1

MÔ ĐUN MN1 - C
GIÁO DỤC PHÁT TRIỂN
TÌNH CẢM VÀ KĨ NĂNG XÃ HỘI
(Dành cho giáo viên)

Tài liệu phát tay

CÁCH SỬ DỤNG CÁC CÂU CHUYỆN VÀ TÌNH HUỐNG
TRONG GIÁO DỤC CẢM XÚC CHO TRẺ

Một trong những cách tốt nhất để giúp trẻ khám phá cảm xúc là thông qua các câu chuyện.
Sử dụng những con búp bê, con rối hoặc đồ chơi mềm làm các nhân vật cho câu chuyện.
Các nhân vật làm bằng đồ chơi mềm sẽ giúp trẻ tham gia ở một mức độ tình cảm nhất định và khi
trẻ đồng cảm được cảm xúc của mình với các cảm xúc của các nhân vật trong câu chuyện sẽ giúp
trẻ học được sâu sắc và dễ dàng hơn.
Bạn có thể thử những cách sau để nói về cảm giác buồn với trẻ:
Tìm một món đồ chơi nhỏ, mềm hoặc gấu bông và dùng một cây bút màu đỏ tô lên trên một
miếng vải (trông giống như máu) và băng cánh tay hoặc chân của đồ chơi đó lại. Đặt nó
trong một cái hộp hoặc giỏ và dùng một tấm khăn che lại (sử dụng khăn lau mặt hoặc miếng
vải nhỏ khác). Mang nó vào phòng để cẩn thận, giải thích cho trẻ rằng bạn đã nhìn thấy con
chó hoặc con gấu bông ở ngoài đường và chúng vừa bị ngã. Trẻ sẽ hiểu tình huống này, vì
hầu hết trẻ đã từng trải qua nên bản thân chúng sẽ hiểu cảm giác như thế nào. Sau đó bạn có
thể thảo luận về cách nhân vật của bạn có thể cảm thấy thế nào và gợi ý cho trẻ làm thế nào
để giúp chúng cảm thấy tốt hơn.
Khuyến khích trẻ chia sẻ kinh nghiệm của mình khi cảm thấy buồn.
Trẻ có thể vẽ hình ảnh của mình và giáo viên có thể viết những câu bắt đầu bằng “Con cảm
thấy không vui khi ”
Xây dựng các kịch bản tiếp theo với đồ chơi cho trẻ, ví dụ mang đến cho trẻ một món đồ
chơi hoặc một quả bóng mà chúng rất thích. Trong một dịp khác có thể làm trẻ không vui vì

Ví dụ minh họa
CẢM GIÁC VUI VẺ
Nếu để trẻ lớn lên có thể hiểu và kiểm soát các tình cảm của mình thì việc này phải bắt đầu ngay từ
những năm tháng đầu đời. Đó là một phần cơ bản để trẻ có thể biết nhạy cảm trước những tình cảm
của người khác và là yếu tố chính của tất cả các kỹ năng tình cảm khác.
Tuy nhiên, những nhận thức này không chỉ đơn giản phát triển một cách bột phát. Muốn trẻ có thể
biết và nói lên được về tình cảm, chúng ta cần phải mang lại cho trẻ những trải nghiệm phù hợp. Trẻ
sẽ được hỗ trợ để nhận ra, gọi tên và thừa nhận những tình cảm của mình, và có rất nhiều cách để
làm được điều này.
Dạy trẻ từ vựng
Để nói về các tình cảm, chúng ta cần những từ vựng cần thiết và bời vì tình cảm là rất trừu tượng
nên một trong những thời điểm thích hợp nhất để phát triển vốn từ cho trẻ là ngay khi trẻ được thực
sự trải nghiệm những tình cảm đó. Nếu chúng ta có thể gọi tên các tình cảm ngay khi diễn ra, chúng
ta sẽ tạo ra được cầu nối giữa từ và tình cảm, giúp khái niệm trừu tượng trở nên dễ hiểu hơn.
Vì thế khi ta nhìn thấy trẻ nở nụ cười tươi, hãy chớp lấy khoảnh khắc đó và nhận xét về điều này ví
dụ như “Hôm nay trông con thật vui vẻ”. Khi trẻ tranh cãi với bạn, ta có thể nói “Các con trông đều
cáu kỉnh”. Khi tất cả mọi người đều nhất quán làm như vậy, trẻ sẽ sớm tự phát triển được những từ
vựng về tình cảm và sẽ có thể nói với ta nếu chúng ta gọi sai tình cảm của trẻ. Sau đó chúng ta có
thể nâng cao hiểu biết của trẻ thông qua các hoạt động.
3 Ảnh gia đình
Vui vẻ là môt trong những tình cảm dễ nhất để khai thác và trẻ sẽ nhanh chóng nhận ra rằng với
mỗi người, vui vẻ có thể mang những ý nghĩa khác nhau. Trẻ cũng có thể nhận ra có những điều có
thể làm chúng ta vui vẻ. Hoạt động này cũng rất có ích trong việc khám phá những điểm tương
đồng và khác biệt.
Yêu cầu trẻ mang đến lớp một bức ảnh có hình ảnh trẻ đang làm một việc làm trẻ thấy vui vẻ. Khi
các trẻ cho nhau xem những bức ảnh của mình và nói về các bức ảnh này, chúng ta hãy cùng làm
một cuộc trưng bày có chủ đề “vui vẻ”. Hãy nói với trẻ cách đặt tên cho các bức ảnh của mình và

“Nếu con thấy vui vẻ khi đạp xe đạp, hãy đổi chỗ ngồi”, “Nếu con thấy vui vẻ khi tô một bức tranh,
hãy đổi chỗ ngồi”, v.v…
Sử dụng các câu chuyện
Hãy sưu tầm các câu chuyện có những cái kết vui vẻ và cùng chơi trò chơi với những câu chuyện
này. Ví dụ, kể lại cái kết của một trong số những câu chuyện đã kể cho trẻ, hỏi trẻ xem trẻ có thể
đoán ra nhân vật hay câu chuyện nào không. Kể tên các nhân vật và hỏi trẻ xem trẻ có thể kể tên
điều gì đã làm cho các nhân vật này thấy vui vẻ.
Sử dụng rối đồ chơi
Lựa chọn một đồ chơi mềm mại, cuốn hút trẻ rồi đem giấu vào trong một cái túi hoặc hộp để tăng
tính hồi hộp cho trẻ. Giải thích với trẻ là chúng ta có một người bạn nhỏ đang cảm thấy không vui.
Từ từ đưa ra cho trẻ xem nhân vật này và khuyến khích trẻ nói xem lý do trẻ nghĩ vì sao bạn đồ chơi
này thấy không vui. Sau đó trẻ có thể gợi ý các hoạt động trẻ có thể làm để giúp nhân vật đồ chơi
này thấy vui lên. Có thể lên một danh sách các hoạt động hay lên một kế hoạch tổ chức tiệc, v.v…
CẢM GIÁC TỘI LỖI / CÓ LỖI
Tội lỗi là 1 cảm giác phức tạp và khó khăn, đặc biệt với những đứa trẻ đã trải qua cảm giác tội lỗi,
nhưng hạn chế về ngôn ngữ
Trong khi tội lỗi là không thể tránh được và thực sự sẽ giúp chúng ta trở thành những con người
tinh tế và có trách nhiệm hơn, nhưng nó lại bị coi là 1 thứ cảm xúc tiêu cực, khiến mọi người khó
khăn trong việc thừa nhận 1 tội lỗi. Để trẻ có thể tự khám phá và giải quyết tích cực với cảm giác
tội lỗi, cần phải tạo ra 1 bầu không khí mà ở đó, mọi tội lỗi có thể được chấp nhận, và được phép
làm sai.
Để cho quyết định có ý nghĩa lớn lao ấy thành hiện thực, người lớn cần phải có khả năng nhận ra lỗi
sai của họ , và đương đầu với chúng, chứ không phải phán xét chúng. Điều này không có nghĩa là
phải dung túng cho những hành vi không thể chấp nhận được hoặc là những hành vi không thể
thương lượng được. Bạn có thể lắng nghe và nhận ra được những đứa trẻ nói gì mà không cần phải
đồng ý với chúng. Sự thừa nhận này không có nghĩa là đồng ý, nhưng thừa nhận nghĩa là mở ra cơ
hội để làm sáng tỏ mọi chuyện. Nếu đứa trẻ tự tin rằng chúng sẽ không bị phán xét, chúng sẽ chia
sẻ mọi cảm xúc 1 cách chân thành và cởi mở nhất.
Những đứa trẻ có thể học bằng cách lắng nghe , quan sát, hay bắt chước. Nếu chúng sống trong 1
môi trường mà người lớn đồng ý chịu trách nhiệm với những thứ mà họ làm sai, và sau đó những

trong cùng 1 thời điểm.
Khi bạn diễn cảnh này, bạn nên đặt những câu hỏi mở như là:
Mẹ của An cảm thấy như thế nào về những gì đã xảy ra?
An có thể làm gì để Bắc cảm thấy khá hơn?
Những đứa trẻ nhỏ hơn sẽ thích thảo luận về những vấn đề được nêu lên trong các hoạt cảnh,và
thường có 1 loạt các ý tưởng để giải quyết vấn đề này. Ví dụ, giúp An “viết” 1 bức thư cho Bắc về
những gì đã xảy ra và cô bé cảm thấy như thế nào bây giờ.
Hoạt cảnh lọ hoa vỡ
6

Hùng đến chơi nhà Minh. Cậu bé rất vui mừng vì bố của cậu đã mua cho cậu 1 quả bóng mới và
cậu muốn cùng Minh chơi trên sân nhà Minh. Sân nhà Minh rất rộng và anh trai của cô bé đã đặt ở
đó 1 cột gôn với 1 tấm lưới.Thật không may, khi Hùng đến, bố của cô bé đang ở giữa sân cắt cỏ, vì
thế họ phải đợi 1 lúc trước khi họ có thể chơi trên sân cỏ.
Minh đang xem đĩa DVD và muốn xem đến hết, nhưng ngay khi nó hết, cô bé nhặt ngay bóng của
Hùng. Chúng bắt đầu ném qua lại trong phòng khách và càng lúc càng hứng thú hơn. Hùng trượt
trên ghế sofa và ngã vào tivi. Quả bóng bay lên, rơi vào bậu cửa sổ, làm vỡ tan tành lọ hoa trên
sàn.
Mẹ của Minh chạy đến và xem điều gì đã xảy ra. Bà vô cùng tức giận. Minh nói chúng sẽ dọn dẹp.
Nhưng thật không may, điều này không làm mẹ của Minh cảm thấy bình tĩnh. Bình hoa này là của
bà, và đối với mẹ, nó vô cùng quý giá. Bà rất buồn. Khi biết được điều này, Hùng và Minh đã cảm
thấy vô cùng có lỗi.
Chia sẻ kinh nghiệm
Bạn có thể nghĩ về nhiều điểm bắt đầu hợp lý- vỡ lọ hoa của ai đó, ăn kẹo que của ai đó, gây cho ai
đó phiền phức – và 1 khi những đứa trẻ được giói thiệu đến những hoạt cảnh này, chúng sẽ dễ dàng
để chia sẻ kinh nghiệm và nói về những thứ đã làm chúng cảm thấy tội lỗi.
Hãy khuyến khích chúng nghĩ xem chúng sẽ phản hồi như thể nào khi chúng ta làm những thứ mà
khiến chúng ta sau đó phải hối tiếc, nhưng quan trọng hơn, giúp chúng hiểu được tội lỗi là cái gì đó
mà mọi người cảm nhận được và khám phá những cách mà ở đó tội lỗi giúp chúng ta nghĩ về cái gì
đúng, cái gì sai. Hãy ủng hộ những đứa trẻ hiểu được rằng tất cả những điều chúng ta làm vì chúng

không đặt được tên cho những cảm xúc mà chúng trải qua, và điều này có thể sẽ khiến chúng buồn
hơn.
Nếu bạn muốn đứa trẻ khám phá cảm giác ghen tị, trước hết bạn phải nghĩ về cảm giác ghen tị của
bản thân mình trước. Sự ghen tị thường được xem là 1 tình cảm tiêu cực, và rất nhiều trong số
chúng ta được nuôi dạy với ý nghĩ rằng ghen tuông là 1 cảm giác sai trái.
Bởi vậy, rất nhiều người trưởng thành đã cố gắng phủ nhận cảm giác này. Khi bạn nhìn thấy sự
ghen tuông ở những đứa trẻ, bạn cần phải nhìn thấy đó là 1 tình cảm rất bình thường của con người
mà tất cả chúng ta đều trải qua ở những cung bậc khác nhau trong suốt cuộc đời. Sự thách thức nằm
ở việc giúp những đứa trẻ nhận ra rằng ghen tuông là rất bình thường , cái quan trọng là học cách
giải quyết và diễn tả những cảm xúc này như thế nào mà không làm tổn thương người khác.
Sự ghen tuông, nếu không được nhận thức đúng đắn, có thể chuyển thành sự tức giận, phẫn uất và
đau đớn. Nó sẽ không chỉ đơn giản biến mất, mà sẽ ở cùng chúng ta và bùng nổ vào 1 ngày nào đó.
Không nhận thức được về cảm giác ghen tị sẽ có thể làm suy yểu sự phát triển của con người, vì
vậy nếu bạn có thể giúp những đứa trẻ nhận thức được và giải quyết được cảm giác ghen tị, bạn sẽ
nhận được cảm tình của bọn trẻ.
Sử dụng những con rối và những món đồ chơi
Đa số những hoạt cảnh có những con rối lớn mà có thể được tận dụng để khám phá những cảm xúc.
Nếu bạn không có những con rối, bạn có thẻ sử dụng những con gấu bông, hay những món đồ chơi
mềm. Hãy tạo ra những hoạt cảnh đơn giản mà trong đó những nhân vật của bạn trải nghiệm cảm
giác ghen tị. Sẽ tốt nhất khi đó là những sự kiện đơn giản mà bọn trẻ có thể dễ dàng nhận ra. Hoạt
cảnh “cậu bạn mới” thường rất hiệu quả vì đó là 1 hoạt cảnh mà rất nhiều những em nhỏ đã trải qua. 8

Hoạt cảnh cậu bạn mới
Tên nhân vật là Hưng và Hòa, nhưng bạn có thể thay bằng tên của con con rối hay đồ chơi của bạn
1 cậu học trò mới tên là Zin xin vào học lớp của Hưng và Hòa. Hưng và Hòa đã là bạn của nhau rất
lâu rồi. Chúng cùng chơi ở nhà, chơi ở nhà trẻ/trường lớp, nhưng hôm nay, 1 vài việc xảy ra thực
sự đã làm Hưng rất buồn. Cô Minh , giáo viên của bọn trẻ đã tìm thấy cậu bé đang khóc ở góc lớp.


khác cũng đưa ra vô vàn ví dụ về sự ghen tị, ví dụ “ Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn”, “
Cinderella” và “Aladdin”.
Tạo ra những quyển sách
Với những đứa trẻ nhỏ hơn, tạo ra 1 quyển sách “Chúng tôi cảm thấy ghen khi… ”. Hãy nói với
chúng về những thứ mà khiến chúng cảm thấy ghen tị và sau đó miêu tả chúng trong 1 cuốn sách
mà được mình hoạ bằng những bức tranh hay những tấm ảnh. Nếu những đứa trẻ tự chụp ảnh, hoạt
động này lại ý nghĩa hơn với bọn chúng. Hãy khuyến khích chúng thực hành biểu cảm trên khuôn
mặt và nghĩ xem chúng sẽ thế nào khi chúng ghen tị.
Với những đứa trẻ lớn hơn, hãy khuyến khích chúng sáng tạo ra 1 câu chuyện về cảm giác ghen
tuông của ai đó, và giúp chúng đóng kịch. Giữa câu chuyện, hãy “đóng băng trạng thái “đó rồi
chụp ảnh. Sử dụng những bức ảnh làm nền cho cuốn sách. Bọn trẻ có thể đọc cho cô viết, coi như 1
trải nghiệm về việc học viết thông qua chia sẽ lẫn nhau.
Sử dụng những bức tranh và những bức ảnh
Hãy làm 1 bộ sưu tập về những bức ảnh thể hiện bọn trẻ trong những tình huống khác nhau khi mà
chúng cảm thấy ghen tị. Có vài cách để làm điều này, và 1 khi bạn đã làm bộ sưu tập này , bạn có
thể sử dụng chúng nhiều lần với nhiều bọn trẻ khác nhau.
Nếu bạn bạn giói vẽ, hãy minh hoạ những hoạt cảnh đó. Ví dụ: 1 đứa trẻ nhận được quà, và 1 đứa
khác nhìn thèm muốn; ai đó thắng trong cuộc đua với những đứa trẻ xếp hạng sau; 1 đứa trẻ nhỏ
nhìn cách bố mẹ chăm sóc em bé mới; 2 đứa trẻ cùng nhau chơi game với 1 đứa thứ 3 đứng nhìn ;
bọn trẻ xếp hàng ở trong cửa hàng kem và 1 đứa trẻ khác được người lớn kéo lên để mua.
Như 1 sự lựa chọn , sự tìm kiếm cho những bức tranh trong những bức tranh hoặc đặt râ 1 vài tình
huống cho những bức ảnh đó. Với những đứa trẻ lớn hơn, hãy khuyến khích chúng nhìn cách mọi
ngươi trải qua sự ghen tị khác nhau, và điều mà làm 1 người cảm thấy ghen tuông có thể sẽ gợi lên
phản ứng khác nhau với bạn của bọn chúng.
Trò chơi vòng tròn
Hãy để bọn trẻ ngồi trong vòng tròn và đặt xung quanh là những con gấu bông và những “đồ vật
biết nói” khác. Hãy giải thích chỉ người cầm “Đồ vật biết nói” mới dc nói, và nếu ko muốn nói,
người đó có thể bỏ qua. Bắt đầu bằng câu “Tôi cảm thấy ghen tị khi…”
Hãy sưu tập những đồ vật và những món đồ chơi mà bọn trẻ thèm muốn và sau đó đặt chúng vào 1


Làm thế nào giúp trẻ kiểm soát được cảm xúc của mình?

Không có một công thức thần kì nào giúp trẻ vui vẻ, hạnh phúc ngoại trừ một điều vô giá mà cha
mẹ có thể làm là trò chuyện với trẻ, lắng nghe những thông điệp tình cảm của trẻ và tự chúng cảm
nhận được niềm vui, niềm hạnh phúc. Cha mẹ là người định hướng cho trẻ về cảm xúc.
Trước khi trẻ có thể học cách kiểm soát cảm xúc của mình, chúng cần phải biết gọi tên và nhận diện
các loại cảm xúc.
+ Cho trẻ xem ảnh album của gia đình hoặc ảnh trên tạp chí và giải thích về khuôn mặt và các biểu
hiện của con người.
+ Cắt tranh, ảnh từ báo, tạp chí và nói chuyện với trẻ những người trong bức ảnh cảm thấy như thế
nào và tại sao họ lại cảm nhận thấy cách mà họ làm.
Hãy nhớ rằng bạn là người hiểu trẻ nhất. Bạn có thể đọc được trạng thái tâm lý tình cảm của trẻ
dựa trên nét mặt và ngôn ngữ cơ thể của chúng. Thông thường bạn biết là trẻ đang cảm thấy thế
nào ngay khi chúng không biết dùng những từ ngữ như thế nào để diễn tả cảm xúc đó.
+ Đưa ra nhận xét về những hành vi phi ngôn từ của trẻ cũng là một cách làm rất giá trị. Ví dụ “mẹ
thấy con đang cau mày – con đang lo lắng có phải không? (không nên nói rằng “Con đang cau mày
– chắc chắn là con đang lo lắng”). Mẹ nghe thấy con vừa dập cửa – có điều gì sai sao? (không nên
nói rằng “tại sao con lại đi qua như vậy?).
Trẻ em cũng nên có quyền bày tỏ những cảm xúc tích cực và tiêu cực của mình bằng thái độ quyết
đoán. Làm như vậy có thể giúp trẻ tăng sự tự tin cho bản thân và trong các mối quan hệ mà chúng
có trong suốt cuộc đời.
Những người yêu trẻ là những người có thể hỗ trợ trẻ và kiểm soát cảm xúc của trẻ tốt hơn và xoa
dịu những cảm xúc của trẻ hiệu quả hơn khi chúng cảm thấy buồn và giúp chúng cảm thấy ít buồn
hơn. 12

Con có thể tìm 1 từ để miêu tả mỗi cảm xúc trên các tấm thẻ/ tranh lô tô không?
Con đã từng trải qua các cảm giác này chưa?
Có cảm giác nào mà con thường xuyên trải qua không?
Mỗi biểu cảm trên khuôn mặt cho những cảm xúc đó thể hiện ra như thế nào?
Con có thể tự tạo ra ra những gương mặt cho mỗi cảm xúc đó không?



Con có nghĩ đến điều gì sẽ xảy ra với mỗi 1 tấm thẻ thể hiện trên cơ thể không ?
Con có thể chọn 1 tấm thẻ thể hiện biểu hiện trên cơ thể và nói về 1 quãng thời gian con đã
trải qua?



13

Có thể chọn mỗi loại cảm xúc với hơn 1 tấm thẻ thể hiện những biểu hiện trên cơ thể không?
Con có thể chọn 1 tấm thẻ thể hiện những biểu hiển trên cơ thể mà được diễn giải theo nhiểu
cách khác nhau không? Ví dụ, hình 1 trái tim đang đập thể hiện sự vui sướng hoặc nỗi sợ hãi.
Bạn đã bao giờ có hơn 1 biểu hiện trên cơ thể cùng lúc chưa?
Bạn có thể chọn những tấm thẻ thể hiện những điều đó không?
Những tấm thẻ đó nói với bạn về những thứ giống hoặc khác nhau?
Làm thế nào để bạn quyết định được phải làm gì ?
Những dấu hiệu nào trên cơ thể cảnh báo bạn khi bạn cảm thấy không an toàn?


Bạn có thể chọn 1 vài tấm thẻ đại diện cho 1 ngày/ ngày cuối tuần/ hay kì nghỉ của bạn
không?
Bạn có thể chọn 1 tấm thẻ đại diện cho mỗi thành viên của gia đình/ lớp/ nhóm bạn của bạn

không có sự gây gổ kèm theo
Nếu chúng ta bình tĩnh giải quyết các tình huống hàng ngày – Trẻ sẽ học được cách kiềm chế,
suy nghĩ trước khi phản ứng lại
Nếu chúng ta sống chia sẻ lẫn nhau – Trẻ sẽ học được cách sống quan tâm đến người khác
Nếu chúng ta quan tâm chăm sóc – Trẻ sẽ học được cách sống hợp tác với mọi người
Nhưng:
Nếu người lớn la hét – Trẻ sẽ la hét
Nếu người lớn đánh trẻ - Trẻ sẽ học cách đánh nhau
Nếu người lớn chế nhạo trẻ - Trẻ sẽ học cách đùa giỡn người khác
Nếu người lớn mua chuộc trẻ - Trẻ sẽ luôn trờ đợi để nhận được vật trao đổi.

15

MÔ ĐUN MN1 - C
GIÁO DỤC PHÁT TRIỂN
TÌNH CẢM VÀ KĨ NĂNG XÃ HỘI
(Dành cho giáo viên)

Tài liệu phát tay

Trẻ quyết định đánh giá như thế nào về bản thân chúng?

Kinh nghiệm trực tiếp
Lòng tự trọng của trẻ có thể bị ảnh hưởng bởi các kinh nghiệm của chúng. Nếu trong kinh nghiệm
của chúng luôn lặp đi lặp lại sự thất bại trong một hoạt động nào đó, chúng có thể đi đến kết luận
rằng chúng không có khả năng để làm việc đó. Trong khoảng 6 tuổi, trẻ cũng dần nhận thức được
về việc những người khác xung quanh chúng thể hiện như thế nào. So sánh bản thân với những
người khác và quyết định rằng bản thân trẻ không tốt bằng thường làm mất lòng tự tin của trẻ.

Giá trị gắn với các kĩ năng và thuộc tính