TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC THỂ CHẤT ĐẶNG VĂN HIỆP ỨNG DỤNG MỘT SỐ BÀI TẬP
NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ KỸ
THUẬT CHUYỀN BÓNG THẤP TAY
BẰNG HAI TAY TRƢỚC MẶT CHO
HỌC SINH NAM KHỐI 11 TRƢỜNG
THPT MÊ LINH - HÀ NỘI
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: CNKHSP GDTC
Hƣớng dẫn khoa học ThS. NGUYỄN XUÂN ĐOÀN HÀ NỘI - 2015
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
ĐC
Đối chứng
ĐHSP
Đại học Sư phạm
GD-ĐT
Giáo dục và đào tạo
GDTC
Giáo dục thể chất
HS
Học sinh
m
mét
s
giây
STT
Số thứ tự
TDTT
Thể dục thể thao
THPT
Trung học phổ thông
TN
Thực nghiệm
VĐV
Vận động viên
1.6. Nhận xét 16
CHƯƠNG 2. NHIỆM VỤ - PHƯƠNG PHÁP - TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU . 17
2.1. Nhiệm vụ nghiên cứu 17
2.2. Phương pháp nghiên cứu 17
2.2.1. Phương pháp đọc và phân tích, tổng hợp tài liệu 17
2.2.2. Phương pháp quan sát sư phạm 17
2.2.3. Phương pháp phỏng vấn 18
2.2.4. Phương pháp kiểm tra sư phạm 18
2.2.5. Phương pháp thực nghiệm sư phạm 19
2.2.6. Phương pháp sử dụng toán thống kê 19
2.3. Tổ chức nghiên cứu 21
2.3.1. Thời gian nghiên cứu 21 2.3.2. Địa điểm nghiên cứu 22
2.3.3. Đối tượng nghiên cứu 22
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 23
3.1. Thực trạng công tác GDTC và trình độ kỹ thuật chuyền bóng thấp tay bằng
hai tay trước mặt của học sinh nam khối 11 trường THPT Mê Linh - Hà Nội 23
3.1.1. Thực trạng công tác GDTC trường THPT Mê Linh - Hà Nội 23
3.1.1.1. Thực trạng đội ngũ giáo viên trường THPT Mê Linh - Hà Nội 23
3.1.1.2. Thực trạng cơ sở vật chất phục vụ cho công tác GDTC 25
3.1.2. Thực trạng sử dụng bài tập chuyền bóng thấp tay trong quá trình giảng dạy
cho học sinh khối 11 trường THPT Mê Linh - Hà Nội 26
3.1.3. Những sai lầm thường mắc khi thực hiện kỹ thuật chuyền bóng thấp tay
bằng hai tay trước mặt của học sinh nam khối 11 trường THPT Mê Linh - Hà Nội
28
3.2. Lựa chọn, ứng dụng và đánh giá bài tập nhằm nâng cao hiệu quả chuyền bóng
thấp tay bằng hai tay trước mặt cho học sinh nam khối 11 trường THPT Mê Linh -
Hà Nội. 28
Thực trạng sử dụng một số bài tập kỹ thuật chuyền bóng
thấp tay cho học sinh nam khối 11 trường THPT Mê
Linh - Hà Nội.
27
3.4
Kết quả phỏng vấn lựa chọn bài tập nhằm nâng cao hiệu
quả chuyền bóng thấp tay cho học sinh khối 11 trường
THPT Mê Linh - Hà Nội ( n = 20)
31
3.5
Phỏng vấn về mức độ sử dụng thời gian cho giảng dạy
nâng cao kỹ thuật chuyền bóng thấp tay cho học sinh
nam khối 11 trường THPT Mê Linh - Hà Nội
33
3.6
Kết quả phỏng vấn về mức độ ưu tiên lựa chọn test đánh
giá trình độ chuyền bóng thấp tay cho học sinh nam khối
11 trường THPT Mê Linh - Hà Nội( n = 20)
34
3.7
Tiến trình thực nghiệm (6 tuần)
42
3.8
Kiểm tra 2 nhóm trước thực nghiệm (n=25)
43
3.9
Kiểm tra 2 nhóm sau thực nghiệm (n=25)
42
Hình
Hình 3.1 Bài tập luân phiên chuyền bóng ở khu vực giữa sân
động và bảo vệ tổ quốc với hiệu quả cao.
Cũng như các môn thể thao khác môn bóng chuyền là một môn thể thao
được nhiều người ở các lứa tuổi ưa chuộng và tham gia tập luyện thường
2
xuyên. Ngay từ khi mới xuất hiện năm 1895 do một giáo viên thể dục tên là
Uyliam Moocgan (người Mỹ) sáng lập. Sau hai năm, các điều luật đã được biên
soạn, lúc đầu cũng rất đơn giản. Qua thời gian dài phát triển, môn bóng chuyền
được đưa vào thi đấu và được hoàn thiện hơn. Năm 1913 giải bóng chuyền đầu
tiên được tổ chức tại Paraguer và Mỹ là nước giành được ngôi vô địch. Từ đó
môn thể thao này có sự đua tranh mạnh mẽ giữa các quốc gia: rất nhiều quốc
gia đã thành lập Hiệp hội bóng chuyền. Năm 1947 Liên đoàn bóng chuyền thế
giới được thành lập với tên gọi Federation Internationnal Volleyball (gọi tắt là
FIVB). Sự kiện này là động lực lớn thúc đẩy môn bóng chuyền phát triển. Năm
1957 sau một giải thi đấu diễn ra tại Sofia bóng chuyền được công nhận là môt
môn thể thao olimpic. Năm 1964 giải bóng chuyền olimpic đầu tiên được tổ
chức tại Tokyo. Trải qua quá trình dài phát triển từng bước được sửa đổi, điều
chỉnh các điều luật, kỹ - chiến thuật thi đấu ngày càng được hoàn thiện.
Ở Việt Nam bóng chuyền xuất hiện từ năm 1922, theo con đường quân
viễn binh vào Việt Nam. Mới đầu môn bóng chuyền không phát triển rộng
khắp do chiến tranh liên tục, sự đầu tư cơ sở vật chất cũng như đội ngũ VĐV
hạn chế. Khi nước nhà thống nhất, môn bóng chuyền được phát triển rộng
khắp từ nông thôn đến thành thị, trong các ngành, các lĩnh vực, mọi lứa tuổi
đều tham gia tập luyện và thi đấu.
Hơn 30 năm qua, môn bóng chuyền nước ta đã đạt được một số kết quả
cả hai phương diện: Bóng chuyền quần chúng và bóng chuyền thành tích cao.
Những năm gần đây, môn bóng chuyền không ngừng phát triển và được coi là
môn thể thao mũi nhọn.
Ngoài những tác dụng giống các môn thể thao khác, thì bóng chuyền
chuyền, thực hiện kỹ thuật chuyền bóng thấp tay còn nhiều hạn chế. Phần lớn
học sinh chưa đạt được kỹ thuật hoàn thiện. Các học sinh mắc sai lầm khi
thực hiện động tác còn khá phổ biến.
4
Đã có tác giả nghiên cứu về đề tài này như Đặng Minh Hiêp K35
trường ĐHSP Hà Nội 2 nhưng chưa nghiên cứu về đề tài này tại trường THPT
Mê Linh - Hà Nội.
Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, cùng với sự hiểu biết của mình tôi
quyết tâm đến với đề tài: “Ứng dụng một số bài tập nhằm nâng cao hiệu
quả kỹ thuật chuyền bóng thấp tay bằng hai tay trước mặt cho học sinh
nam khối 11 trường trung học phổ thông Mê Linh - Hà Nội”
* Mục đích nghiên cứu
Thông qua nghiên cứu thực trạng công tác giảng dạy môn bóng chuyền
nói chung và kỹ thuật chuyền bóng thấp tay nói riêng, từ đó lựa chọn được
các bài tập nâng cao hiệu quả của kỹ thuật chuyền bóng thấp tay bằng hai tay
trước mặt cho học sinh nam khối 11 trường THPT Mê Linh - Hà Nội.
* Giải thuyết khoa học
Nếu lựa chọn và ứng dụng thành công các bài tập nâng cao hiệu quả kỹ
thuật chuyền bóng thấp tay bằng hai tay trước mặt cho học sinh nam khối 11
THPT Mê Linh - Hà Nội thì hiệu quả giảng dạy và tập luyện kỹ thuật đó sẽ
đạt hiệu quả cao hơn, từ đó nâng cao được trình độ tập luyện và thi đấu bóng
chuyền của học sinh nam khối 11.
hàng ngày” [ 12 ].
Với mục tiêu đào tạo thế hệ trẻ tương lai của đất nước phát triển toàn
diện: Đức, trí, thể, mĩ, lao động. Tại Hội nghị TƯ IV khóa VIII về đổi mới
6
công tác Giáo dục - Đào tạo, trong Văn kiện có ghi: Con người trong thời đại
mới là “Phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, trong sáng về đạo
đức, phong phú về tinh thần …” đã khẳng định mục tiêu giáo dục nhằm giáo
dục về nhân cách tăng cường thể lực cho học sinh, sinh viên. Ngày 07/08/1995
Thủ Tướng Chính phủ đã ra Chỉ thị 113/TT nêu rõ yêu cầu đối với tổng cục
TDTT: “Ngành TDTT phải xây dựng định hướng phát triển có tính chiến lược,
trong đó quy định rõ các hình thức hoạt động mang tính phổ cập đối với mọi
đối tượng lứa tuổi tạo thành phong trào tập luyện rộng rãi của quần chúng
hướng đến mục tiêu khỏe để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [4].
GDTC trong nhà trường phổ thông nhằm từng bước nâng cao trình độ
văn hóa thể thao cho học sinh góp phần vào sự nghiệp TDTT của đất nước và
đặc biệt Nghị quyết TƯ II khoá VIII về công tác Giáo dục và Đào tạo đã
khẳng định rõ GDTC trong trường học là rất quan trọng.
Công tác TDTT phải góp phần tích cực thực hiện các nhiệm vụ kinh
tế - xã hội, Quốc phòng - An ninh và mở rộng quan hệ đối ngoại của đất
nước, trước hết là góp phần nâng cao sức khỏe, rèn luyện ý chí, giáo dục
đạo đức, nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân, xây dựng khối
đại đoàn kết toàn dân, nâng cao lòng tự hào dân tộc và đẩy lùi tệ nạn xã hội
ở từng địa phương.
1.2. Đặc điểm tâm, sinh lí lứa tuổi học sinh THPT
1.2.1. Đặc điểm tâm sinh lí học sinh THPT
Ở lứa tuổi này các em đã có những bước phát triển nhảy vọt về thể chất
lẫn tinh thần. Biểu hiện đã có những bước phát triển qua tuổi thiếu niên đến
tuổi trưởng thành.
thể phát triển theo chiều ngang nhiều hơn, chiều cao vẫn tiếp tục phát triển.
Ở lứa tuổi này có sự phát triển rõ rệt về tầm vóc, sức chịu đựng và tâm
lí. Vì vậy chúng ta cần đưa ra phương pháp tập luyện và lượng vận động hợp
8
lí để có điều kiện phát triển một cách toàn diện cân đối. Có ý nghĩa nhất đối
với công tác giáo dục và huấn luyện. Sự phát triển mạnh mẽ của các hệ cơ
quan cũng như thể lực đang dần đạt tới hoàn thiện.
1.2.2.1. Hệ thần kinh
Kích thước não và tủy sống đạt tới mức của người trưởng thành. Khả
năng tư duy, khả năng phân tích, tổng hợp và trìu tượng hóa được phát triển
tạo điều kiện cho việc hình thành nhanh chóng phản xạ có điều kiện. Đây là
đặc điểm thuận lợi để các em nhanh chóng tiếp thu và hoàn thành kĩ thuật
động tác.
Tuy nhiên, một số bài tập mang tính đơn điệu thiếu hấp dẫn sẽ làm cho
học sinh chóng mệt mỏi. Do đó cần thay đổi nội dung, hình thức tập luyện
theo hướng đa dạng, phong phú. Đặc biệt tăng cường hình thức thi đấu và trò
chơi vận động để gây hứng thú và tạo điều kiện hoàn thành tốt các bài tập đề
ra. Cần lưu ý khi sử dụng những bài tập này phải tính đến đặc điểm của học
sinh.
1.2.2.2. Hệ vận động
Hệ vận động bao gồm hệ xương khớp và hệ cơ: Lứa tuổi học sinh
THPT, hệ xương bắt đầu giảm tốc độ phát triển. Các xương như xương bàn
tay, xương cổ tay hầu như đã hoàn thiện nên các em có thể tập luyện một số
động tác treo, chống, mang, vác nặng mà không làm tổn thương hoặc không
tạo ra sự phát triển lệch lạc của cơ thể. Do đó, trong quá trình GDTC có thể sử
dụng các bài tập có lượng vận động lớn.
Hệ cơ phát triển chậm hơn so với hệ xương, tuy vậy các hệ cơ bắp phát
triển tương đối nhanh (cơ đùi, cơ cánh tay). Cùng với sự phát triển của cơ thể,
chiều cao đứng, cao với tay, bật cao, cao thể hiện năng lực khống chế không
gian cao, xa tạo điều kiện cho vận động viên khống chế tầm cao, không gian
chiều cao theo chiều thẳng đứng và chiều ngang. Đặc trưng của thể lực
10
chuyên môn đối với người tập bóng chuyền đó là: Sức mạnh tốc độ, sức
nhanh phản ứng động tác, sức bền tốc độ và sức bền bật nhảy. Ngoài ra còn
có các tố chất thể lực như: Mềm dẻo, khéo léo, khả năng phối hợp vận động
cũng rất cần thiết để nâng cao thành tích thi đấu của người tập.
Sức mạnh là khả năng con người chống lại những lực cản từ bên ngoài
bằng sự nỗ lực cơ bắp. Trong bóng chuyền sức mạnh được thể hiện ở các
động tác như: Bật nhảy đập bóng, phát bóng, lăn ngã cứu bóng Sức mạnh là
cơ sở để phát triển sức nhanh.
Nhanh trong bóng chuyền là khả năng thực hiện nhanh các hoạt động
đánh bóng như: Đỡ phát, đỡ đập, yểm hộ, di chuyển lăn ngã cứu bóng. Trong
bóng chuyền nhanh chính là điều kiện để thực hiện được sự biến hóa.
Biến hóa chỉ sự điều khiển cao nhất đối với trình độ kĩ năng, kĩ xảo vận
động trong điều kiện biến đổi của thi đấu. Biến hóa phải thể hiện trên cơ sở
nhịp điệu tốc độ biến điểm, biến tầm, biến phương, biến chiều, biến hình động
tác, biến lực Trong bóng chuyền người tập phải vận động đến bóng, tiếp xúc
bóng trong thời gian ngắn nhất, bóng lại luôn chuyển động trên không, không
dừng lại nên biến hóa là mục tiêu lớn nhất mang tính nghệ thuật sáng tạo cao,
tức tài năng bóng chuyền cần có năng lực bên ngoài.
1.3.2. Xu thế hiện đại của môn bóng chuyền
Do thành tích không đo đếm được mà chỉ xác định được chuẩn mực
quy định mang tính quan sát chủ quan và thứ hạng của các đội bóng, nên sự
phát triển của môn bóng chuyền chủ yếu bằng phương pháp xây dựng mô
hình vận động viên tương ứng với nó là mô hình của từng tuyến chơi.
Có thể khái quát một số xu thế chính phát triển của môn bóng chuyền
(đệm bóng) trong bóng chuyền
Trong thi đấu bóng chuyền hiện đại, với uy lực tấn công nhanh, mạnh
từ các quả phát bóng, đập bóng của đối phương, thì kỹ thuật chuyền bóng
12
thấp tay bằng hai tay trước mặt được ứng dụng phổ biến và có hiệu quả cao,
do đó kỹ thuật này là một trong những yếu tố rất quan trọng.
Kỹ thuật là biện pháp thực hiện một động tác nào đó, thông qua những
hoạt động cụ thể, có chủ động, nhằm hoàn thành nhiệm vụ vận động với hiệu
quả cao nhất.
Kỹ thuật chuyền bóng thấp tay là kỹ thuật sử dụng chủ yếu phần cẳng
tay để đỡ và đẩy bóng đi ở tầm ngang hoặc thấp hơn trọng tâm cơ thể.
Kỹ thuật chuyền bóng thấp tay có diện tích tiếp xúc giữa tay và bóng
rộng, nhưng điểm tiếp xúc lại ít hơn chuyền bóng cao tay, do đó ít bị phạm lỗi
kỹ thuật như dính bóng hoặc bóng hai tiếng.
Chuyền bóng thấp tay là phương tiện chính và là biện pháp cơ bản
dùng để chuyền một trong phòng thủ, đỡ phát, đỡ đập và lăn ngã cứu
bóng.Cấu trúc kỹ thuật động tác đơn giản hơn chuyền cao tay. Kỹ thuật này
thường được sử dụng rộng rãi trong thi đấu bởi phạm vi khống chế rộng đỡ
được những đường bóng ở xa thân người.
Kỹ thuật chuyền bóng thấp tay bằng hai tay trước mặt có thể chia thành
các giai đoạn sau:
- Tƣ thế chuẩn bị
Người tập đứng ở tư thế trung bình, hai chân đứng rộng bằng vai hoặc
hơn vai, hai tay co tự nhiên ở hai bên thân, mắt quan sát bóng. Khi xác định
được điểm rơi của bóng ở tầm thích hợp thì đưa hai tay ra đón bóng. Hai cánh
tay duỗi thẳng, hai bàn tay chéo nhau và nắm lại, hai ngón tay cái song song
kề nhau (hoặc hai bàn tay để sát nhau và duỗi tự nhiên).
- Giai đoạn đánh bóng
trước chính xác, do đó chỉ tập luyện lâu dài và có trình độ cao mới có thể xử lí
đạt hiệu quả cao ở các phương án tấn công cũng như phòng thủ.
14
Sức mạnh của một đội bóng phụ thuộc vào sự gắn bó đoàn kết của các
cá nhân, nhóm, toàn đội mới tạo thành hình thái phong cách chiến thuật độc
đáo, biến hóa.
Trong một đội bóng chuyền việc chuẩn bị kỹ thuật, chiến thuật, thể lực
chuyên môn cho mỗi vận động viên là rất cân thiết và phải đạt được trình độ
điêu luyện, đồng thời có tâm lí vững vàng mới đáp ứng được yêu cầu và hiệu
quả thi đấu trong thời gian dài.
Thi đấu bóng chuyền có tính đối kháng cao nhưng có lưới ngăn cách,
do vậy để thi đấu có kết quả cao thì việc giải quyết các mâu thuẫn nội bộ của
một đội bóng là một yếu tố quan trọng.
Trong thi đấu vận động viên có thể dử dụng nhiều kỹ thuật chuyền
bóng khác nhau như: Chuyền bóng cao tay, thấp tay bằng hai tay trước mặt,
chuyền bóng bằng một tay, chuyền bóng nghiêng (bên cạnh) bằng hai tay…
Dùng kỹ thuật nào để chuyền bóng trong thi đấu cuối cùng cũng tính đến hiệu
quả của nó và hiệu quả của kỹ huật chuyền bóng thấp tay chịu ảnh hưởng của
một số yếu tố sau:
1.5.1. Các yếu tố về kỹ thuật
Yếu tố kỹ thuật có tầm quan trọng đặc biệt đối với hiệu quả chuyền
bóng nói chung và kỹ thuật chuyền bóng thấp tay bằng hai tay trước mặt nói
riêng. Nếu kỹ thuật chưa đạt được tới kỹ xảo thì động tác chuyền bóng sẽ rất
nhiều sai lầm.
Ví dụ: Khi tiếp xúc bóng hai cẳng tay bên cao bên thấp.
Khi trình độ kỹ thuật thấp thì kỹ năng vận động thể hiện động tác phải
tập chung chú ý cao vào các thành phần động tác. Còn nhiều cử động thừa.
Nếu được lặp lại nhiều lần thì động tác càng trở nên thành thục, các cơ sở
vậy tinh thần tập thể, mối quan hệ tinh thần tập thể, mối quan hệ tôn trọng lẫn
16
nhau, giúp đỡ lẫn nhau, sự đoàn kết nhất trí của từng thành viên trong tập thể
là những điều kiện cần thiết cho quá trình tập luyện.
1.6. Nhận xét
Từ các kết quả phân tích, tổng hợp nêu trên cho phép đi đến một số
nhận xét sau:
Bóng chuyền hiện đại phát triển theo xu thế các yếu tố thể chất cùng
kết hợp phát triển, phát triển đồng đều như: Kỹ thuật kết hợp với chiến thuật
và thể lực, tăng cường huấn luyện thể lực cũng chiếm một vị trí quan trọng.
Kỹ thuật chuyền bóng thấp tay bằng hai tay trước mặt phụ thuộc vào rất
nhiều yếu tố: kỹ thuật, thể lực, tâm lí, sự phối hợp đồng đội, trình độ của đối
phương… Khi giảng dạy kỹ thuật cần chú ý theo dõi các giai đoạn trong quá
trình tập luyện để đánh giá mức độ phát triển, đặc biệt chú ý đến thời kì ban
đầu là chuẩn bị kỹ thuật cơ bản.
Các bài tập chuyên môn trong giảng dạy huấn luyện kỹ thuật bóng
chuyền là các bài tập mang tính chuẩn bị, tính dẫn dắt, tính chuyển đổi cho
từng kỹ thuật chuyên biệt của từng kỹ thuật động tác trong môn bóng chuyền.
Dựa vào lí luận chung của bài tập thể chất, dựa vào lí luận GDTC và phương
pháp giảng dạy môn bóng chuyền chúng tôi xác định các loại bài tập thể chất
để phát triển kĩ thuật cơ bản và thể lực chuyên môn cho học sinh khối 11
trường THPT Mê Linh - Hà Nội.
Đánh giá kỹ thuật phải đi đôi với đánh giá về tố chất thể lực, trong đó
kỹ thuật cơ bản chiếm phần quan trọng để đảm bảo phù hợp với mục đích tập
luyện.
nhằm nâng cao khả năng chuyền bóng thấp tay bằng hai tay trước mặt của học
sinh, làm cơ sở thực tiễn để xác định những mặt hạn chế, sai lầm khi thực
18
hiện các bài tập từ đó lựa chọn các bài tập nâng cao hiệu quả thực hiện kỹ
thuật chuyền bóng thấp tay bằng hai tay trước mặt cho học sinh nam khối 11
trường THPT Mê Linh - Hà Nội.
- Thực trạng kỹ thuật chuyền bóng thấp tay của học sinh khối 11 còn ở
mức thấp.
- Quỹ thời gian sử dụng để tập luyện kỹ thuật còn hạn chế, các bài tập
không tạo được hứng thú cho người tập.
- Đội ngũ giáo viên dạy môn thể dục của trường có trình độ chuyên
môn cao.
- Điều kiện sân bãi dụng cụ của môn bóng chuyền nói chung và các
môn khác nói riêng là tương đối tốt, đủ điều kiện tập luyện và giảng day.
2.2.3. Phương pháp phỏng vấn
Chúng tôi sử dụng phiếu hỏi với phỏng vấn trực tiếp các thầy, cô giáo
bộ môn, các huấn luyện viên, VĐV bóng chuyền. Đưa ra các câu hỏi cụ thể
về việc nâng cao khả năng chuyền bóng thấp tay của học sinh, làm cơ sở thực
tiễn để xác định những nguyên nhân dẫn tới hạn chế, sai lầm và các bài tập
được lựa chọn để tăng cường khả năng chuyền bóng thấp tay.
- Phỏng vấn lựa chọn một số bài tập nâng cao hiệu quả chuyền bóng
thấp tay cho học sinh nam khối 11 trường THPT Mê Linh - Hà Nội.
- Phỏng vấn lựa chọn mức độ thời gian cho giảng dạy kỹ thuật chuyền
bóng thấp tay cho học sinh nam khối 11 trường THPT Mê Linh - Hà Nội.
- Phỏng vấn lựa chọn các test đánh giá kỹ thuật chuyền bóng thấp tay
cho học sinh nam khối 11 trường THPT Mê Linh - Hà Nội.
2.2.4. Phương pháp kiểm tra sư phạm
Sử dụng phương pháp này để kiểm tra đánh giá kết quả ở các giai đoạn
Trong đó:
xi: là giá trị của từng cá thể.
n: Số lượng đối tượng.
Σ: Kí hiệu tổng hợp.
Copyright: Tài liệu đại học ©