TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN
============= ĐẶNG THỊ MAI HƢƠNG
NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƢỞNG
VÀ PHÁT TRIỂN CỦA 06 DÒNG LÚA ĐƢỢC
TẠO RA BẰNG PHƢƠNG PHÁP LAI HỮU TÍNH
TẠI XÃ CAO MINH - PHÚC YÊN - VĨNH PHÚC
VỤ ĐÔNG XUÂN 2014
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Di truyền học

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
TS. NGUYỄN NHƢ TOẢN

HÀ NỘI - 2015






 , 











 c
tp tng.


, 









ng ca TS.Nguyn, khóa lun cc hoàn thành.
n này là kt qu nghiên cu ca riêng tôi, kt qu
này không trùng vi bt kì tác gi c công b. Nu sai tôi xin hoàn
toàn chu trách nhim.
Hà Ni, tháng 05 năm 2015
Tác gi Đặng Thị Mai Hƣơng
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU

NST Nhim sc th
NN&PTNN Nông nghip và phát trin nông thôn
KHKT Khoa ht
Ctv Công tác viên
P1000 Trng 1000 ht
Nxb Nhà xut bn
IRRI International Rice Research Institute (Vin Nghiên cu go
Quc t)
DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU

Bng 2.1. Ch  ng ca các
ging lúa 16
Bng 2.2. Ch m hình thái ca các

Bi 3.5. khng 1000 ht ca các ging lúa nghiên cu trng v
xuân 2014 t 30
Bi 3.6. t lý thuyt thc thu ca các ging lúa
v xuân 2014 trng t 31

MỤC LỤC
LI CN
L
DANH MC CH VIT TT VÀ KÍ HIU
DANH MC BNG S LIU
DANH MC BI
M U 1
1. Lí do ch tài 1
2. Mu c tài 2
c và thc tin 2
TNG QUAN TÀI LIU 4
1.1. Ngun gc, phân loi lúa 4
1.1.1 Nguồn gốc cây lúa 4
1.1.2. Phân loại 4
1.2. Giá tr kinh t ca lúa go 6
1.2.1. Giá trị dinh dưỡng 6
1.2.2. Giá trị sử dụng 7
1.2.3. Giá trị thương mại 8
1.3. Mt s m nông sinh hc cây lúa 8
1.4. Tình hình nghiên cu trên th gii và  Vit Nam 10
1.4.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 10
1.4.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 11

Cây lúa là mc ch yu trên th gic
tính khong 65% dân s th gii coi lúa go là nguc chính. Tính
 1999 din tích trng lúa trên th gii khong 154 triu ha phân b 
khong 112 qu yu  châu Á (90%), châu Phi (59%), châu
M La Tinh (5,7%). Hin nay tính t -2010 din tích trng lúa vào
khong 147,5 triu ha. Go là nguc tiêu th nhiu nht th gii.
 Vi        c ch yu có vai trò quan
trng trong ngành trng trt. So vc trên th gii, nhu cu tiêu th
lúa go ca Vit Nam xp hàng th 5 (sau Trung Quc, Indonesia, ,
Bangladesh)  mc 18.9 triu t  i dân s 80 tri i thì
din tích trng vào hàng th 6. Nh áp dng tin b ca khoa h
thut vào công tác chn to ging lúa mà Vic nhy vt trong
sn xu  c. T m c thi  c trin miên trong hàng
chn nay nhin Ving hàng th hai
v sn xut lúa go ch sau Thái Lan [15]. t bình quân 
c ta so v  c khác vn còn quá thp    t 4,0
tn/ha/v), phm cht gt, nht là  các tnh phía Bc.
Chng gc nhu cu mi ca
th c và quc tng go sa Vit Nam ch xut
c vi giá 223 USD/tn (theo s liu ca Tng cc Thng Kê cung cp
17/6/2003) luôn thi giá go ca Thái Lan. Nguyên nhân ch yu
ca tình trng trên là do nhic s chú trn
công tác tuyn chn các ging lúa có chng gm tt, nht là
2

nhng gic sn. Hng ging lúa có phm cht go cao
hin có rt ít trong sn xut [11].
Hin ti, b ging lúa phc v n xut lúa chng
và xut khu  min Bc hoàn thin. Mt s gic
sn có chng g ng

ging mt cao phm cht tt, thng ngn nhm
xây dng b ging lúa m

4

CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Nguồn gốc, phân loại lúa
1.1.1 Nguồn gốc cây lúa
Cây lúa trng Oryza sativa L. là loài thân tho si gian
 ng ca các ging dài, ngn khác nhau. V ngun gc cây lúa, có
nhiu nhà khoa hn khác nhau:
+ Theo Candalle (1886) cây lúa có ngun gc t .
+ Theo Roseleviez (1931) cây lúa trng có ngun gc t 
c bit t  
Tuy xut x ca cây trng có nhiu ý ki
có s thng nht ngun gc là cây lúa có t [1]
có din tích trng lúa tp trung ln trên th gii, có khí hu nhii nóng m
phù hp v c trng sm nha   dàng
tìm thy b  ca cây lúa.
V n thc vt hc, lúa trng hin nay là dòng lúa di Oryaza
fatma hình thành thông qua mt quá trình chn lc nhân to lâu dài. Loài lúa
dng gp  , Campuchia, Nam Vi
Trung Quc, Thái Lan và Myanma. H hàng vi cây lúa trng là các loài
o sát và thy có 22 loài trong chi Oryza vi
24 hoc 48 NST [20].
1.1.2. Phân loại
 Dựa vo đặc tính thực vật học
Lúa là cây hng niên có tng s nhim sc th 2n = 24. V mt phân loi
thc vt, cây lúa thuôc h Gramineae (hòa tho), tc Oryzeae, chi Oryza.

xuyên ngp rui ta phân bit nhóm lúa ry (upland rice)
6

hoi ta còn phân bit lúa có
i (irrigated lowland rice), lúa c trc sâu
(deepwater rice), hoc lúa nc tính thích nghi vi
i ta có lúa chu phèn, lúa chu úng, lúa chu hn, lúa chu
m theo ch  nhi  phân bit lúa chu
lnh (các ging japonica), lúa chu nhit (các ging indica).
 Dựa vo đặc tính sinh hóa hạt gạo
ng amylose trong tinh bt ht gi ta phân bit lúa
np và lúa t. Ta bit rng tinh bt có 2 dng là amylose và amylopectin. Hàm
ng amylopectin trong thành phn tinh bt ht go càng cao tng
amylose càng thp thì go càng do.
 Dựa vo đặc tính của hình thái
- Dc tính hình thái ci ta còn phân bit theo:
+ Cây: cao (>120 cm)  trung bình (100  120 cm)  thi 100 cm).
+ Lá: thng hoc cong r, bn lá to hoc nh, dy hoc mng.
+ Bông: loi hình nhiu bông (n bi mnh) hoc to bông (nhiu ht),
dng bông túm hoc xòe, c bông h hoc c  tr ca c bông
so vi c lá c), khoe bông hoc giu bông (tùy theo chiu dài và g lá c
 tr ca bông ra khi b lá c), d
 t trên các nhánh gié ca bông lúa).
+ Ht lúa: dài, trung bình hoc tròn (da vào chiu dài và t l dài/ngang
ca ht lúa).
+ Ht go: go tr hoc nâu, tím (màu ca lp v ngoài ht
go); có bc bng hay không; dng ht dài hay tròn.
1.2. Giá trị kinh tế của lúa gạo
1.2.1. Giá trị dinh dưỡng
Go là th cht dinh ng cha nhiu ng bt và protein.


Bên cnh sng chính ca cây lúa (go), trong quá trình ch bin có
th c rt nhiu các sn phm ph khác nhau. Các sn phm ph này li
tip tc ch bi phc v cho nhu cu c
công nghip, y hc, thc phn phm ph c t cây lúa bao
gm:
+ T sn xut tinh bt, cn, axeton, phn mn, và thuc cha
bnh.
 sn xut thng hp, sn xu cha
bnh tê phù, ch tp hoc sn xut xà phòng.
+ Tr  sn xut nm men, làm th  t liu
t lin cho chung gia súc hoc làm cht.
: dùng cho công ngh nm, sn xut giy, các tông xây dng,
 gia dng (thy dép) hoc làm tho gia súc, trn
vi cây h u làm th chua.
1.2.3. Giá trị thương mại
Xut khu lúa gi hàng t USD cho dc ta,
góp ph  y kinh t phát trin.
Kt qu ca xut khu lúa g  con s ng mà còn
là s trng vào vic góp phn ci thii
nh giá tr kim ngch mang v cho quc gia 3,7 t USD. Theo b
NN&PTNT, tng kim ngch xut khu toàn ngành nông nghi  
t 27,5 t i trên 9,2 t USD, góp
phn gim nhng thc ta xut siêu 284 triu USD,
u tiên xut siêu hàng hóa k t 22].
1.3. Một số đặc điểm nông sinh học cây lúa
Mt s b phn quan trng ca lúa:
9

- R lúa: R lúa thuc loi r chùm, gm 2 loi là r mm và r ph. R

+ Lá bc có 4 lá, 2 lá phía trong phát trin thành 2 v tru, 2 lá phía
ngoài là mày hoa.
+ Vy cá là mt mng mng không màu, nm gia bu nhy và v tru,
u khin s  ca v tru khi h
- Ht lúa: Gm có go lc và v tru
+ Go lc g
+ V tru gm: tru trên và tri. Tri lu trên và bao
khong hai phn ba b mt go lng thành.
  0%, mt ht lúa nng khong 12  44 mg. Chiu dài, r
dày ca hi nhiu gia các ging.
Quá trình chín ca ht gm: chín sa, chín sáp và chín hoàn toàn. Thi
gian t 30  35 ngày tùy theo ging và bin pháp canh tác.
1.4. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam
1.4.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
c trng rng khp, phân b u. Mt
c tính quan trng nhc nhà khoa hc trên Th Gii quan tâm ci tin
tit. Vì th vin lúa quc t o và phát trin
thành công mt s ging lúa chín st cao, kháng nhiu loi sâu
bnh và cái tin phm cht h ng nhu cc cho các quc
t bic s d to ra mt s ging lúa
mong mun. Ngoài ra vic to ging lúa bi các nhà
khoa hc còn s d lai xa và lai h a
nhóm Indica và Japonica.
u th k XX mt s tri gic thành lp  , Trung
Quc, Nht Bn, công tác chn dòng thun chi 
11

Trong sut thp niên 50-60, các nhà khoa hc Trung Qu gng
t lúa, cái tin dng hình và khai thác tính trng tr
th ng Tai Chung Native 1 là giu

gel chic tính phm cht ht cn c khai thác trong
i tin ging có phm cht go cao [8].
Theo Nguy t (1997): công vic tip tc thu thp và kiên trì
bo qun các ging lúa là mt yêu cu bc thi  ch  
nhm cung cp ngun to ging lúa nói
chung và chn to ging lúa có phm cht gt vic làm
r [12].
1.4.3. Tình hình nghiên cứu và chọn tạo giống lúa bằng lai hữu tính trên
thế giới và ở Việt Nam
Mc tính quan trc các nhà nghiên cu quan tâm là ci tin
t. Vì th vin lúa go quc t o và phát trin thành công
mt s ging lúa chín st cao, kháng vi nhiu loi sâu bnh và
ci tin phm ch hng vi nhu cm mt s quc gia.
Nhng c gng ca các nhà khoa hc trên th gio ra nhng ging
có thi gian ng ngu ki
n có 2 yêu cu chính cho nhà lai to lúa  vùng thâm canh:
c
+ Kt hp nhic nhiu sâu b m bo
v t [20].
 Vit Nam gi     i là lúa chiêm 314 do ti 
n xut 1968.
13

Sau 1975 ving Bng sông Cu Long kt hp vi các vin và
trung tâm nghiên cc cho ra mt lot ging lúa cao sn:

, dch ry nâu xut hi  
gi -1990, vi c thc ph  t
cho ra 3 ging chu ngp úng U17, U14, C10 và 3 ging chu hn CH2, CH3,
CH13.

chiu dài ht trung bình 5,93 mm, t l chiu dài/chiu rng là 2,28. Trng
ng 1000 ht: 19,5-t trung bình 50-55 tt
cao có th t 60-65 t/ha. Kh  n kém, chu rét
khá. Là ging va nhim ry nâu, nhim bnh lá bc, bo ôn, nhim nh
vi bnh khô vn.
2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
- Thi gian nghiên cu: v  06/01/2014 - 07/06/2014
- m nghiên cu: xã Cao Minh  Th xã Phúc Yên - T
2.3. Nội dung nghiên cứu
2.3.1. Nghiên cứu khả năng sinh trưởng của 06 dòng lúa được tạo ra bằng
lai hữu tính thông qua khảo sát một số chỉ tiêu
- Sc sng ca m
15

- Kh  nhánh
- Chiu cao cây lúa
- Thng
2.3.2. Nghiên cứu các yếu tố cấu thành năng suất của 06 dòng lúa lai hữu
tính thông qua khảo sát các chỉ tiêu
- Chiu dài bông
- S ht trên bông
- S ht chc trên bông
- t lí thuyt
- t thc thu
- Khng 1000 ht
2.3.3. Nghiên cứu khả năng chống chịu sâu bệnh và khí hậu của 06 dòng
lúa lai hữu tính
- Kh ng cho ôn
- Kh ng chu ry nâu
- Kh ng chc thân

 nhánh

9. Chín hoàn toàn

Bảng 2.1. Chỉ tiêu và phƣơng pháp đánh giá khả năng sinh trƣởng của
các giống lúa
Ch tiêu theo
dõi
n
m
1. Sc sng ca
m
2
Quan sát qun th m c khi nh cây
1. M   ng tt, lá xanh,
nhinh
ng trung bình,
hu ht có 1 dnh
9. Yu: cây mnh, yu hoc còi cc, lá
vàng
 tàn lá
9
Quan sát s chuyn màu lá
1. Mun và chm
5. Trung bình: các lá trên bin vàng
17

9. Sm và nhanh: tt c các lá bin vàng
và cht
3. Thi gian

1. Chiu cao cây

9
 mt nh bông cao nht
(không k râu ht).


Trích đoạn Đặc tính nông sinh học của các giống lúa nghiên cứu

---