Phân tích Bài ca ngắn đi trên bãi cát của Cao
Bá Quát
Cao Bá Quát tự là Chu Thần, hiệu là Cúc Đường, Mãn
Hiên, người làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh
(nay thuộc quận Long Biên, Hà Nội). Là người nổi tiếng
học giỏi, có tài văn thơ và viết chữ Hán rất đẹp nên Cao
Bá Quát được người đời tôn vinh là thánh (Thần Siêu,
thánh Quát). Khí phách, bản lĩnh và hoài bão lớn lao của
ông vượt khỏi khuôn khổ chật hẹp của chế độ phong
kiến.
Cao Bá Quát sống ở giai đoạn nửa đầu thế kĩ XIX, khi
nhà Nguyễn đã tiêu diệt Tây Sơn, thiết lập một chính
quyền phong kiến chuyên chế hà khắc, sưu cao thuế
nặng, không coi trọng tầng lớp trí thức Bắc Hà. Đây là
thời kì có nhiều cuộc nổi dậy của nông dân;trong đó có
cuộc khởi nghĩa ở Sơn Tây mà Cao Bá Quát đã tham gia.
Thơ văn của ông thể hiện thái độ phê phán mạnh mẽ chế
độ phong kiến trì trệ, bảo thủ và phản ánh nhu cầu đổi
mới của xã hội Việt Nam trước nguy cơ bị xâm lược bởi
thế lực thực dân phương Tây. Có người cho rằng hình
tượng nhân vật Huấn Cao trong truyện ngắn Chữ người
tử tù của Nguyễn Tuân chính là bóng dáng của Cao Bá
Quát.
Bài ca ngắn đi trên bãi cát được sáng tác sau những lần
Cao Bá Quát vào kinh đô Huế thi hội. Hình ảnh những
bãi cát trắng chạy dọc các tỉnh miền Trung khiến tác giả
liên tưởng và hình dung ra con đường danh lợi nhọc nhằn
đáng ghét mà ông buộc phải theo đuổi, cũng như sự ngột
ngạt, bế tắc của xã hội đương thời. Một giả định khác là
bài thơ ra đời khi Cao Bá Quát đã làm quan cho triều
đình nhà Nguyễn, bắt đầu cảm thấy thất vọng về lí tưởng

nhọc nhằn, thất bại thì nhiều, thành công thì ít, nhưng đã
lỡ bước vào nên không biết tính sao đây?
Bản thân Cao Bá Quát đã nếm trải đủ mùi cay đắng của
việc thi cử. Đi thi từ năm 13 tuổi (1822), đến lần thứ tư
(1831) mới đậu cử nhân, lại bị đánh tụt xuống tận chót
bảng. Sau đó ông còn lận đận thêm ba lần thi Hội nữa mà
vẫn không đỗ. Ngay khi bước chân lên con đường danh
lợi gắn với lí tưởng của tầng lớp Nho sĩ trong xã hội
phong kiến, nhà thơ đã nhận thấy sự bế tắc và mâu thuẫn
không giải quyết nổi. Nên đi tiếp hay dừng lại ? Dừng lại
cũng không thể được. Còn đi tiếp thì không biết sẽ dẫn
đến đâu ?
Hình ảnh con người đì trên bãi cát dài thật nhỏ bé và vất
vả;
Đi một bước như lùi một bước.
Mặt trời đã lặn, chưa dừng được,
Lữ khách trên đường nước mất rơi.
Người đi đường có nhiều loại, mỗi loại mang một tâm
trạng khác nhau. Vô số kẻ say vì men thơm quán rượu
thoảng từ đầu gió. Phải chăng hơi men thơm tượng trưng
cho sự lôi cuốn, dẫn dụ ghê gớm của công danh?! Trước
ma lực ấy, liệu mấy người còn giữ được sự tỉnh táo, sáng
suốt?!
Không học được tiên ồng phép ngủ,
Trèo non, lội suối, giận khôn vơi!
Xưa nay, phường danh lợi,
Tất tả trên đường đời.
Đầu gió hơi men thơm quán rượu,
Người say vồ số, tĩnh bao người ?
Câu thơ thấm đẫm cảm xúc tự oán. Nhà thơ chán nản vì

bước đường cùng? Nếu không đi tiếp thì đi đâu?! Tâm
trạng bế tắc và tuyệt vọng bao phủ lên cả người đi, cả bãi
cát dài. Bức xúc đến thế thì người đi chĩ còn cách là cất
lên tiếng hát buồn thảm về con đường cùng của mình:
Hãy nghe ta hát khúc “đường cùng”,
Phía bắc núi Bắc, núi muôn trùng,
Phía nam núi Nam, sóng dào dạt Anh đứng làm chi trên
bãi cát ?
Tâm trạng của tác giả khi đi trên bãi cát dài là nhận thức
rõ con đường danh lợi đầy nhọc nhằn chông gai, cần phải
thoát ra khỏi bãi cát cuộc đời ấy nhưng chưa thể tìm
được một con đường nào khác. Người đi trên bãi cảt dài
tự thấy sự vô nghĩa trong hành động của mình và ngao
ngán đến cực độ: Bãi cát dài bãi cát dài ơi. Tỉnh sao đây
đường bằng mờ mịt… và tự hỏi: Anh đứng làm chi trên
bãi cát đó là cái cảm giác bất lực, tuyệt vọng, đành đứng
chôn chân trôn bãi cát, chịu một khối mâu thuẫn lớn đè
nặng lên tâm hồn. Hình tượng người lữ hành ấy vừa cô
độc, vừa cả quyết lại vừa tuyệt vọng trên con đường đi
tìm chân lí gian truân, mờ mịt. Tâm trạng phức tạp của
nhân vật dự báo một hành động bứt phá, một sự phản
kháng âm thầm với trật tự hiện hành. Tư tưởng tiến bộ
của Cao Bá Quát thể hiện ở cho ông đã nhận rõ tính chất
vô nghĩa của lối học khoa cử và con đường tiến thân theo
lề lối cũ.
Trong bài thơ, tác giả đã đặt mình ở nhiều vị trí khác
nhau để bộc lộ tâm trạng và đối thoại với chính mình.
Cao Bá Quát sử dụng nhiều đại từ xưng hô khác nhau,
Có khi ông dùng từ khách (khách là một danh từ đối lập
với chủ), có khi lại dùng từ quân (anh, ông – đại từ nhân

tư tưởng của bản thân và của xã hội đương thời một cách
nghệ thuật. Đó là mâu thuẫn giữa khát vọng sống cao đẹp
với hiện thực đen tối; giữa tinh thần dám xả thân của một
kẻ sĩ chân chính với thói cẩu an hưởng lạc của người đời
giữa lí tưởng phò vua giúp nước của một đấng nam nhi
với những khó khăn gian khổ khó vượt qua trên con
đường tiến thân.
Bài ca còn thể hiện cảm xúc bi phẫn và cảm quan nhạy
bén của Cao Bá Quát về một thời đại đen tối, đầy nghịch
cảnh đối với những bậc trí thức tài hoa; đồng thời đánh
dấu sự thức tĩnh của một số kẻ sĩ trước con đường công
danh truyền thống. Phải chăng điều đó đã gợi cho chúng
ta một suy nghĩ và nhận xét: xã hội phong kiến đương
thời không thể dung nạp được lí tưởng của Cao Bá Quát.
Con người ấy nhất định không chịu đứng chôn chân trên
bãi cát mà đang nung nấu thái độ phản kháng âm thầm
nhưng quyết liệt với trật tự hiện hành. Cao Bá Quát đã
nhận thấy cần phải làm một việc gì đó lớn lao hơn, có ích
cho đời hơn. Đó cũng là lí do đưa ông đến với cuộc khởi
nghĩa của nông dân, chọn con đường phản kháng chống
lại triều đình nhà Nguyễn, để rồi cuối cùng phải chịu kết
thúc bi thảm.
Bài thơ đứợc viết theo thể hành, khá tự do về kết cấu,
vần và nhịp điệu. Các câu thơ dài ngắn khác nhau (câu 5
chữ, 7 chữ, 8 chữ), nhịp ngắt của mỗi câu thơ cũng đa
dạng phù hợp với việc phản ánh tâm trạng phức tạp đầy
băn khoăn, dạy dứt của người đi trên bãi cát dài (nhịp 2/3
: Trường sa / phục trường sa; nhịp 3/5: Quàn bất học /
tiên gia mĩ thụy ông nhip 4/3: Phong tiền tửu điếm / hữu
mĩ tửu). Nhiều câu có ngữ điệu cảm thán: (Đăng sơn