với nó là sự phát triển của chủ nghĩa thực dân đế quốc, chủ nghĩa
phát xít. Hai cuộc đại chiến thế giới nổ ra gây ảnh hưởng lớn tới đời sống của nhân loại. Sau
mỗi cuộc chiến tranh thảm khốc ấy, con người lại thúc đẩy nền khoa học kỹ thuật của mình
phát triển mạnh mẽ hơn. Đời sống vật chất thay đổi dẫn tới sự biến động trong đời sống tinh
thần của con người. Biểu hiện r
õ nhất là sự ra đời của vô số những hệ thống tư tưởng triết
học, những trường phái văn học nghệ thuật với cảm quan đầy bế tắc trước thực tại cuộc
sống. Những lối sống ”nổi loạn”, những tư tưởng tiêu cực về nhâ
n sinh rút cục chỉ là biểu
hiện của sự chán ghét thực tại, là mong ước tìm ra lối thoát một cách tuyệt vọng cho cuộc
sống hiện thực. Những học thuyết tư tưởng ấy theo con đường khai thác thuộc địa xâm nhập
vào đời sống tinh thần của xã hội Việt Nam - cái xã hội đã ngủ quên trong một ngàn năm
thống trị của ý thức hệ phong kiến. Luồng gió mới của cuộc cách tân Âu hóa đầu t
hế kỷ,
cùng với sự ra đời của một thế hệ những trí thức Tây học đã thay thế những nhà nho truyền
thống, đã làm thay đổi diện mạo văn hóa nước nhà. Đời sống văn học cũng sôi động hơn
nhưng cũng phức tạp hơn với nhiều trào lưu và trường phái sáng tác khác nhau. Nhìn chung
ở trào lưu văn học công khai, các nhà văn đều cố gắng tìm lối thoát tư tưởng c
ho mình bằng
văn học. Quay trở về với quá khứ, với lịch sử cũng là một lối thoát trong tư tưởng đối với
một thế hệ những người sống trong thời đại ấy.
Lịch sử Việt Nam trong thế kỷ XX là khoảng thời gian có nhiều biến động nhất. Chỉ
tính riêng quãng thời gian non nửa thế kỷ mà nhà văn Nguyễn Huy Tưởng được sống và
Quê hương không những là nơi “chôn rau cắt rốn”, mà còn là nơi con người tiếp nhận
những bài học làm người đầu tiên. Quê hương là nơi tạo nên nhân cách của mỗi cá nhân.
Những phong tục tập quán của quê hương ăn sâu trong tính cách con người đến mức dù khi
trưởng thành, con người có rời xa nơi ấy vẫn mang trong mình nếp nghĩ, lối sống đặc trưng
của nơi mình sinh ra. Đối với nhà văn,
quê hương còn là cội nguồn cảm hứng sáng tạo, như
nhà văn Raxun Gamzatop từng ví quê hương Đaghextan của mình là “khung cửa nhỏ nhìn
ra đại dương”, là ngưỡng cửa đầu tiên đưa con người hòa nhập với thế giới bao la, quê
hương là đề tài vĩnh cửu trong sáng tạo nghệ thuật.
Làng Dục Tú - quê hương của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng là mảnh đất mà các nhà
nghiên cứu cho là “tất cả mọi cái đều là lịch
sử”.Mảnh đất Đông Ngàn là quê hương của
những làng cổ, thuộc phủ Từ Sơn ngày trước. Trên mảnh đất ấy thấm đẫm những dòng lịch
sử: lịch sử dựng nước, lịch sử chống ngoại xâm, lịch sử văn hóa, lịch sử xã hội. Liền ngay
Dục Tú là Cổ Loa, đế đô của nhà Thục, nơi có ba vòng thành Ốc, có những đình miếu nguy
nga, giếng Ngọc sâu thẳm dưới một cây đa
nghìn tuổi như nhân chứng lịch sử kiên định
trước bão táp cuộc đời. Xa hơn chút nữa là Đình Bảng, quê hương phát tích của nhà Lý với
ngôi đền Đô thờ tám vị hoàng đế của triều đại này; làng Phù Đổng, quê ông Gióng, người
anh hùng đánh đuổi giặc Ân. Đây cũng là nơi rộn rã bước chân hành quân của đạo quân
dưới sự chỉ huy của thái úy Lý Thường Kiệt lên phòng tuyến sông Cầu, là ngã ba Xà, nơi
vang lên bản tuyê
n ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc: “Nam quốc sơn hà Nam đế cư...”
trong cuộc kháng chiến hào hùng chống quân Tống xâm lược. Mỗi thời đại ghi dấu trên
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
mảnh đất quê ông bằng những chiến công tiếp nối chiến công, bằng truyền thống đáng tự
hào của dân tộc.
Đất Đông Ngàn còn là vùng quê văn hiến của tỉnh Kinh Bắc xưa, người dân ở đây vẫn
Tôi chuẩn bị viết văn để ca ngợi lịch sử, ca ngợi dân tộc, kích động lòng yêu nước của đồng
bào”. [105]
1.3.2 Nhân tố chủ quan: Cuộc đời, con người và sự hình thành khuynh hướng sáng
tác nghiêng về cảm hứng lịch sử.
Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng Nguyễn Thị Phương Thoa
Năm lên bảy tuổi, cha Nguyễn Huy Tưởng qua đời. Tuổi thơ ông diễn ra khá êm đềm
dưới bàn tay săn sóc ân cần của người mẹ” đôn hậu, tảo tần, cởi mở, thanh lịch và giản dị”
[77,170].”Dòng họ Nguyễn của ông là một trong hai dòng tộc lớn nhất làng , đời đời gìn
giữ nho phong , vui trong cảnh thanh bạch”[77,169]. Suốt cuộc đời nhà văn vẫn ấp ủ ước
mơ sáng tác một tác phẩm tặng mẹ như một sự tri ân, có lẽ vì thế m
à trong những trang văn
của ông luôn bàng bạc một thứ tình mẫu tử tha thiết. Nếp nhà giản dị, đạm bạc nhưng không
hề có bóng dáng của sự bần cùng là môi trường trong sạch để hình thành nên một nhân cách
hào hoa lịch lãm ở Nguyễn Huy Tưởng, một nhân cách vững bền, bất chấp những sóng gió
ngả nghiêng trong cuộc đời sau này. Mấy năm sau khi cha mất, mẹ ông gửi ông ra Hải
Phòng the
o học, ở cùng chị gái và anh rể. Suốt thời gian học, Nguyễn Huy Tưởng không hề
nổi bật ở môn văn và những môn học khác nói chung cũng không có gì xuất sắc. Không giỏi
văn nhưng Nguyễn Huy Tưởng lại say mê văn học. Từ nhỏ, với một chút vốn Hán học do
ông bác dạy cho, Nguyễn Huy Tưởng đã mày mò tự học thêm để có thể đọc Đường thi và
tập sáng tác thơ Đường luật. Khi học lớp đệ nhất, cậu học trò nghè
o đã dành dụm tiền tiêu
vặt để mua những sách văn học cổ điển phương Tây, loại rẻ tiền dành cho học sinh. Nhờ
vậy mà ông được tiếp xúc với những cây bút mẫu mực của văn học thế giới như F.Rabelais,
W.Shakespeare, A.Dante, Homère,F. Schiller... Quá trình Nguyễn Huy Tưởng đến với nghề
văn là quá trình mang tính tự học. Đây cũng là con đường chung của những nhà văn c
ùng
thời. Chỉ có khác là ở những nhà văn khác, con đường đến với nhà văn chỉ thuần là sự say
thời tự tìm cho mình hướng đi. Chọn con đường viết kịch và tiểu thuyết lịch sử, trong thời
điểm bấy giờ, quả là một con đường mạo hiểm, v
ì độc giả còn đang say mê với văn học lãng
mạn, văn học hiện thực phê phán hay những trang tiểu thuyết đậm chất li kỳ của những
chuyện kinh dị, ít người quan tâm đến đề tài mang tính chất khô khan như thế. Tin vào vốn
sử phong phú của mình và với quyết tâm định sẵn từ năm hai mươi tuổi, Nguyễn Huy
Tưởng viết một cách miệt mài, say mê nhưng đầy khó khăn và trăn trở. Từ năm
1939, ông
đã xác định con đường đi cho mình là phải dựng lại pho sử thi về hành trình dựng nước và
giữ nước của dân tộc, về những vị anh hùng đã lưu danh trong sử sách như: Trần Hưng Đạo,
Trần Quốc Toản, Lê Thái Tổ, Quang Trung...Những tác phẩm đầu tay ra đời tuy chưa thật
hoàn thiện như chính nhà văn tự nhận định nhưng đó chính là những pho lịch sử sống động,
nhanh chóng nhận được sự động viên tán thưởng của các bạn văn, giúp ông thêm vững tin
vào con đường mà mình đã lựa chọn bằng tất cả sự say mê. Trong những năm 40, Nguyễn
Huy Tưởng tích cực tham gia hội Truyền bá quốc ngữ ở Hải Phòng, Hà Nội, Nam Định...,từ
đây ông bắt đầu tham gia hội Văn hóa cứu quốc, và trở thành thành viên trong ban biên tập
Báo Tiền Phong, tờ báo của hội. Những tác phẩm ra đời trong giai đoạn này (Đêm hội Lo
ng
Trì, An Tư, Vũ Như Tô, Cột đồng Mã Viện) tập trung chủ yếu vào đề tài lịch sử, trên tinh
thần truyền bá lịch sử để khơi lại truyền thống yêu nước và tự hào dân tộc trong bối cảnh
tăm tối nhất của đất nước. Khi cách mạng tháng Tám thành công, Nguyễn Huy Tưởng là
một trong những người lãnh đạo chủ chốt của Hội văn hóa cứu quốc. Đây là thời kỳ ông
chuyển hướng sáng tác từ những đề tài lịch sử sang những đề tài mang tính thời sự (hồi k
í
Copyright: Tài liệu đại học ©