BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
VÕ THỊ NGỌC
X¢Y DùNG HÖ THèNG BµI TËP RÌN LUYÖN
Kü N¡NG LËP LUËN CHO HäC SINH LíP 4
QUA GIê TËP LµM V¡N
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
2
NGHỆ AN - 2014
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
VÕ THỊ NGỌC
X¢Y DùNG HÖ THèNG BµI TËP RÌN LUYÖN
Kü N¡NG LËP LUËN CHO HäC SINH LíP 4
QUA GIê TËP LµM V¡N
Chuyên ngành: Giáo dục học (bậc tiểu học)
Mã số: 60.14.01.01
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
Người hướng dẫn khoa học:
4
PGS.TS. CHU THỊ THỦY AN
NGHỆ AN - 2014
LỜI CẢM ƠN
Với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Việt
cũng như rèn kỹ năng nói, viết và kỹ năng giao tiếp hằng ngày cho học sinh Tiểu
học, tôi đã tìm hiểu về một số vấn đề của lí thuyết lập luận và khả năng ứng
dụng lí thuyết lập luận vào quá trình rèn luyện kĩ năng làm văn, từ đó, đề ra hệ
thống bài tập rèn kĩ năng lập luận cho học sinh lớp 4 qua giờ Tập làm văn.
Để hoàn thành đề tài, bên cạnh sự nổ lực của bản thân, tôi đã nhận
được sự giúp đỡ của PGS. TS. Chu Thị Thủy An và ban giám hiệu của các
CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 21
1.1. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 21
1.1.1. Các công trình nghiên cứu về lí thuyết lập luận 21
1.1.2. Các công trình nghiên cứu về dạy học Tập làm văn ở Tiểu học 22
1.1.3. Các công trình nghiên cứu về rèn luyện kĩ năng lập luận cho học sinh tiểu học thông
qua dạy học Tập làm văn 24
1.2. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 25
1.2.1. Kĩ năng 25
1.2.2. Kĩ năng lập luận 26
1.3. BÀI TẬP TIẾNG VIỆT VÀ VAI TRÒ CỦA BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC TẬP LÀM VĂN Ở TIỂU HỌC
26
1.3.1. Bài tập trong dạy học tiếng Việt 26
9
1.3.2. Vai trò của bài tập trong dạy học Tập làm văn ở tiểu học 26
1.3.3. Xây dựng bài tập dạy học Tập làm văn 27
1.4. LÝ THUYẾT LẬP LUẬN VÀ VIỆC VẬN DỤNG LÍ THUYẾT LẬP LUẬN VÀO DẠY HỌC TẬP LÀM
VĂN Ở LỚP 4 29
1.4.1. Lý thuyết lập luận 29
1.4.2. Chương trình Tập làm văn ở lớp 4 với việc vận dụng lí thuyết lập luận 37
1.5. ĐẶC ĐIỂM NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH LỚP 4 VỚI VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LẬP LUẬN
THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP TẬP LÀM VĂN 46
1.5.1. Đặc điểm về tư duy của HS lớp 4 với việc rèn luyện kỹ năng lập luận thông qua hệ
thống bài tập TLV 46
1.5.2. Đặc điểm về ngôn ngữ của HS lớp 4 với việc rèn luyện kỹ năng lập luận thông qua hệ
thống bài tập TLV 48
Kết luận chương 1 50
10
Chương 2
CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 52
2.1. KHÁI QUÁT VỀ QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG 52
3.2.3. Hệ thống bài tập sử dụng các yếu tố giá trị học trong rèn kĩ năng lập luận cho học sinh
lớp 4 qua giờ tập làm văn 84
3.2.4. Hệ thống bài tập sửa lỗi lập luận cho HS lớp 4 qua giờ TLV 89
3.3. THỬ NGHIỆM SƯ PHẠM 91
3.3.1. Giới thiệu khái quát về quá trình thử nghiệm sư phạm 91
3.3.2. Kết quả thử nghiệm 94
3.3.3. Kết luận về thử nghiệm 98
Kết luận chương 3 98
13
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 100
1. KẾT LUẬN 100
2. MỘT SỐ ĐỀ XUẤT 101
CÔNG TRÌNH KHOA HỌC
ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 102
TÀI LIỆU THAM KHẢO 103
PHỤ LỤC 106
BẢNG DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
SGK Sách giáo khoa
HS Học sinh
GV Giáo viên
TV Tiếng Việt
TN Thử nghiệm
ĐC Đối chứng
BT Bài tập
PGS Phó Giáo sư
TS Tiến sĩ
DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ
Trang
Bảng :
Bảng 1.1. Chương trình Tập làm văn lớp 4 37
“Xây dựng chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau năm 2015”
của Bộ GD & ĐT cũng xác định mục tiêu của chương trình giáo dục phổ
thông sau năm 2015 là phát triển năng lực của HS, trong đó, năng lực giao
tiếp và năng lực tư duy là hai năng lực được coi trọng nhất. Điều đó càng
khẳng định, trong những năm sắp tới càng phải chú trọng việc rèn luyện, phát
triển năng lực lập luận cho HS.
1.2. Ở Tiểu học, môn học Tiếng Việt có mục tiêu cơ bản là “Hình thành
và phát triển ở HS các kỹ năng sử dụng tiếng Việt (nghe, nói, đọc, viết) để học
tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi. Thông qua việc
dạy và học tiếng Việt, góp phần rèn luyện các thao tác tư duy.” Trong đó,
phân môn của Tập làm văn là phân môn có nhiệm vụ tổ chức cho HS thực
hành tổng hợp tất cả các kiến thức, kĩ năng của các phân môn khác, từ đó,
hình thành kĩ năng tạo lập ngôn bản nói và viết.
Vậy nhưng, theo đánh giá gần đây của PISA, học sinh phổ thông Việt
Nam mặc dầu về tri thức khoa học không thua kém HS các nước có nền giáo
dục hàng đầu thế giới nhưng kĩ năng lập luận, trình bày quan điểm lại còn
18
yếu. Kết quả khảo sát của chúng tôi cũng cho thấy, kĩ năng nói, viết của học
sinh chưa đáp ứng mục tiêu môn Tiếng Việt nói chung và phân môn Tập làm
văn nói riêng. Các bài nói, bài viết của các em còn thiếu lôgic, mạch lạc, sắp
xếp ý lộn xộn, lời nói, câu văn chưa thuyết phục người nghe, người đọc.
13. Lí thuyết lập luận là một lĩnh vực nghiên cứu của ngữ dụng học.
Qua nghiên cứu về lập luận, các nhà ngữ dụng học đã tìm hiểu về vai trò của
lập luận trong giao tiếp hằng ngày và những tác động đến hiệu quả lập luận,
các phương tiện, cách thức lập luận khi nói, viết bằng tiếng Việt…Thành tựu
về lí thuyết lập luận của ngữ dụng học rất phong phú nhưng các công trình
nghiên cứu vận dụng lí thuyết lập luận vào trường phổ thông trong đó, có cấp
Tiểu học chưa nhiều.
Rèn luyện KN lập luận chưa trở thành một nội dung dạy học chính thức
ở trong chương trình. Mặt khác, nếu nhà trường và GV muốn tích hợp rèn
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu các vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài: lí thuyết lập
luận, chương trình Tập làm văn lớp 4, bài tập tiếng Việt và vai trò của bài tập
trong rèn kỹ năng lập luận, kĩ năng lập luận và đặc điểm tâm lí của HS lứa
tuổi lớp 4 với việc hình thành kĩ năng lập luận.
- Nghiên cứu các vấn đề về thực tiễn có liên quan đến đề tài: thực trạng
kĩ năng lập luận của HS lớp 4 qua bài Tập làm văn, thực trạng nhận thức và tổ
chức rèn luyện kĩ năng lập luận cho HS lớp 4 của giáo viên.
- Đề xuất hệ thống các bài tập rèn kỹ năng lập luận cho học sinh lớp 4
qua giờ Tập làm văn.
- Tổ chức các tiết dạy thử nghiệm để kiểm tra tính khả thi, tính hiệu quả
của hệ thống bài tập.
6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp nghiên cứu lí luận
Chúng tôi sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp lí thuyết nhằm
nghiên cứu những công trình khoa học có liên quan đến việc xây dựng hệ
20
thống bài tập rèn kỹ năng lập luận cho học sinh lớp 4 qua giờ Tập làm văn,
phân tích và tổng hợp các luận cứ khoa học làm cơ sở lí luận cho đề tài.
6.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Phương pháp quan sát sư phạm
Tiến hành quan sát, thu thập thông tin về thực trạng hệ thống bài tập
rèn kĩ năng lập luận cho học sinh lớp 4 qua giờ Tập làm văn. Từ đó, đối chiếu
và kiểm nghiệm kết quả đạt được của đề tài.
- Phương pháp điều tra
Tiến hành trao đổi, điều tra qua phiếu anket và trắc nghiệm để ghi nhận
những vấn đề xung quanh thực trạng hệ thống bài tập rèn kĩ năng lập luận cho
học sinh lớp 4 qua giờ Tập làm văn và thu thập, đánh giá kết quả thử nghiệm
của đề tài.
- Phương pháp thử nghiệm sư phạm
được xem là người đầu tiên giới thiệu và khởi xướng về lí thuyết lập luận, tạo
tiền đề cho rất nhiều tác giả khác tìm hiểu và vận dụng lí thuyết lập luận trong
Tiếng Việt.
Trong “Đại cương ngôn ngữ học”[4], tác giả Đỗ Hữu Châu đã giới
thiệu các nội dung của ngữ dụng học. Trong đó, lập luận là một nội dung quan
trọng. Ông đã đưa ra cấu trúc lập luận, phân biệt lập luận với logic, miêu tả và
thuyết phục; đưa ra hệ thống chỉ dẫn lập luận gồm hai loại: tác tử lập luận và
kết tử lập luận cùng với các dấu hiệu giá trị học; bước đầu nghiên cứu về lẽ
thường của lập luận.
Có thể thấy rằng, những khái niệm và những vấn đề cơ sở của lập luận
mà tác giả Đỗ Hữu Châu giới thiệu đã mở thêm một hướng đi mới trong lĩnh
vực ngữ dụng học. Dưới góc độ ánh sáng của lí thuyết lập luận, có thể phát
hiện ra đặc trưng mới của Tiếng Việt trong cấu trúc nội tại cũng như trong
hoạt động chức năng của nó.
22
Tác giả Nguyễn Đức Dân trong cuốn “Ngữ dụng học” [6] cũng đã phác
thảo những nét căn bản về lí thuyết lập luận nói chung và sự lập luận trong
ngôn ngữ tự nhiên nói riêng. Tác giả đặc biệt chú ý đến tín hiệu ngôn ngữ
trong sự lập luận.
“Giáo trình Ngữ dụng học” của tác giả Đỗ Thị Kim Liên [11] đã đi sâu
nghiên cứu lập luân trong hội thoại, xem xét mối quan hệ giữa lẽ thường và
lập luận một cách đầy đủ, có hệ thống.
Vấn đề lập luận còn được trình bày trong một số bài báo của các tạp chí
ngôn ngữ như: Cấu trúc ngữ pháp- ngữ nghĩa của nhóm tục ngữ Việt Nam
dạng A là B (Nguyễn Quý Thành), chuyện về sự đa nghĩa trong thành ngữ,
tục ngữ (Nguyễn Thị Hồng Thu), Logic và liên từ Tiếng Việt (Nguyễn Đức
Dân), Logic và sự phủ định trong Tiếng Việt (Nguyễn Đức Dân)…
Lí thuyết lập luận đang ngày càng được các nhà nghiên cứu quan
tâm,tìm hiểu trong hoạt động ngôn ngữ của Tiếng Việt. Tuy nhiên, cho đến
nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu sự ảnh hưởng của lý thuyết lập luận
mà trình bày kết quả nghiên cứu của các tác giả về nhiều vấn đề cụ thể đang
đặt ra trong thực tiễn và lí luận dạy học Tiếng Việt. Mỗi tiểu mục trong từng
chương trình bày ý kiến của tác giả về một vấn đề. Tuy nhiên, sự thống nhất
trong cả tập sách chính là quan điểm giao tiếp trong dạy học Tiếng Việt, một
phương hướng dạy học nhằm phát triển ở học sinh công cụ giao tiếp và công
cụ tư duy.
Bên cạnh các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học đầu ngành,
còn có một số lượng lớn bài viết của nhiều người quan tâm đến dạy học Tập
làm văn ở Tiểu học đã được đăng tải trên các tạp chí như:Tạp chí Giáo
dục,Giáo dục Tiểu học, Dạy và học ngày nay, Thế giới trong ta…Đó là những
ý kiến đề cập đến một số điểm cần lưu ý khi dạy Tập làm văn nhìn từ các khía
cạnh khác nhau và các quan điểm xây dựng chương trình, SGK Tiếng Việt
24
hiện hành ở Tiểu học. Qua việc tìm hiểu lịch sử nghiên cứu vấn đề, chúng tôi
thấy việc vận dụng ngữ dụng học nói chung và xây dựng hệ thống bài tập rèn
kĩ năng lập luận trong việc giảng dạy Tiếng Việt ở nhà trường phổ thông, đặc
biệt là dạy Tập làm văn ở Tiểu học chưa được quan tâm nghiên cứu. Việc xây
dựng hệ thống bài tập rèn kĩ năng lập luận vào dạy học Tiếng Việt một cách
khoa học, logic và hiệu quả thật cho học sinh, song đề tài này còn có nhiều bỏ
ngỏ.
1.1.3. Các công trình nghiên cứu về rèn luyện kĩ năng lập luận cho
học sinh tiểu học thông qua dạy học Tập làm văn
- Trong các khóa luận, luận văn Thạc sĩ, luận án Tiến sĩ vấn đề ứng
dụng lí thuyết lập luận vào dạy học Tập làm văn cũng đã được đề cập đến, cụ
thể là công trình nghiên cứu sau:
“Tam đoạn luận diễn đạt trong văn xuôi nghệ thuật” của tác giả
Nguyễn Thị Hường [16], “Lập luận trong văn miêu tả”của tác giả Nguyễn
Thị Nhin [22],
“Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng lập luận trong làm văn miêu tả cho
học sinh lớp 4” của hai tác giả Chu Thị Thủy An, Hồ Thanh Yến [1], “Thực
đường luyện tập tạo khả năng cho con người thực hiện hành động không chỉ
trong điều kiện quen thuộc mà cả trong điều kiện thay đổi.
* K.K. Platônôp: Kĩ năng là khả năng con người thực hiện một hoạt
động bất kì nào đó hay các hành động trên cơ sở kinh nghiệm cũ.
* Theo từ điển Tiếng Việt: Kĩ năng là khả năng vận dụng kiến thức thu
nhận được trong một lĩnh vực nào đó và ththực tế.
* Theo tác giả Vũ Dũng thì: Kĩ năng là năng lực vận dụng có kết quả tri
thức về phương thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những
nhiệm vụ tương ứng [20].
* Theo G.S.TSKH Thái Duy Tuyên, kĩ năng là sự ứng dụng kiến thức
trong hoạt động. Mỗi kĩ năng bao gồm một hệ thống thao tác trí tuệ và thực
Copyright: Tài liệu đại học ©