Số hóa bởi Trung tâm Học liệu ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM PHAN MINH TUẤN

QUẢN LÝ NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG
PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC
PHỔ THÔNG TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH VĨNH PHÚC
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Vũ Trọng Rỹ THÁI NGUYÊN - 2014

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và
kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong
bất kỳ công trình nào.

Vĩnh Phúc, tháng 8 năm 2014
Tác giả
Phan Minh Tuấn

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

LỜI CẢM ƠN

Trước hết tôi xin cảm ơn Ban Giám hiệu trường Đại học Thái Nguyên - Đại
học Sư phạm Thái Nguyên, thầy giáo, cô giáo, Sở Giáo dục và đào tạo Vĩnh Phúc,

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT iv
DANH MỤC CÁC BẢNG v
MỞ ĐẦU 1
1. Lý do chọn đề tài 1
2. Mục đích nghiên cứu 2
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2
4. Giả thuyết khoa học 2
5. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 3
6. Phương pháp nghiên cứu 3
7. Cấu trúc của luận văn 4
Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN
PHÁP QUẢN LÝ NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG PTDH
Ở TRƢỜNG THPT 6
1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6
1.2. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 8
1.2.1. Khái niệm quản lý 8
1.2.2. Chức năng quản lý 10
1.2.3. Khái niệm quản lý giáo dục 13
1.2.4. Khái niệm quản lý nhà trường 14
1.3. Một số vấn đề lý luận về phương tiện dạy học (PTDH) 15
1.3.1. Khái niệm về PTDH 15
1.3.2. Vị trí, vai trò của PTDH trong quá trình giáo dục 16
1.3.3. Phân loại phương tiện dạy học 17

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

1.3.4. Một số yêu cầu đối với PTDH 21
1.3.5. Một số nguyên tắc sử dụng PTDH 23
1.3.6. Hiệu quả, Hiệu quả sử dụng PTDH 24
Kết luận chương 1 28

3.2.5. Biện pháp 5: Tăng cường nguồn tài chính từ cấp phát ngân sách và
huy động sự đóng góp của xã hội phục vụ các nhu cầu tái trang bị,
hiện đại hóa PTDH 78
3.3. Kiểm chứng tính cấp thiết và khả thi của các biện pháp 81
3.3.1. Lý do kiểm chứng 81
3.3.2. Cách thức triển khai 81
3.3.3. Kết quả 81
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 83
1. Kết luận 83
2. Khuyến nghị 85
TÀI LIỆU THAM KHẢO 88
PHỤ LỤC

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Ban giám hiệu
: BGH
Cán bộ quản lý
: QLCB
Chất lượng dạy học
: CLDH
Cơ sở vật chất
: CSVC
Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa
: CNH-HĐH
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ

Bảng 2.1: Tình hình trang bị PTDH ở thư viện, phòng học bộ môn và
phòng thí nghiệm các trường THPT tỉnh Vĩnh Phúc 34
Bảng 2.2: Tình hình trang bị PTDH ở trường THPT 36
Bảng 2.3: Thực trang về chất lượng của các PTDH 36
Bảng 2.4: Đánh giá về sự đồng bộ của các PTDH 37
Bảng 2.5: Các lý do PTDH chưa đồng bộ 38
Bảng 2.6: Tình hình bố trí và tổ chức hoạt động của phòng PTDH 41
Bảng 2.7: Tình hình bố trí và tổ chức hoạt động của thư viện 41
Bảng 2.8: Trình độ chuyên môn nghiệp vụ và bố trí nhân viên PTDH 44
Bảng 2.9: Ý thức của giáo viên trong việc sử dụng PTDH 45
Bảng 2.10: Đánh giá phong trào sử dụng PTDH 46
Bảng 2.11: Nguyên nhân hạn chế phong trào sử dụng PTDH 47
Bảng 2.12: Đánh giá về phương pháp, Kỹ năng sử dụng PTDH của giáo viên 48
Bảng 2.13: Lý do hạn chế về phương pháp, kỹ năng sử dụng PTDH 50
Bảng 2.14: Đánh giá hiệu quả sử dụng PTDH 51
Bảng 2.15: Đánh giá ý thức bảo quản PTDH 53
Bảng 2.16: Tình hình trang bị dụng cụ bảo quản PTDH 53
Bảng 2.17: Đánh giá mức độ tổ chức bảo quản PTDH 54
Bảng 2.18: Đánh giá mức độ hư hỏng PTDH 55
Bảng 2.19: Nguyên nhân làm hư hỏng PTDH 56
Bảng 3.1: Bảng điều tra tính cấp thiết, tính khả thi của các biện pháp 81

giúp cho giáo viên có kỹ năng và phương pháp sử dụng PTDH; chưa có những

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

biện pháp tạo động lực sử dụng PTDH ở giáo viên và chưa có những biện pháp
tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên sử dụng PTDH; công tác kiểm tra đánh
giá không thường xuyên và liên tục, thậm chí còn buông lỏng. Do đó để nâng
cao hiệu quả sử dụng PTDH, trước hết phải đổi mới công tác quản lý của người
hiệu trưởng trong lĩnh vực này. Bởi vậy, chúng tôi chọn đề tài “Quản lý nâng
cao hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học trong trường THPT trên địa bàn
tỉnh Vĩnh Phúc” làm đề tài luận văn thạc sỹ với hy vọng nâng cao hiệu quả sử
dụng PTDH ở các trường THPT tỉnh Vĩnh Phúc.
2. Mục đích nghiên cứu
Đề xuất ra các biện pháp quản lý của hiệu trưởng nhằm nâng cao hiệu
qủa sử dụng PTDH, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học ở trường
THPT tỉnh Vĩnh Phúc.
3. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu
Hoạt động quản lý của hiệu trưởng các trường Trung học phổ thông trên
địa bàn tỉnh.
3.2. Đối tượng nghiên cứu
Mối quan hệ giữa chủ thể quản lý (Hiệu trưởng) và đối tượng quản lý
(giáo viên, cán bộ công nhân viên, học sinh) ở trường Trung học phổ thông trên
địa bàn tỉnh.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu thay đổi biện pháp quản lý theo hướng tăng cường nâng cao nhận
thức của cán bộ, giáo viên; huy động tối đa các nguồn lực, thực hiện xã hội hóa
việc trang bị PTDH; xây dựng qui chế làm việc; tăng cường hoạt động của tổ,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

6.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
6.2.1. Phương pháp quan sát: Thu thập thông tin trong thực tiễn về quá trình quản
lý các hoạt động dạy học, quản lý phương tiện dạy học trong các trường THPT.
6.2.2. Phương pháp điều tra giáo dục: Điều tra trực tiếp bằng cách phỏng vấn
16 trường THPT trên 8 huyện, thị thành gồm 32 BGH, trong đó 16 Hiệu
trưởng và 16 phó hiệu trưởng phụ trách quản lý trực tiếp đồ dung dạy học; 96
giáo viên trong 16 trường; 16 nhân viên thư viện, thiết bị thí nghiệm và điều tra
gián tiếp bằng anket trên nhiều đối tượng khác nhau ở một số trường THPT tiêu
biểu trên địa bàn tỉnh về nhận thức của giáo viên và cán bộ quản lý; về tình
hình sử dụng PTDH…
6.2.3. Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia
Xin ý kiến của các chuyên viên phòng giáo dục trung học, các hiệu
trưởng và các thầy, cô giáo có nhiều kinh nghiệm trong công tác quản lý sử
dụng PTDH.
6.3.4. Nhóm phương pháp hỗ trợ
Thống kê toán học: Vận dụng các công thức của toán thống kê để xử lý
số liệu.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục,
luận văn dự kiến được trình bày theo 3 chương:
Chƣơng 1: Cơ sở lý luận của việc đề xuất các biện pháp quản lý nâng
cao hiệu quả dự dụng PTDH ở trường THPT.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

Chƣơng 2: Thực trạng về PTDH và quản lý việc sử dụng PTDH của
hiệu trưởng các trường THPT tỉnh Vĩnh Phúc
Chƣơng 3: Biện pháp quản lý nâng cao hiệu quả sử dụng hệ thống PTDH.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

tôi xin lược nêu một số đề tài khoa học tiêu biểu như: Hệ thống Phương tiện
dạy học và việc sử dụng ở trường THPT chủ biên Võ Chấp (1999); Phương tiện
kỹ thuật và đồ dùng dạy học, NXB Giáo dục, Hà Nội chủ biên Nguyễn Cương
(1995; Phương tiện dạy học phục vụ cải cách giáo dục ở trường THPT đề tài
cấp Bộ, chủ nhiệm Trần Quốc Đắc, nghiệm thu năm 1993; Một số định hướng
nghiên cứu, thiết kế và trang bị Cơ sở vật chất - Thiết bị dạy học ở trường phổ
thông, tạp chí NCGD số 5/1998, tr. 28-30 của Trần Quốc Đắc; Đổi mới mẫu cơ
sở vật chất và thiết bị dạy học nhằm phục vụ quá trình đổi mới giáo dục - Đôi
điều cấn nhìn nhận, chủ biên Mai Thành Chung(2003)
Ngoài các công trình nghiên cứu trên, còn có nhiều tác giả viết về PTDH
như: “Một số vấn đề lí luận và thực tiễn của việc xây dựng, sử dụng CSVC và
PTDH ở trường phổ thông Việt Nam” (2002), của Viện khoa học giáo dục, do
Trần Quốc Đắc chủ biên, NXBĐHQG-Hà Nội, “Phương tiện dạy học” (1997),
NXB Giáo dục, Hà Nội của Tô Xuân Giáp; “Quản lí cơ sở vật chất - Phương
tiện dạy học ở nhà trường phổ thông”(2004) của Vũ Trọng Rỹ, Chỉ đạo việc sử
dụng Phương tiện dạy học trong trường phổ thông của Vũ Trọng Rỹ….
Nhận thức rõ tầm quan trọng của quản lý PTDH để nâng cao chất lượng
dạy và học trong các nhà trường Một số đề tài Luận văn thạc sĩ chuyên ngành
Giáo dục học như “Biện pháp quản lý hệ thống PTDH ở trường THPT Thành
Phố Đà Nẵng” (2005) Của Lê Trung Trinh Sở GD&ĐT Đà Nẵng; “Biện pháp
quản lý nâng cao hiệu quả sử dụng Phương tiện dạy học ở trường THPT tỉnh
Quảng Ngãi trong giai đoạn hiện nay” của Trương Quang Dũng Sở GD&ĐT
Quảng Ngãi năm 2005; “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phương
tiện dạy học ở các trường tiểu học thuộc huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai” của
Lê Thị Nga, phòng GD-ĐT huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai, hoàn thành năm
2000; “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phương tiện dạy học trong
nhà trường THCS TPHCM” của Lê Minh Luân, Công ty thiết bị giáo dục

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu


điểm tiếp cận:
Nói đến hoạt động quản lý người ta hay nhắc đến ý tưởng sâu sắc của K.
Mác (1818-1883): “Một nghệ sỹ vĩ cầm tự điều khiển lấy mình, còn một dàn
nhạc thì cần nhạc trưởng”.
Thuật ngữ quản lý (từ Hán Việt) lột tả bản chất của hoạt động này trong
thực tiễn nó gồm hai quá trình đan xen và hòa quyện vào nhau. “Quản” là quá
trình bao hàm sự coi sóc, giữ gìn nhằm duy trì hệ thống ở trạng thái “Ổn định”;
“Lý” là quá trình bao hàm sự sửa sang sắp xếp đổi mới nhằm đưa hệ thống vào
thế “Phát triển”. Nếu trong hoạt động quản lý nhà quản lý chỉ chú trọng đến
“Quản” thì tổ chức dễ dẫn đến trì trệ, bảo thủ. Ngược lại nếu chỉ chú ý đến “
Lý” thì tổ chức dễ rơi vào thế mất cân bằng bất ổn định. Chính vì vậy người
quản lý phải luôn xác định và biết điều phối sao cho trong “Quản” phải có “Lý”
và trong “Lý” phải có “Quản” làm cho trạng thái hệ thống luôn ở vị trí cân
bằng động.
Theo F.W Taylor (1856-1915), được coi là cha đẻ của thuyết quản lý
khoa học đã định nghĩa “Quản lý là biết chính xác điều bạn muốn người khác
làm và sau đó thấy rằng họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ
nhất".[10,tr.29].
Theo H. Fayor (1841-1925), tác giả của thuyết tổng quát, định nghĩa như
sau: “ Quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các
hoạt động: kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo (lãnh đạo) và kiểm tra”.[17, tr.31].
Theo M. Pollett (1868- 1933), đại diện của thuyết hành vi trong quản lý
cho rằng: “ quản lý là quá trình động, liên tục, kế tiếp nhau chứ không tĩnh tại.
Bởi một vấn đề đã được giải quyết, thì trong giải quyết đó, người quản lý sẽ
phải đương đầu với những vấn đề mới nảy sinh”.[20, tr.39].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

Một số tác giả khác cho rằng,"quản lý là một tập hợp các hoạt động
(bao gồm cả lên kế hoạch, ra quyết định, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra) để sử

dung chủ yếu của chức năng kế hoạch hoá:
Xác định, hình thành mục tiêu đối với tổ chức;
Xác định và đảm bảo (có tính chắc chắn, có tính cam kết) về các nguồn
lực của tổ chức để đạt được các mục tiêu này;
Quyết định xem những hoạt động nào là cần thiết để đạt được các mục
tiêu đó.
1.2.2.2. Tổ chức
Khi người quản lý đã lập xong kế hoạch, họ cần phải chuyển hoá những
ý tưởng khá trừu tượng ấy thành hiện thực. Một tổ chức lành mạnh sẽ có ý
nghĩa quyết định đối với sự chuyển hoá như thế. Xét về mặt chức năng quản lý,
tổ chức là quá trình hình thành nên cấu trúc các quan hệ giữa các thành viên,
giữa các bộ phận trong một tổ chức nhằm làm cho họ thực hiện thành công các
kế hoạch và đạt được mục tiêu tổng thể của tổ chức. Nhờ việc tổ chức có hiệu
lực, người quản lý có thể phối hợp, điều phối tốt hơn các nguồn vật lực và nhân
lực. Thành tựu của một tổ chức phụ thuộc rất nhiều vào năng lực của người
quản lý sử dụng các nguồn lực này sao cho có hiệu quả và có kết quả.
1.2.2.3. Chỉ đạo
Chỉ đạo là phương thức hoạt động thực hiện mục tiêu kế hoạch. Về thực
chất, chỉ đạo là những hoạt động xác lập quyền chỉ huy và sự can thiệp của
người lãnh đạo trong toàn bộ quá trình quản lý, huy động mọi lực lượng vào
việc thực hiện kế hoạch nhằm đảm bảo các hoạt động của tổ chức diễn ra trong
kỷ cương trật tự.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

1.2.2.4. Kiểm tra
Kiểm tra là một chức năng cuối cùng trong quá trình quản lý và cũng là
điểm khởi đầu làm tiền đề cho việc ra quyết định, lập kế hoạch… Đó là công
việc đo lường và điều chỉnh các hoạt động của các bộ phận trong tổ chức, là
việc đánh giá kết quản thực hiện các mục tiêu của tổ chức, nhằm tìm ra những


đó đòi hỏi các nhà quản lý trong quá trình quản lý phải luôn chủ động, khéo
léo, linh hoạt, tổ chức, điều khiển, hướng dẫn mọi thành viên trong tổ chức của
mình cùng hướng tới mục tiêu xác định.
1.2.3. Khái niệm quản lý giáo dục
Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt, nên QLGD được hình thành
và phát triển là một tất yếu khách quan. Có nhiều quan điểm khác nhau về quản
lý QLGD dục. Quản lý giáo dục theo nghĩa tổng quan là hoạt động điều hành,
phối hợp các lực lượng xã hội nhằm đẩy mạnh công tác đào tạo thế hệ trẻ theo
yêu cầu phát triển xã hội. Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về QLGD, ở đây
chúng ta chỉ đề cập đến khái niệm QLGD trong phạm vi quản lý một hệ thống
giáo dục chung mà hạt nhân là hệ thống các trường học.
Hầu hết các tác giả nước ngoài đã thống nhất quan điểm cơ bản về
QLGD. Theo M. I.Kondakop: "Quản lý giáo dục là tập hợp những biện pháp kế
hoạch hoá nhằm đảm bảo sự vận hành bình thường của cơ quan trong hệ thống
giáo dục để tiếp tục phát triển mở rộng hệ thống cả về số lượng lẫn chất
lượng".[20, tr.17].
P. Vkhudo Minxky cũng khẳng định: "Quản lý giáo dục là tác động có
hệ thống, có kế hoạch, có ý thức và mục đích của các chủ thể quản lý ở các cấp
khác nhau đến tất cả các khâu của hệ thống (từ Bộ Giáo dục đến nhà trường)
nhằm mục đích bảo đảm việc giáo dục cộng sản chủ nghĩa cho thế hệ trẻ, đảm
bảo sự phát triển toàn diện, hài hòa của họ" .[23, tr.50].
Ở Việt Nam, QLGD cũng là một lĩnh vực được đặc biệt quan tâm. Nghị
quyết Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII đã viết:
“Quản lý giáo dục là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý tới khách thể
quản lý nhằm đưa hoạt động sư phạm của hệ thống giáo dục đạt tới kết quả
mong muốn bằng cách hiệu quả nhất [8, tr.50].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu


những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên hàng loạt vấn đề còn tồn tại đòi hỏi phải
có giải pháp cải tiến để hoàn thiện như: Chương trình dạy và học, trang thiết bị,
công cụ hỗ trợ, phương pháp giảng dạy, học tập, nghiên cứu. Trên các giải pháp
đó, vai trò lãnh đạo và quản lý nhà trường là vấn đề quyết định cơ bản. Thành
công hay thất bại của nhiệm vụ đổi mới nâng cao hiệu quả giáo dục trong nhà
trường phụ thuộc rất lớn vào điều kiện cụ thể của nhà trường. Muốn thực hiện
hiệu quả công tác giáo dục người quản lý phải xem xét đến những điều kiện đặc
thù của nhà trường, phải chú trọng tới việc cải tiến công tác QLGD, quản lý
nhà trường.
1.3. Một số vấn đề lý luận về phƣơng tiện dạy học (PTDH)
1.3.1. Khái niệm về PTDH
Khi nói về PTDH thì có nhiều cánh hiểu về khái niệm này. Trong một số
giáo trình giáo dục học và lý luận dạy học nhiều tác giả cho rằng: PTDH (đồ
dung, phương tiện dạy học) là một vật thể hoặc một tập hợp các vật thể mà GV
sử dụng trong quá trình dạy học để nâng cao hiệu quả của quá trình này, giúp
học sinh lĩnh hội khái niệm, định luật… vv, hình thành các tri thức, kỹ năng,
thái độ cần thiết.
PTDH là tất cả các phương tiện vật chất cần thiết giúp giáo viên hay học
sinh tổ chức và tiến hành hợp lý có hiệu quả quá trình giáo dục và giáo dưỡng ở
các cấp học, các lĩnh vực, các môn học để có thể thực hiện được những yêu cầu
của chương trình giảng dạy.Tác giả Vũ Trọng Rỹ cho rằng: Phương tiện dạy
học là thuật ngữ chỉ một vật thể hoặc tập hợp những đối tượng vật chất mà
người giáo viên sử dụng với tư cánh là phương tiện điều khiển hoạt động nhận
thức của học sinh, còn đối với học sinh thì đây là nguồn tri thức, là các phương
tiện giúp học sinh lĩnh hội các khái niệm, đảm bảo việc giáo dục phục vụ các
mục đính dạy học và giáo dục. [30, tr.21].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

Tác giả Nguyễn Trọng Phúc cho rằng: Phương tiện dạy học là một tập