Triết học là hình thái ý thức xã hội ra đời từ khi chế độ
cộng sản nguyên thuỷ đợc thay thế bằng chế độ chiếm hữu
nô lệ. Những triết học đầu tiên trong lịch sử xuất hiện vào
khoảng thế kỷ VIII VI trớc công nguyên ở ấn Độ cổ đại,
Trung quốc cổ đại, Hy Lạp và La Mã cổ đại và ở các nớc
khác.
Theo quan điểm của mác xít triết học là một hình thái ý
thức xã hội, là học thuyết về những nguyên tắc chung nhất
của tồn tại và nhận thức về thái độ của con ngời đối với thế
giới, là khoa học về những quy luật chung nhất của tự
nhiên, xã hội và t duy. Nh vậy triết học là một hình thái ý
thức xã hội, là sự phản ánh tồn tại của xã hội và đặc biệt sự
tồn tại này ở xã hội phơng Đông khác hẳn với phơng Tây về
cả điều kiện tự nhiên, địa lý dân số mà hơn cả là phơng
thức của sản xuất của phơng Đông là phơng thức sản xuất
nhỏ còn phơng Tây là phơng thức sản xuất của t bản do vậy
mà cái phản ánh ý thức cũng khác: văn hoá phơng Đông
mang nặng tính chất cộng đồng còn phơng Tây mang tính cá
thể.
Sự khác biệt căn bản của triết học phơng Tây và phơng
Đông còn đợc thể hiện cụ thể nh sau:
Thứ nhất đó là triết học phơng Đông nhấn mạnh sự
thống nhất trong mối quan hệ giữa con ngời và vũ trụ với
công thức thiên địa nhân là một nguyên tắc thiên nhân hợp
nhất. Cụ thể là:
1
Triết học Trung quốc là nền triết học có truyền thống
lịch sử lâu đời nhất, hình thành cuối thiên niên kỷ II đầu
thiên niên kỷ I trớc công nguyên. Đó là những kho tàng t t-
ởng phản ánh lịch sử phát triển của những quan điểm của
nhân dân Trung hoa về tự nhiên, xã hội và quan hệ con ngời

từ cuối thiên niên kỷ II đầu thiên niên kỷ I trớc công
nguyên, bắt nguồn từ thế giới quan thần thoại, tôn giáo, giải
thích vũ trụ bằng biểu tợng các vị thần mang tính chất tự
nhiên, có nguồn gốc từ những hình thức tôn giáo tối cổ của
nhân loại. ở ấn độ nguyên tắc thiên nhiên hợp nhất lại có
màu sắc riêng nh:
Xu hớng chính của Upanishad lànhằm biện hộ cho
học thuyết duy tâm, tôn giáo trong kinh Vêđa về cái gọi là
tinh thần sáng tạo tối cao sángtạo và chi phối thế giới
này. Để trả lời câu hỏi cái gì là thực tại cao nhất, là căn
nguyên của tất cả mà khi nhận thức đợc nó, ngời ta sẽ nhận
thức đợc mọi cái còn lại và có thể giải thoát đợc linh hồn
khỏi sự lo âu khổ nào của đời sống trần tục và ràng buộc
của thế giới này là tinh thần vũ trụ tối cao Brahman, là
thực thể duy nhất, có trớc nhất, tồn tại vĩnh viễn, bất diệt,
là cái từ đó tất cả thế giới đều nảy sinh ra và nhập về với nó
sau khi chết. Tóm lại Brahman là tinh thần vũ trụ, là đấng
sáng tạo duy nhất, là đại ngã, đại đinh, là vũ trụ xung
quanh cái tồn tại thực sự, là khách thể.
3
Còn Atman là tinh thần con ngời, là tiểu ngã, là cái
có thể mô hình hoá, là chủ thể và chẳng qua chỉ là linh hồn
vũ trụ c trú trong con ngời mà thôi. Linh hồn con ngời
(Atman) chỉ là sự biểu hiện, là một bộ phận của tinh thần
tối cao. Vì Atman linh hồn là cái tồn tại trong thể xác
con ngời ở đời sống trần tục, nên ý thức con ngời lầm tởng
rằng linh hồn, cái ngã là cái khác với linh hồn vũ trụ,
khác với nguồn sống không có sinh, không có diệt vong của
vũ trụ.
Vậy nên kinh Vêđa nối con ngời với vũ trụ bằng

của con ngời, đề cao cái tự nhiên mặt sinh vật trong con
ngời, chú ý giải phóng con ngời về mặt nhận thức, không
chú ý đến nguyên nhân kinh tế xã hội, cái gốc để giải
phóng con ngời.
Thứ hai, ở phơng Đông những t tởng triết học ít khi tồn
tại dới dạng thuần tuý mà thờng đan xen với các hình thái ý
thức xã hội khác. Cái nọ lấy cái kia làm chỗ dựa và điều
kiện để tồn tại và phát triển cho nên ít có những triết gia
với những tác phẩm triết học độc lập. Và có những thời kỳ
ngời ta đã lầm tởng triết học là khoa học của khoa học nh
triết học Trung hoa đan xen với chính trị lý luận, còn triết
học ấn độ lại đan xen tôn giáo với nghệ thuật. Nói chung ở
5