BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT
HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
HOÀNG CÔNG TRUNG ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ
SỬ DỤNG ĐẤT SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG
PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TRÊN ĐỊA BÀN
HUYỆN HIỆP HÒA - TỈNH BẮC GIANG
LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI
MÃ SỐ: 60.85.01.03 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. ĐỖ NGUYÊN HẢI HÀ NỘI, NĂM 2014
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page ii
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết
quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được sử dụng để bảo vệ một học
vị nào.
Tôi cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được
cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ nguồn gốc.
Hà Nội, ngày tháng năm
Tác giả luận văn Hoàng Công Trung
MỤC LỤC iv
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi
DANH MỤC BẢNG vii
MỞ ĐẦU 1
1. Tính cấp thiết của đề tài 1
2. Mục đích, yêu cầu 2
Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3
1.1. Lý luận về phát triển bền vững và sử dụng đất bền vững 3
1.1.1. Cơ sở lý luận về phát triển bền vững 3
1.1.2. Lý luận về sử dụng đất bền vững 4
1.1.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp theo hướng bền vững 6
1.2. Những vấn đề cơ bản về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 8
1.2.1. Khái quát về hiệu quả sử dụng đất 8
1.2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 12
1.2.3 Nguyên tắc, quan điểm sử dụng hiệu quả đất nông nghiệp 13
1.3. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới và Việt Nam 17
1.3.1. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới 17
1.3.2. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp của Việt Nam 19
1.4. Một số nghiên cứu liên quan đến nâng cao hiệu quả sử dụng đất và sử dụng
đất bền vững 21
1.4.1. Một số nghiên cứu trên thế giới 21
1.4.2. Những nghiên cứu trong nước 23
Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 25
2.1. Đối tượng nghiên cứu 25
2.2. Phạm vi nghiên cứu 25
2.3. Nội dung nghiên cứu 25
2.3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội có liên quan đến sử dụng nguồn tài
nguyên đất nông nghiệp ở huyện Hiệp Hòa 25
2.3.2 Thực trạng phát triển ngành nông nghiệp huyện Hiệp Hòa 25
2.3.3 Điều tra xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp đại
3.4.3. Đánh giá hiệu quả môi trường của các kiểu sử dụng đất 68
3.4.4. Lựa chọn loại hình sử dụng đất bền vững trên địa bàn huyện 71
3.5 Đề xuất nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp bền vững tại huyện Hiệp
Hoà 74
3.5.1 Phương hướng mục tiêu phát triển nông nghiệp ở huyện Hiệp Hoà 74
3.5.2 Đề xuất các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững trên
địa bàn huyện 75
3.6. Một số giải pháp đề xuất để thực hiện định hướng sử dụng đất sản xuất nông
nghiệp bền vững trên địa bàn huyện Hiệp Hoà 78
3.6.1. Giải pháp về xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất nông nghiệp 78
3.6.2. Giải pháp về thị trường tiêu thụ 78
3.6.3. Biện pháp khuyến nông và áp dụng khoa học công nghệ 78
3.6.4. Giải pháp vốn đầu tư 79
3.6.5. Các giải pháp về chính sánh 79
3.4.6. Giải pháp phát triển nguồn nhân lực 80
KẾT LUẬN 81
1. Kết luận 81
2. Đề nghị 81
TÀI LIỆU THAM KHẢO 83
PHỤ LỤC 85
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page vi
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CNH – HĐH : Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa
FAO : Tổ chức Nông nghiệp và lương thực thế giới
GDP : Tổng thu nhập quốc nội
GTSX : Giá trị sản xuất
CPTG : Chi phí trung gian
2013 52
Bảng 3.5: Hiệu quả kinh tế các kiểu sử dụng đất vùng 1 54
Bảng 3.6: Hiệu quả kinh tế các kiểu sử dụng đất vùng 2 56
Bảng 3.7: Hiệu quả kinh tế các kiểu sử dụng đất vùng 3 58
Bảng 3.8: Hiệu quả kinh tế bình quân của các LUT trên các vùng 60
Bảng 3.9: Mức độ đầu tư lao động và thu nhập trên ngày công lao động ở vùng 1 64
Bảng 3.10: Mức độ đầu tư lao động và thu nhập trên ngày công lao động ở vùng 2
65
Bảng 3.11: Mức độ đầu tư lao động và thu nhập trên ngày công lao động ở vùng 3
67
Bảng 3.12: So sánh mức độ đầu tư phân bón với tiêu chuẩn phân bón cân đối và
hợp lý 70
Bảng 3.13: Phân cấp chỉ tiêu đánh hiệu quả của các loại hình sử dụng đất 71
Bảng 3.14: Đánh giá khả năng sử dụng bền vững các loại hình sử dụng đất 72
Bảng 3.15: Đề xuất một số loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn
huyện Hiệp Hoà 77
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page viii
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
STT Tên biểu đồ Trang
Biểu đồ 3.1: Cơ cấu lao động giai đoạn 2005 - 2013 huyện Hiệp Hoà 42
Biểu đồ 3.2 : Cơ cấu sử dụng đất huyện Hiệp Hoà năm 2013 46
Biểu đồ 3.3: Cơ cấu sử dụng đất sản xuất nông nghiệp huyện Hiệp Hoà năm 2013 49
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
những thách thức: Hạn hán, thiên tai, yêu cầu phát triển xã hội về công nghiệp và hạ
tầng cơ sở …đã làm diện tích đất sản xuất nông nghiệp bị ảnh hưởng và ngày càng
bị thu hẹp. Ngoài ra việc sử dụng các chất hoá học, phân bón trong thâm canh đã
gây ra những ảnh hưởng đáng lo ngại về môi trường sinh thái.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 2
Vì vậy, đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường các loại hình sử dụng
đất là vấn đề mang tính chiến lược đảm bảo cho sự thành công cho các định hướng
phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững.
Huyện Hiệp Hoà, tỉnh Bắc Giang là huyện thuộc vùng trung du phía Bắc
Việt Nam, có diện tích tự nhiên là 20.305,98 ha, mặt độ dân số cao ( bình quân
1.063 người/km
2
); bao gồm 26 đơn vị hành chính cấp xã. Đất đai của huyện Hiệp
Hoà bao gồm 7 loại đất chính, trong đó nhóm đất xám bạc mầu chiếm gần 40% diện
tích đất tự nhiên. Trong những năm qua, sản xuất nông nghiệp của huyện đã đạt
được những kết quả đáng khích lệ; tuy nhiên việc chuyển đổi cơ cấu sản xuất giữa
các tiểu vùng, các xã không đồng đều, sản xuất còn manh mún, hiệu quả kinh tế trên
một đơn vị diện tích còn thấp, chưa tạo được vùng thâm canh tập trung, sản phẩm
nông nghiệp hàng hoá chưa nhiều, chưa tạo đà cho công nghiệp chế biến nông sản,
hiệu quả đồng vốn đầu tư còn thấp
Từ những vấn đề khoa học và thực tiễn sản xuất nông nghiệp và sử dụng đất
nông nghiệp đang diễn ra ở huyện Hiệp Hòa như đã trình bày ở trên. Để góp phần thực
hiện thành công các mục tiêu phát triển nông nghiệp của huyện đến năm 2020 và lâu
dài hơn, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông
nghiệp theo hướng phát triển bền vững trên địa bàn huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang”.
2. Mục đích, yêu cầu
* Mục đích:
- Điều tra, khảo sát, đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và
hệ mai sau.
* Phát triển bền vững về xã hội: Phát triển bền vững về xã hội là việc phải
xây dựng một xã hội có nền kinh tế tăng trưởng nhanh, ổn định, đi đôi với dân chủ
công bằng và tiến bộ xã hội, trong đó, giáo dục, đào tạo, y tế và phúc lợi xã hội phải
được chăm lo đầy đủ và toàn diện cho mọi đối tượng trong xã hội. Mục tiêu phát
triển bền vững về xã hội là nâng cao chất lượng cuộc sống, mọi người đều có cơ hội
được học hành và có việc làm, giảm tình trạng đói nghèo và hạn chế khoảng cách
giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cư, giảm các tệ nạn xã hội.
* Phát triển bền vững về môi trường: Phát triển bền vững về môi trường là
việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên tái tạo trong phạm vi chịu tải của chúng nhằm
khôi phục được cả về số lượng và chất lượng, các dạng tài nguyên không tái tạo
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 4
phải được sử dụng tiết kiệm và hợp lý nhất. Môi trường tự nhiên (không khí, đất,
nước, cảnh quan thiên nhiên ) và môi trường xã hội (dân số, chất lượng dân số,
sức khỏe, môi trường sống, lao động và học tập của con người ) không bị các hoạt
động của con người làm ô nhiễm, suy thoái và tổn hại. Các nguồn phế thải từ sản
xuất và sinh hoạt được xử lý, tái chế kịp thời, vệ sinh môi trường được bảo đảm,
con người được sống trong môi trường sạch. Mục tiêu của phát triển bền vững về
môi trường là khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả tài nguyên thiên
nhiên, phòng ngừa, ngăn chặn xử lý và kiểm soát có hiệu quả ô nhiễm môi trường,
bảo vệ tốt môi trường sống, bảo vệ được các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên
nhiên, khu dự trữ sinh quyển và bảo tồn sự đa dạng sinh học, khắc phục suy thoái và
cải thiện chất lượng môi trường .
1.1.2. Lý luận về sử dụng đất bền vững
* Sử dụng đất đai bền vững với mục tiêu kinh tế
Sử dụng đất đai bao giờ cũng gắn với mục tiêu kinh tế, những mục tiêu kinh
tế trong sử dụng đất đai giữa chủ sử dụng thực tế và cộng đồng lớn hơn, có lúc
trùng với nhau và có lúc không trùng nhau. Các hộ nông dân trong việc sử dụng đất
Tóm lại, mục tiêu xã hội luôn thay đổi và biến động theo từng thời kỳ, điều
đó dẫn đến sự chuyển đổi mục đích sử dụng đất để đáp ứng các nhu cầu mới của xã
hội về nông sản, thực phẩm và các dịch vụ xã hội khác.
* Sử dụng đất đai bền vững với mục tiêu môi trường
Đối với bất kỳ vùng nào, một quốc gia nào trong sử dụng đất đai gắn với
mục tiêu môi trường thì điều quan trọng là phải phân biệt được mục tiêu chung và
mục tiêu riêng. Chính phủ các nước đều đưa ra các tiêu chuẩn và mục tiêu về môi
trường. Các tiêu chuẩn và mục tiêu này thường được thành lập dựa trên thuật ngữ
hoá học, vì nó liên quan đến sức khoẻ và thế hệ mai sau. Việc nhìn nhận "môi
trường" không chỉ có nghĩa là một hệ thống các tiêu chuẩn về hoá học, đất nước
phong cảnh thiên nhiên mà nó còn là các tài sản có giá trị về kinh tế và xã hội. Vì
thế, những vấn đề về môi trường chỉ có thể giải quyết một cách có hiệu quả nếu nó
được thực hiện kết hợp với các mục tiêu kinh tế - xã hội. Hơn nữa, mục tiêu môi
trường ngoài những quan tâm chung mang tính toàn cầu, thì mỗi quốc gia tuỳ thuộc
vào đặc điểm, hoàn cảnh của mình có những quan tâm riêng, song quan trọng hơn
đó là lũ lụt, hạn hán, động đất, sóng thần
Việc đánh giá và đề xuất sử dụng đất đai theo quan điểm sinh thái bền vững.
Những đánh giá tổng quát về môi trường và hiện tượng suy thoái đất có liên quan
tới các điều kiện tự nhiên và quá trình sử dụng đất. Những nghiên cứu chuyên sâu
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 6
về vấn đề ô nhiễm môi trường đất Việt Nam đã phản ánh được nhiều vấn đề về môi
trường, nhằm đưa ra các giải pháp chiến lược, cũng như các giải pháp khắc phục
cho sử dụng đất trên quan điểm sinh thái lâu bền.
1.1.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp theo hướng bền vững
Vào năm 1991, ở Nairobi đã tổ chức Hội thảo về “Khung đánh giá quản lý
đất bền vững” đã đưa ra định nghĩa: “Quản lý bền vững đất đai bao gồm tổ hợp các
công nghệ, chính sách và hoạt động nhằm liên hợp các nguyên lý kinh tế xã hội với
các quan tâm môi trường để đồng thời:
cầu của nông hộ là điều quan tâm trước, nếu muốn họ quan tâm đến lợi ích lâu dài
(bảo vệ đất, môi trường ). Sản phẩm thu được cần thoả mãn cái ăn, cái mặc, và nhu
cầu sống hàng ngày của người nông dân. Nội lực và nguồn lực địa phương phải
được phát huy. Về đất đai, hệ thống sử dụng đất phải được tổ chức trên đất mà nông
dân có quyền hưởng thụ lâu dài, đất đã được giao và rừng đã được khoán với lợi ích
các bên cụ thể. Sử dụng đất sẽ bền vững nếu phù hợp với nền văn hoá dân tộc và tập
quán địa phương, nếu ngược lại sẽ không được cộng đồng ủng hộ.
* Bền vững về môi trường:
Loại hình sử dụng đất phải bảo vệ được độ màu mỡ của đất, ngăn chặn thoái
hoá đất và bảo vệ môi trường sinh thái. Giữ đất được thể hiện bằng giảm thiểu
lượng đất mất hàng năm dưới mức cho phép.
Độ phì nhiêu đất tăng dần là yêu cầu bắt buộc đối với quản lý sử dụng bền
vững. Độ che phủ tối thiểu phải đạt ngưỡng an toàn sinh thái (>35%). Đa dạng sinh
học biểu hiện qua thành phần loài (đa canh bền vững hơn độc canh, cây lâu năm có
khả năng bảo vệ đất tốt hơn cây hàng năm ).
Ba yêu cầu bền vững trên là để xem xét và đánh giá các loại hình sử dụng đất
hiện tại. Thông qua việc xem xét và đánh giá các yêu cầu trên để giúp cho việc định
hướng phát triển nông nghiệp ở vùng sinh thái.
Tóm lại: khái niệm sử dụng đất đai bền vững do con người đưa ra được thể
hiện trong nhiều hoạt động sử dụng và quản lý đất đai theo các mục đích mà con
người đã lựa chọn cho từng vùng đất xác định. Đối với sản xuất nông nghiệp việc sử
dụng đất bền vững phải đạt được trên cơ sở đảm bảo khả năng sản xuất ổn định của
cây trồng, chất lượng tài nguyên đất không suy giảm theo thời gian và việc sử dụng
đất không ảnh hưởng xấu đến môi trường sống của con người, của các sinh vật.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 8
1.2. Những vấn đề cơ bản về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
1.2.1. Khái quát về hiệu quả sử dụng đất
Trong thực tế, các thuật ngữ “sản xuất có hiệu quả”, “sản xuất không có hiệu
lẫn chiều sâu. Việc nâng cao hiệu quả không chỉ là nhiệm vụ của mỗi doanh nghiệp,
mỗi người sản xuất mà là của mọi ngành, mọi vùng. Đây còn là vấn đề mang tính
toàn cầu, vì xu hướng chung của thế giới ngày nay là phát triển kinh tế theo chiều
sâu, sao cho với nguồn nhân lực hạn chế mà sản xuất ra một lượng sản phẩm hàng
hoá có giá trị sử dụng cao nhất với mức hao phí ít nhất. Quan niệm về hiệu quả trong
điều kiện hiện nay là phải tiết kiệm thời gian, tiết kiệm tài nguyên trong sản xuất,
mang lại lợi ích xã hội và bảo vệ được môi trường.
* Phân loại hiệu quả: Mọi hoạt động sản xuất của con người đều có mục tiêu
chủ yếu là kinh tế. Tuy nhiên, kết quả hoạt động đó không chỉ duy nhất đạt được về
mặt kinh tế mà đồng thời tạo ra nhiều kết quả liên quan đến đời sống kinh tế xã hội
của con người. Những kết quả đó là:
- Cải thiện điều kiện sống và làm việc của con người, nâng cao thu nhập.
- Cải tạo môi sinh, nâng cao đời sống tinh thần cho người lao động.
- Cải tạo môi trường sinh thái, tạo ra một sự phát triển bền vững trong sử
dụng đất đai.
Để phân loại hiệu quả thì có nhiều cách phân loại khác nhau, nếu căn cứ vào
nội dung và cách biểu hiện thì hiệu quả được phân thành 3 loại: hiệu quả kinh tế,
hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường.
* Hiệu quả kinh tế: Là hiệu quả do việc tổ chức và bố trí sản xuất hợp lý để
đạt được lợi nhuận cao với chi phi thấp hơn. Như vậy, hiệu quả kinh tế của một hiện
tượng hay một quá trình kinh tế là một phạm trù kinh tế, phản ánh trình độ khai thác
các yếu tố đầu tư, các nguồn lực tự nhiên và phương thức quản lý. Nó được thể hiện
bằng hệ thống các chỉ tiêu nhằm phản ánh các mục tiêu cụ thể của các cơ sở sản
xuất phù hợp với yêu cầu của xã hội và được xác định bằng cách so sánh kết quả
thu được với chi phí bỏ ra. Hiệu quả kinh tế là chỉ tiêu phản ánh trình độ và chất
lượng sử dụng các yếu tố của sản xuất - kinh doanh nhằm đạt được kết quả kinh tế
tối đa với chi phí tối thiểu. Hiệu quả kinh tế là tiêu chí được quan tâm hàng đầu, là
khâu trung tâm để đạt được các loại hiệu quả khác. Hiệu quả kinh tế có khả năng
lượng hóa bằng các chỉ tiêu kinh tế, tài chính.
Như vậy, hiệu quả kinh tế là một phạm trù kinh tế chung nhất, là khâu trung
ánh những khía cạnh về mối quan hệ xã hội giữa con người với con người như vấn đề
công ăn việc làm, xoá đói giảm nghèo, định canh, định cư, công bằng xã hội
Hiệu quả xã hội trong sử dụng đất nông nghiệp chủ yếu được xác định bằng
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 11
khả năng tạo việc làm trên một đơn vị diện tích đất nông nghiệp. Thu hút được
nhiều lao động, giải quyết công ăn việc làm cho nông dân. Đảm bảo an toàn lương
thực, gia tăng lợi ích của người nông dân. Cụ thể:
- Mức độ chấp nhận của người dân thể hiện ở mức độ đầu tư, khả năng chuyển
đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi của hộ theo hướng sản xuất nông sản hàng hoá.
- Mức độ giải quyết công ăn việc làm thể hiện ở số công lao động cần thiết
của loại hình sử dụng đất trong một chu kỳ kinh tế.
- Giá trị ngày công lao động của các kiểu sử dụng đất.
- Khả năng ổn định thị trường đối với các chủng loại sản phẩm, số lượng tiêu
thụ, giá cả, mức độ cung ứng đầu vào, đầu ra của sản xuất.
- Mức độ phù hợp với năng lực sản xuất của nông hộ, việc nâng cao trình độ
và áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất.
* Hiệu quả môi trường: Hiệu quả môi trường là một vấn đề mang tính toàn
cầu, ngày nay đang được chú trọng quan tâm và không thể bỏ qua khi đánh giá hiệu
quả. Điều này có ý nghĩa là mọi hoạt động sản xuất, mọi biện pháp khoa học kỹ
thuật, mọi giải pháp về quản lý được coi là có hiệu quả khi chúng không gây tổn
hại hay có những tác động xấu đến môi trường đất, môi trường nước và môi trường
không khí cũng như không làm ảnh hưởng xấu đến môi sinh và đa dạng sinh học.
Có được điều đó mới đảm bảo cho một sự phát triển bền vững của mỗi vùng lãnh
thổ, mỗi quốc gia cũng như cả cộng đồng quốc tế. Trong sản xuất nông nghiệp hiệu
quả môi trường là hiệu quả mang tính lâu dài, vừa đảm bảo lợi ích hiện tại mà
không làm ảnh hưởng xấu đến tương lai, nó gắn chặt với quá trình khai thác, sử
dụng và bảo vệ tài nguyên đất và môi trường sinh thái.
Bên cạnh cách phân loại hiệu quả nói trên, người ta còn có thể căn cứ vào
bảo vật chất cho kinh tế nông nghiệp tăng trưởng nhanh. Cho đến giữa thế kỷ XXI,
trong nông nghiệp nước ta, quy trình kỹ thuật có thể góp phần đến 30% của năng
suất kinh tế (Đường Hồng Dật, 1994).
Như vậy, nhóm các yếu tố biện pháp kỹ thuật canh tác đặc biệt có ý nghĩa trong
quá trình khai thác đất theo chiều sâu và nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp.
1.2.2.3. Nhóm các yếu tố kinh tế tổ chức
Nhóm các yếu tố này ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế sử dụng đất nông
nghiệp thể hiện ở các mặt sau:
- Công tác phân vùng, quy hoạch và bố trí sản xuất:
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 13
Xu hướng hiện nay thực hiện phân vùng sinh thái nông nghiệp dựa vào điều
kiện tự nhiên như khí hậu, độ cao tuyệt đối, độ dốc địa hình, tính chất thổ nhưỡng
và khả năng thích nghi của đất, nguồn nước và thực vật. Đây là cơ sở để phát triển
hệ thống cây trồng, vật nuôi với cơ cấu hợp lý nhằm đạt hiệu quả kinh tế cao và bảo
vệ môi trường sinh thái.
- Các hình thức tổ chức có ảnh hưởng trực tiếp tới việc tổ chức khai thác và
hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp. Trong nông nghiệp, hộ nông dân là đơn vị kinh
tế tự chủ, được phát triển trong môi trường kinh tế xã hội thuận lợi, do đó có nhiều
lợi thế trong sản xuất kinh doanh. Phát huy thế mạnh của các loại hình tổ chức sử
dụng đất trong từng cơ sở sản xuất là cần thiết. Điều đó đặt ra yêu cầu việc thực
hiện đa dạng hóa hình thức hợp tác nông nghiệp, xác lập một hệ thống tổ chức sản
xuất phù hợp và giải quyết tốt mối quan hệ giữa các hình thức đó.
1.2.2.4. Nhóm các yếu tố xã hội
- Hệ thống thị trường và sự hình thành thị trường đất nông nghiệp, thị trường
nông sản phảm. Theo Nguyễn Duy Tính (1995) 3 yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến
hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp là: năng suất cây trồng, hệ số quay vòng đất và
thị trường cung cấp đầu vào và tiêu thụ sản phẩm đầu ra.
- Hệ thống chính sách: Chính sách đất đai, chính sách điều chỉnh cơ cấu đầu
sản xuất nông nghiệp trên cơ sở cân nhắc những mục tiêu phát triển KT-XH, tận
dụng tối đa lợi thế so sánh về điều kiện sinh thái và không làm ảnh hướng xấu đến
môi trường là những nguyên tắc cơ bản và cần thiết để đảm bảo cho khai thác sử
dụng bền vững nguồn tài nguyên đất (Phạm Vân Đình và cs.,1997).
Do đó, đất nông nghiệp cần được sử dụng theo nguyên tắc “đầy đủ và hợp
lý”, phải có các quan điểm đúng đắn theo xu hướng tiến bộ, phù hợp với điều kiện,
hoàn cảnh cụ thể, làm cơ sở thực hiện việc sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả
kinh tế cao.
Thực hiện sử dụng đất nông nghiệp đầy đủ và hợp lý là cần thiết vì:
- Nó sẽ làm tăng nhanh khối lượng nông sản trên 1 đơn vị diện tích, xây
dựng cơ cấu cây trồng, chế độ bón phân hợp lý, góp phần bảo vệ độ phì đất.
- Là tiền đề để sử dụng có hiệu quả cao các nguồn tài nguyên khác, từ đó
nâng cao đời sống của nông dân.
- Trong cơ chế kinh tế thị trường cần phải xét đến tính quy luật của nó, gắn
với các chính sách vĩ mô nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp và phát
triển nền nông nghiệp bền vững.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 15
* Quan điểm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp:
- Tận dụng triệt để các nguồn lực thuận lợi, khai thác lợi thế so sánh về khoa
học- kỹ thuật, đất đai, lao động qua liên kết trao đổi để phát triển cây trồng, vật nuôi
có tỉ suất hàng hoá cao, tăng sức cạnh tranh và hướng tới xuất khẩu.
- Trên quan điểm phát triển hệ thống nông nghiệp, thực hiện sử dụng đất
nông nghiệp theo hướng tập trung chuyên môn hoá, sản xuất hàng hoá theo hướng
ngành hàng, nhóm sản phẩm, thực hiện thâm canh toàn diện và liên tục. Thâm canh
cây trồng, vật nuôi vừa để đảm bảo nâng cao hiệu quả kinh tế sử dụng đất nông
nghiệp vừa đảm bảo phát triển một nền nông nghiệp ổn định.
- Nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên cơ sở thực hiện “đa dạng
hoá” hình thức sở hữu, tổ chức sử dụng đất nông nghiệp, đa dạng hoá cây trồng vật
cần thiết cho cây trồng ở dạng vô cơ. Trong quá trình sử dụng đất, do chưa tìm được
các loại hình sử dụng đất hợp lý hoặc kiểu sử dụng đất hợp lý cũng gây ra hiện
tượng thoái hoá đất như vùng đất dốc mà trồng cây lương thực, đất có hàm lượng
dinh dưỡng thấp lại không luân canh với cây họ đậu.
Hiện nay, nước ta đang đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa
đất nước, quá trình đô thị hóa đã gây sức ép nặng nề lên đất, đặc biệt là đất nông
nghiệp. Muốn cho nông dân và nông nghiệp nước ta phát triển được trong thời kỳ
công nghiệp hoá, chúng ta phải tránh để mất đất nông nghiệp. Tuy nhiên, hiện nay,
quá trình mất đất nông nghiệp đang diễn ra rất nhanh. Nhiều cánh đồng màu mỡ đã
và đang bị biến mất, mà diện tích đất khai hoang thêm không thể bù được diện tích
đã bị mất đi. Chỉ 10 năm từ năm 1990 đến năm 2000, vùng đồng bằng sông Hồng,
nơi tốc độ đô thị hóa diễn ra sôi động nhất cả nước thì phần đất dành cho cơ sở hạ
tầng và nhà ở tăng thêm 63,78 nghìn ha. Theo thống kê của Bộ Tài nguyên và Môi
trường, trong giai đoạn từ năm 2000 - 2004 đã có một lượng lớn diện tích đất nông
nghiệp được chuyển mục đích sử dụng, trong đó xây dựng các khu công nghiệp, khu
chế xuất gần 22 nghìn ha, xây dựng cụm công nghiệp gần 35 nghìn ha, xây dựng cơ
sở hạ tầng đô thị gần 100 nghìn ha. Các khu vực kinh tế trọng điểm là nơi có diện tích
chuyển đổi lớn nhất. Điều đáng lưu ý là hầu hết diện tích đất bị chuyển đổi đều thuộc
các vị trí thuận tiện canh tác, thu hoạch, vận chuyển, chế biến và tiêu thụ.
Theo những điều tra gần đây nhất, diện tích đất trồng trọt cho nông nghiệp
ngày càng giảm, mỗi năm chuyển khoảng 200 nghìn ha đất nông nghiệp sang phi
nông nghiệp. Vì thế, thời gian nông nhàn ngày càng tăng, tạo sức ép gay gắt về việc
Copyright: Tài liệu đại học ©