ĐỀ CƯƠNG
CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI NGHÈO
1. Tên học phần
Chuyên đề chuyên sâu: Công tác xã hội với người nghèo
2. Trình độ
Dùng cho HS SV ngành Công tác xã hội
3. Số đơn vị học trình
2 đvht (30 tiết)
4. Phân bố thời gian
- Lý thuyết: 15 tiết
- Thực hành: 15 tiết
5. Điều kiện tiên quyết
Học sinh Sinh viên đã học xong môn học chuyên ngành
6. Mục tiêu của học phần
- Kiến thức: Hiểu rõ những kiến thức cơ bản về lĩnh vực nghèo đói: Khái
niệm, thực trạng, đặc điểm tâm lý và nhu cầu của người nghèo cũng như các chủ
trương chính sách của Đảng và Nhà nước về nghèo đói.
- Kỹ năng: Thực hiện các kỹ năng trong việc hỗ trợ tìm kiếm nguồn lực giúp
người nghèo vươn lên hòa nhập cộng đồng.
- Thái độ: Sinh viên ý thức được trách nhiệm nghề nghiệp, có tác phong
chuyên nghiệp, chuẩn mực phù hợp trong hoạt động chuyên môn với người nghèo.
7. Yêu cầu của học phần
- Nắm vững kiến thức cơ bản của môn học Chính sách xã hội và các học phần
của môn học An sinh xã hội, Công tác xã hội
- Dự lớp, làm bài tập thực hành, tham gia thảo luận nhóm, kiểm tra, làm báo
cáo chuyên đề.
8. Nội dung của học phần
- Tổng quan về nghèo đói
+ Một số khái niệm liên quan
1
+ Thực trạng nghèo đói trên thế giới và ở Việt Nam

nghèo.
1. Một số khái niệm về nghèo đói
1.1. Nghèo
1.1.1. Thế giới
“Nghèo là tình trạng của một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn
những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu ấy phụ thuộc vào trình độ
phát triển kinh tế – xã hội , phong tục tập quán của từng vùng và những phong tục
ấy được xã hội thừa nhận” [Hội nghị về chống đói do ủy ban kinh tế–xã hội khu vực
Châu Á –Thái Bình Dương (ESCAP) tổ chức tại BangKok, Thái Lan 9/1993]
Nhà kinh tế học Mỹ Galbraith quan niệm: “Con người bị coi là nghèo khổ
khi mà thu nhập của họ, ngay dù khi thích đáng để họ có thể tồn tại, rơi xuống rõ rệt
dưới mức thu nhập của cộng đồng. Khi đó họ không thể có những gì ma đa số trong
cộng đồng coi như các cần thiết tối thiểi để sống một cảnh đúng mức”
Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển xã hội tại Copenhagen (Đan
Mạch), 1995 đưa ra định nghĩa nghèo đói cụ thể hơn: “Người nghèo là tất cả những
ai mà thu nhập thấp hơn 1 đô la (USD) mỗi ngày cho mỗi người, số tiền được coi
như đủ để mua những sản phẩm thiết yếu để tồn tại” (Chương trình giảm nghèo
khổ, phó tiến sĩ Nguyễn Hữu Dũng, Tạp chí lao động – xã hội 8/92).
Ngoài ra liên hiệp quốc cũng phân nghèo thành hai loại:
- Nghèo tuyệt đối: Là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng
những nhu cầu tối thiểu cho cuộc sống hằng ngày như ăn, mặc, nhà ở, nước uống,
vệ sinh, y tế, giáo dục và sự tham gia vào các quyết định của cộng đồng.
3
- Nghèo tương đối: Là những hộ có thu nhập bình quân đầu người thấp hơn
thu nhập bình quân trong cộng đồng, hay không có khả năng đạt tới mức sống tối
thiểu tại một thời điểm nào đó.
- Hộ nghèo: Giới hạn nghèo đói được biểu hiện dưới dạng thu nhập bình
quân tính theo đầu người, các hộ có thu nhập bình quân tính theo đầu người nằm
dưới giới hạn nghèo đói được gọi là hộ nghèo. Quy mô sự nghèo đói của một vùng,
một quốc gia được xác định bằng tỷ lệ số hộ nghèo đói trên tổng số hộ dân cư thuộc

- Hộ dân tộc thiểu số đặc biệt khó khăn: Là hộ dân tộc thiểu số cư trú ở các
xã khu vực III và các buôn, làng, phum, sóc khu vực II thuộc chuơng trình kinh tế –
xã hội các xã đặc biệt khó khăn, miền núi và vùng sâu, vùng xa (gọi tắt là chuơng
trình 135). Hộ dân tộc thiểu số đặc biệt khó khăn trước hết phải là hộ nghèo, trình
độ sản xuất lạc hậu chủ yếu mang tính tự cung, tự cấp, thiếu đất sản xuất và không
có tài sản hoặc có nhưng giá trị rất thấp.
1.2. Chuẩn nghèo Việt Nam
Chuẩn nghèo đói là những quy đinh chung về mức thu nhập bình quân đầu
người của người dân từng quốc gia hay từng địa phương được lượng hoá ra một số
đo cụ thể.
Ơ nước ta qua 6 lần công bố chuẩn nghèo đói tính theo thu nhập bình quân
đầu người trên cơ sở là gạo hoặc tiền.
Lần thứ tư công bố vào năm 2000 (QĐ 1143/2000/QĐ-LĐTBXH, 1/11/2000;
áp dụng cho chương trình mục tiêu quốc gia XĐGN và giải quyết việc làm, thời kỳ
2001-2005)
Địa bàn Loại
hộ
Thu nhập bình quân/
đầu người/tháng (đồng)
Thành thị
Nghèo
< 150.000
Nông thôn đồng bằng và
trung du
< 100.000
Nông thôn miền núi, hải đảo < 80.000
So với chuẩn nghèo giai đoạn 1996-2000, chuẩn nghèo giai đoạn 2001-2005
tăng khoảng 1,5 lần. Sở dĩ lựa chọn phương án tăng lên 1,5 lần là vì 5 năm (1996-
2000) mức sống dân cư Việt Nam tăng lên khoảng 1,47 lần và GDP bình quân đầu
người giai đoạn 1991-2000 tăng lên 1,97 lần.

nước, căn cứ vào tình hình phát triển kinh tế – xã hội và kết quả thực hiện chuơng
trình xóa đói giảm nghèo, các tỉnh, thành phố có thể nâng chuẩn hộ nghèo cao hơn
so với chuẩn quốc gia nếu thõa mãn 3 điều kiện sau đây:
- Thu nhập bình quân đầu người không thấp hơn chuẩn của quốc gia
- Tỷ lệ nghèo đói phải thấp hơn tỷ lệ nghèo đói của cả nước
- Tự cân đối được nguồn lực để thực hiện các chế độ chính sách trực tiếp
cho người nghèo, hộ nghèo xã nghèo
Ngoài chuẩn mực trên khi xác định hộ nghèo cần xem xét thêm về nhà ở, đồ
dùng sinh hoạt, phương tiện sản xuất…
2. Thực trạng vấn đề nghèo trên thế giới và Việt Nam
2.1. Thực trạng vấn đề nghèo trên thế giới
6
Theo số liệu thống kê của Ngân hàng Thế giới (WB), năm 1981, trên thế giới
có 1,5 tỉ người nghèo tương ứng với 40% dân số thế giới, năm 1993, số người nghèo
là 1,314 tỉ người tương ứng với 29% dân số thế giới, đến 2001 có 1,1 tỷ người
(tương ứng với 21% dân số thế giới) có thu nhập ít hơn 1 đô la Mỹ tính theo sức
mua địa phương và vì thế được xem là rất nghèo. Phần lớn những người nghèo này
sống tại Châu Phi, Châu á. Trong khi nhờ vào tăng trưởng kinh tế tại nhiều vùng của
châu á, tỷ lệ người nghèo giảm xuống rõ rệt (từ 58% xuống còn 16% tại Đông á) thì
con số những người nghèo nhất lại tăng lên ở châu Phi (gần gấp đôi từ 1981 đến
2001 phía Nam sa mạc Sahara). Tại Đông Âu và Trung á con số những người nghèo
nhất đã tăng lên đến 6% dân số năm 2004. Nếu như đặt ranh giới nghèo là 2 đô la
Mỹ mỗi ngày thì có tổng cộng là 2,7 tỉ người nghèo, gần một nửa dân số thế giới.
Nhưng trong năm 2008, năm đầu tiên của cuộc khủng hoảng tài chính và lương
thực trên thế giới thì cả số lượng và tỷ lệ người có mức sống dưới 1,25 USD/ngày
(mức được xếp loại nghèo đói theo chuẩn giá cả năm 2005) đã giảm trên mọi khu
vực của thế giới. Theo WB ước tính năm 2010, tình trạng nghèo đói toàn cầu chỉ
bằng 1/2 mức năm 1990. Như vậy, thế giới đã đạt “mục tiêu phát triển thiên niên kỷ
"của LHQ là giảm tình trạng đói nghèo trên thế giới xuống còn một nửa từ năm
1990 đến 2015- sớm hơn 5 năm. Điều này cho thấy, mặc dù cuộc khủng hoảng kép,

Đồng bằng sông
Cửu Long
15.3 13.0 11.4 8.9 12.6
Nguồn: Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội (dựa vào Khảo sát mức sống gia
đình 2010_Tổng cục Thống Kê)
Bảng sau thể hiện kết quả điều tra mới nhất vào năm 2010 về số hộ nghèo và
cận nghèo cho thấy số lượng hộ nghèo và hộ cận nghèo vẫn còn ở mức cao. Tổng số
hộ nghèo cả nước là 3.055.560 hộ chiếm tỷ lệ 14,2% và 1.612.381 hộ cận nghèo
chiếm tỷ lệ 7,53%. Chi tiết phân theo các vùng miền trong bản sau.
Số hộ nghèo và cận nghèo trong cả nước năm 2010
STT
Tỉnh/Thành phố
Hộ nghèo Hộ cận nghèo
Tổng số Tỷ lệ Tổng số Tỷ lệ
Cả nước 3.055.566 14,20 1.612.381 7,53
I Miền núi Đông Bắc 581.560 24,62 227.496 9,68
8
STT
Tỉnh/Thành phố
Hộ nghèo Hộ cận nghèo
Tổng số Tỷ lệ Tổng số Tỷ lệ
II Miền núi Tây Bắc 236.365 39,16 80.118 13,27
III
Đồng bằng Sông
Hồng
409.823 8,30 261.586 5,30
IV Khu IV cũ 578.007 22,68 343.370 13,47
V
Duyên hải miền
Trung

hướng dẫn cơ chế quản lý tài chính đối với một số dự án của Chương trình mục tiêu
quốc gia giảm nghèo
- Quyết định 1053/2007/QĐ-BLĐTBXH ngày 23/7/2007 quy định khung
theo dõi, giám sát, đánh giá thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo
giai đoạn 2006-2010
- Quyết định 23/2007/QĐ-BLĐTBXH ngày 5/10/2007 quy định hề thống chỉ
tiêu, theo dõi, giám sát thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo giai
đoạn 2006-2010
- Quyết định 134/2004/ QĐ-TTg ngày 20/7/2004 quy định chính sách hỗ trợ
đất sản xuất, đất ở, nhà ở, nước sinh hoạt cho hộ đồng bào dân tộc thiểu số, đối sống
khó khăn.
- Quyết định 07/2006/ QĐ-TTg ngày 10/1/2006 gọi tắt là chương trình 135
giai đoạn II: chương trình phát triển kinh tế, xã hội các xã đặc biệt khó khăn vùng
đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2006-2010
- Nghị quyết 30A/2008/NQ-CP ngày 27/2/2008 gọi tắt là nghị quyết 30 về hỗ
trợ giảm nghèo nhanh và bền vững đối với 61 huyện nghèo
- Quyết định 167/2008/ QĐ-TTg ngày 12/12/2008 về chính sách hỗ trợ hộ
nghèo về nhà ở và an sinh xã hội
Quyết định số 20/2007/QĐ-TTg ngày 5/2/2007 phê duyệt Chương trình mục
tiêu quốc gia giảm nghèo giai đoạn 2006-2010 (gọi tắt là chương trình giảm nghèo
2006-2010).
- Nghị quyết 80/NQ-CP ngày 19/5/2011 về định hướng giảm nghèo bền vững
thời kỳ 2011-2020. Đây là văn bản nêu rõ định hướng công tác giảm nghèo trong
thời gian 10 năm tới. Trong văn bản này đã quy định các chính sách hỗ trợ giảm
nghèo chung bao gồm: hỗ trợ sản xuất, dạy nghề, tạo việc làm, tăng thu nhập; hỗ trợ
10
về giáo dục và đào tạo; hỗ trợ về y tế và dinh dưỡng; hỗ trợ về nhà ở; hỗ trợ tiếp cận
dịch vụ pháp lý và hỗ trợ hưởng thụ văn hóa, thông tin. Bên cạnh đó Nghị quyết
cũng đưa ra các chính sách hỗ trợ giảm nghèo đặc thù cho các hộ nghèo, người
nghèo thuộc dân tộc thiểu số, hay hộ nghèo, người nghèo sinh sống tai các huyện

vấn đề bức xúc. Dự thảo chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, giai đoạn 2011-2020
xác định : “Tiếp tục thực hiện chủ trương, chính sách khuyến khích làm giàu hợp
pháp đi đôi với tích cực giảm nghèo, vươn lên no ấm, đặc biệt là ở các vùng nông
thôn miền núi, vùng dân tộc, vùng căn cứ cách mạng trước đây”
- Tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, nâng cao đời sống cho người nghèo. giải
quyết tốt các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường.
- Bảo đảm nền kinh tế tăng trưởng cao, bền vững là điều kiện tiên quyết đối
với vấn đề giảm nghèo.
- Chú trọng việc quy hoạch và quản lý có hiệu quả việc khai thác và sử dụng
tài nguyên, đảm bảo sự phát triển bền vững.
- Tập trung xây dựng kết cấu hạ tầng, phát triển các loại hình dịch vụ giáo dục,
y tế, văn hoá
- Xã hội hoá các hoạt động giảm nghèo, đặc biệt là về nguồn lực, nhân lực, vật
lực
- Nguồn lực của Nhà nước vừa có vai trò chủ đạo vừa mang tính xúc tác,
nguồn lực của cộng đồng, của quốc tế có vai trò quan trọng
- Ngoài nguồn lực từ cộng đồng trong nước, cộng đồng quốc tế cũng đóng vai
trò quan trọng cả về hỗ trợ tài chính cũng như kỹ thuật.
- Trong tương lai công tác xã hội hoá cần tiếp tục quan tâm và thúc đẩy nhằm
tăng cường hơn nữa trách nhiệm của xã hội và của mọi người dân trong việc giải
quyết vấn đề nghèo đói ở các địa phương.
- Đổi mới công tác tổ chức, lập kế hoạch, đảm bảo tính công khai, minh bạch
là trách nhiệm, tạo điều kiện cho chính quyền địa phương chủ động, người dân được
bàn bạc, thảo luận nhằm tạo ra sự đồng thuận và hợp tác trong quá trình triển khai
chương trình giảm nghèo.
- Tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách về giảm nghèo.
- Tạo cơ hội cho người nghèo tiếp cận thuận lợi và chi phí thấp các dịch vụ xã
hội cơ bản, an sinh xã hội và phúc lợi xã hội; hỗ trợ người nghèo từng bước tiếp cận
dịch vụ xã hội chất lượng cao (giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch, văn hoá ).
12

các giải pháp giải quyết nguyên nhân nghèo đói khác để xoá đói giảm nghèo bền
vững theo phương thức tự cứu.
- Mô hình liên kết giữa doanh nghiệp với hộ, xã phát triển vùng nguyên liệu,
với nội dung giúp hộ nghèo về vốn, trợ giúp kỹ thuật, bao tiêu sản phẩm, giúp xã
nghèo về cơ sở hạ tầng nhỏ phát triển vùng nguyên liệu để xoá đói giảm nghèo.
13
- Mô hình trao quyền sở hữu bền vững các công trình cơ sở hạ tầng, với hình
thức giao cho hộ đồng bào dân tộc nhận duy tu bảo dưỡng đường bộ ở các tỉnh miền
núi góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập, xoá đói giảm nghèo.
- Mô hình xây dựng đội ngũ hướng dẫn viên cộng đồng, cán bộ làm công tác
xoá đói giảm nghèo kiêm khuyến nông viên thôn bản cầm tay chỉ việc giúp hộ
nghèo thoát nghèo.
- Mô hình khuyến khích hộ nghèo thoát nghèo với hình thức hỗ trợ một
phần lãi suất để tăng khả năng tiếp cận nguồn vốn tín dụng của người nghèo và tiếp
tục cho hộ thoát nghèo được hưởng các chính sách: tín dụng ưu đãi, y tế, giáo dục
nhằm đảm bảo tính bền vững xoá đói giảm nghèo.
- Mô hình hỗ trợ người nghèo về nhà ở;
- Mô hình hỗ trợ người nghèo về y tế;
- Mô hình hỗ trợ con hộ nghèo về giáo dục;
- Mô hình bạn giúp bạn, hội giúp hội viên vượt lên số phận, khắc phục khó
khăn xoá đói giảm nghèo.
- Dự án hỗ trợ đầu tư cơ sở hạ tầng ở những địa bàn nghèo, đặc biệt khó
khăn; Dự án nhân rộng mô hình giảm nghèo và dự án hỗ trợ nâng cao năng lực giảm
nghèo, truyền thông, giám sát và đánh giá.
Nhìn chung, các mô hình giảm nghèo ở Việt nam đã bao gồm nhiều dịch vụ
công tác xã hội. Tuy nhiên, còn thiếu một số dịch vụ trực tiếp cho người nghèo như
dịch vụ tham vấn trực tiếp cho người nghèo, dịch vụ vận động người nghèo tham
gia xây dựng chính sách. Do công tác xã hội chưa được công nhận rộng rãi là một
nghề, vì vậy mà vai trò của nhân viên xã hội cũng chưa được thể hiện một cách rõ
nét trong từng mô hình giảm nghèo ở Việt Nam.

toàn Và do nhiều nhu cầu không được đáp ứng cộng thêm với những khó khăn
cản trở khác do sự nghèo khó mang lại, họ gặp rất nhiều vấn đề và cần có sự hỗ trợ
giải quyết.
Thứ hai là công tác xã hội phấn đấu cho sự công bằng xã hội. Công tác xã
hội từ lâu đã luôn sát cánh cùng với những người nghèo biện hộ, vận động chính
sách để người nghèo có các cơ hội được cung cấp và chia sẻ các nguồn lực xã hội.
Thứ ba là công tác xã hội hướng đến các quyền con người. Định hướng này
có nghĩa là công tác xã hội tham gia vào hỗ trợ người nghèo có được cơ hội thực
hiện các quyền con người của mình. Ví dụ các quyền được tiếp cận một cách công
bằng tới các dịch vụ giáo dục như con cái người nghèo được đến trường học có cơ
15
hội bồi dưỡng và phát triển tri thức hay quyền được bình đẳng tham gia các hoạt
động công cộng giống như những thành viên khác trong cộng đồng và trong xã hội.
Thứ tư là công tác xã hội hướng tới sự phát triển xã hội. Công tác xã hội có
vai trò hỗ trợ người nghèo, cộng đồng và xã hội một cách tích cực để có thể đạt
được sự phát triển tối đa tiềm năng bản thân và từ đó cũng là đóng góp cho sự phát
triển xã hội.
3. Các dịch vụ công tác xã hội với giảm nghèo
Trên thế giới, các dịch vụ công tác xã hội đối với vấn đề giảm nghèo được
tổng hợp theo hai hình thức tiếp cận. Thứ nhất là theo hình thức cung cấp các dịch
vụ trực tiếp hỗ trợ cá nhân, gia đình và cộng đồng. Thứ hai là hình thức tập trung
vào mảnh đưa ra các chính sách, chương trình giải quyết vấn đề nghèo.
- Các dịch vụ công tác xã hội trực tiếp
Các dịch vụ công tác xã hội trực tiếp nhằm mục đích hỗ trợ đáp ứng các nhu
cầu trực tiếp của người nghèo.
Đối với cá nhân người nghèo, công tác xã hội cung cấp các dịch vụ cung cấp
thức ăn, áo ấm, tìm kiếm chỗ ở an toàn, kết nối tới chăm sóc sức khoẻ thể chất và
tinh thần, học tập, học nghề, tìm kiếm việc làm và khuyến khích tham gia các hoạt
động xã hội Đơn cử như tại Canađa, nhiều ngân hàng thức ăn (food bank) được
lập ra để cung cấp thức ăn miễn phí cho những người nghèo, người hưởng trợ cấp.

người nghèo nhân viên CTXH cần chú ý một số vấn đề sau:
- Hiểu rõ đặc điểm và nhu cầu của người nghèo
- Tôn trọng và hiểu những phong tục tập quán của họ
- Thực hiện 3 cùng với người nghèo
- Khuyến khích người nghèo bày tỏ quan điểm của mình và lắng nghe họ
(Nhân viên xã hội chỉ là xúc tác)
- Động viên khuyến khích họ tích cực học hỏi nâng cao năng lực
- Tất cả các ý kiến của NVXH mang tính tham vấn, quyền tự quyết thuộc về
người nghèo
17
Như vậy, làm việc với người nghèo, trước hết phải giúp họ nâng cao được
năng lực để thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi. Việc làm này không phải cho cá
nhân một người nghèo mà cho cả cộng đồng nghèo và chính quyền địa phương
nhằm tạo ra sự đồng bộ trong trong sự thay đổi, dần đáp ứng các nhu cầu thiết thực
của họ.để cùng phát triển. Trong CTXH với người nghèo đặc biệt chú ý đến việc
khơi dậy tiềm năng/ nguồn lực thực có của họ, đồng thời tạo môi trường cho họ
được tham gia tích cực vào quá trình đó.
Câu hỏi ôn tập:
1. Trình bày khái niệm về nghèo của thế giới và nghèo đói của Việt Nam
2. Hãy cho biết chuẩn nghèo tại Việt Nam hiện nay.
3. Cho biết chủ trương giảm nghèo từ nay đến hết năm 2020
4. Giới thiệu các mô hình xóa đói giảm nghèo của Việt Nam
5. Trình bày Công tác xã hội đối với người nghèo
18