Như chúng ta đã biết, Luật Bồi thường nhà nước có tác động trực tiếp
không chỉ tới người dân, các cơ quan công quyền mà còn cả các quyền và lợi
ích chính đáng của các doanh nghiệp. Luật Bồi thường nhà nước của Việt
Nam mới được ban hành năm 2009 và mới chỉ có hiệu lực từ ngày
01/01/2010 do đó không thể tránh khỏi những thiếu sót hay hạn chế. Chính vì
lẽ đó việc nghiên cứu tìm hiểu pháp luật trách nhiệm bồi thường Nhà nước
của các quốc gia trên thế giới để rút ra bài học kinh nghiệm nhằm hoàn thiện
pháp luật trách nhiệm bồi thường Nhà nước Việt Nam là điều hết sức cần
thiết. Trong giới hạn phạm vi bài tập, sinh viên xin trình bày về pháp luật
trách nhiệm bồi thường Nhà nước của CHLB Đức, đồng thời so sánh quy
định của pháp luật trách nhiệm bồi thường Nhà nước của Việt Nam với
CHLB Đức.
I. Pháp luật trách nhiệm bồi thường Nhà nước của CHLB Đức:
1. Khái niệm:
Pháp luật về bồi thường Nhà nước là một bộ phận pháp luật trong hệ
thống pháp luật của CHLB Đức quy định về một loại hình trách nhiệm pháp
lý đặc biệt: trách nhiệm của chủ thể thừa hành công vụ đối với các hành vi
công quyền của mình trong quá trình thực hiện công vụ.
Có thể khẳng định cho tới nay CHLB Đức không có Luật liên bang về
trách nhiệm bồi thường Nhà nước. Tại Đức, pháp luật về bồi thường Nhà
nước là một chế định pháp luật hết sức phức tạp và thiếu vắng tính hệ thống,
bao gồm những điều khoản lẻ tẻ được quy định rải rác trong Hiến pháp và các
đạo luật chuyên ngành như Bộ luật Dân sự, Luật Bồi thường đối với các biện
pháp hình sự…Theo đó, cơ sở pháp lý cho các quyền khởi kiện đã được tập
hợp hóa thành các nhóm quyền khởi kiện. Nền tảng, phạm vu của các quyền
khởi kiện, các quy định đơn lẻ hoặc nội dung của pháp luật về bồi thường Nhà
nước được phát triển liên tục từ các phán quyết đơn lẻ của Tòa án. Khi chủ
thể của hành vi công quyền trong lĩnh vực luật công có hành vi vi phạm
quyền lợi của công dân thì Hiến pháp Đức bảo đảm cho công dân sự bảo vệ
1
pháp lýkhi công chức nhà nước có hành vi vi phạm quyền lợi của họ. Sự bảo

toàn bộ thiệt hại, kể cả thu nhập (lãi) bị mất và tiền bồi thường cho thiệt hại
tinh thần. Quyền này được quy định trong Hiến pháp và Bộ luật dân sự. Toà
án giải quyết là toà án cấp bang;
- Quyền khởi kiện theo hợp đồng từ các quan hệ nghĩa vụ theo luật công.
Người bị thiệt hại có thể đòi bồi thường toàn bộ thiệt hại khi cơ quan hành
chính có hành vi được xem là bất hợp pháp và có lỗi khi vi phạm nghĩa vụ từ
quan hệ nghĩa vụ theo luật công nhất là khi vi phạm nghĩa vụ bảo vệ tài sản
và quyền lợi công dân. Thủ tục giải quyết sẽ tiến hành theo quy chế tố tụng
hành chính, được quy định trong Bộ luật dân sự và Luật thủ tục hành chính;
- Quyền khởi kiện yêu cầu xoá bỏ hậu quả bất lợi, nhằm bảo vệ các quyền
cơ bản. Người bị thiệt hại có thể yêu cầu khôi phục lại tình trạng ban đầu
trước khi bị vi phạm và hậu quả kéo dài bất hợp pháp (không xét tính bất hợp
pháp của sự vụ, chỉ xét tính bất hợp pháp của hậu quả), không phụ thuộc vào
lỗi của chủ thể, nhưng không được yêu cầu bồi thường về tiền và lãi suất bị
mất. Toà án giải quyết là toà án hành chính;
- Quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường khi trưng dụng, xuất phát điểm là
chế định bảo đảm quyền sở hữu. Nguời bị thiệt hại có thể yêu cầu đền bù đặc
biệt bằng tiền định hướng theo giá trị thị trường của thiệt hại nhưng không
được đền bù toàn bộ và không tính lãi suất. Toà án giải quyết là Toà án dân
sự, quy định trong Hiến pháp và theo án lệ;
- Quyền yêu cầu bồi thường vì trở thành nạn nhân bị thiệt hại đến các giá
trị phi vật chất (mạng sống, sức khoẻ, tự do) bởi sự can thiệp của công quyền
(kể cả biện pháp hoạch định, dự phòng và xã hội của Nhà nước), được quy
định trong Luật cảnh sát của liên bang và tiểu bang, Luật hình sự, Luật thủ tục
hành chính của liên bang và tiểu bang, Bộ luật xã hội VII…
Đồng thời quy định của Hiến pháp Đức, công dân không thể trực tiếp
chống lại tác động gây hại sinh ra từ hành vi lập pháp. Họ phải đợi luật được
thi hành rồi mới khởi kiện (bảo vệ pháp lý nguyên phát). Ngoài ra các nghị sĩ
phải chịu trách nhiệm trước xã hội nói chung, hành vi công vụ của họ không
3

để đảm bảo tính khả thi, Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước xác định
rõ phạm vi các trường hợp được Nhà nước bồi thường trong từng lĩnh vực.
Vấn đề này được xây dựng trên nguyên tắc chỉ hành vi trái pháp luật nào của
người thi hành công vụ mà gây ra thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, quyền bất
khả xâm phạm về thân thể, quyền sở hữu, các quyền cơ bản khác của cá nhân
và các quyền của tổ chức mang tính phổ biến, gây bức xúc trong nhân dân thì
được Nhà nước bồi thường.
Trong một số trường hợp như: do lỗi của người bị thiệt hại hoặc người
bị thiệt hại che dấu chứng cứ, tài liệu hoặc cung cấp tài liệu sai sự thật trong
quá trình giải quyết vụ việc; do sự kiện bất khả kháng, tình thế cấp thiết thì
Nhà nước không bồi thường thiệt hại.
Khi người thi hành công vụ có lỗi, gây ra thiệt hại thì phải có nghĩa vụ
hoàn trả cho ngân sách nhà nước một khoản tiền mà Nhà nước đã bồi thường
cho người bị thiệt hại theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền (Điều 56).
Ngoài ra, tùy theo tính chất, mức độ vi phạm còn phải bị xử lý kỷ luật hoặc
truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Còn cơ quan hành
chính trực tiếp quản lý người thi hành công vụ có hành vi trái pháp luật gây ra
thiệt hại là cơ quan có trách nhiệm bồi thường.
Việc xây dựng và ban hành Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
là thực hiện tốt hơn trách nhiệm của Nhà nước ta trước công dân, thể hiện tính
dân chủ trong đời sống xã hội, tạo hành lang pháp lý đồng bộ để người bị thiệt
hại thực hiện tốt hơn quyền được bồi thường của mình đối với những thiệt hại
do hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây ra. Đồng thời xác
định rõ trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, trách nhiệm hoàn trả của người
thi hành công vụ đã gây ra thiệt hại để nhằm tạo thuận lợi cho người bị thiệt
hại trong việc thực hiện quyền yêu cầu bồi thường của mình, mặt khác, góp
phần tăng cường, nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc thực thi công vụ của
công chức nước ta hiện nay.
5