CÁCH LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN
VỀ MỘT ĐOẠN THƠ, BÀI THƠ
I. KIẾN THỨC CƠ BẢN
1. Đề bài nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ
a) Đọc các đề bài sau và nhận xét về cấu tạo của chúng.
Đề 1. Phân tích các tầng nghĩa trong đoạn thơ sau:
Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối
Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan?
Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn
Ta lặng ngắm giang sơn ta đổi mới?
Đâu những bình minh cây xanh nắng gội,
Tiếng chim ca giấc ngủ ta tưng bừng?
Đâu những chiều lênh láng máu sau rừng
Ta đợi chết mảnh mặt trời gay gắt,
Để ta chiếm lấy riêng phần bí mật?
- Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu?
(Thế Lữ, Nhớ rừng)
Đề2. Cảm nhận và suy nghĩ của em về đoạn kết trong bài thơ Đồng
chí của Chính Hữu:
Đêm nay rừng hoang sương muối
Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới
Đầu súng trăng treo.
Đề 3. Cảm nhận của em về tâm trạng của Tản Đà qua bài thơ Muốn
làm thằng cuội.
Đề 4. Hình tượng người chiến sĩ lái xe trong Bài thơ về tiểu đội xe
không kính của Phạm Tiến Duật.
Đề 5. Bài thơ ánh trăng của Nguyễn Duy gợi cho em những suy nghĩ
gì?
Đề 6. Phân tích khổ thơ đầu trong bài Sang thu của Hữu Thỉnh.
Đề 7. Những đặc sắc trong bài thơ Viếng lăng Bác của Viễn Phương.
Đề 8. Cảm nhận và suy nghĩ của em về tình cảm cha con trong bài Nói

Bước 1. Tìm hiểu đề và tìm ý
- Tìm hiểu đề:
+ Đề bài đưa ra vấn đề nghị luận nào? (tình yêu quê hương trong bài
thơ Quê hương của Tế Hanh).
+ Đề bài có đưa ra yêu cầu (mệnh lệnh) cụ thể không, nếu có thì yêu
cầu ấy là gì? (Phân tích)
- Tìm ý:
+ Đọc kĩ lại bài thơ (nếu là đoạn thơ thì cũng phải đọc kĩ cả bài, đặt
đoạn thơ đó vào bài thơ để tìm hiểu).


+ Tìm hiểu khái quát về tác giả, hoàn cảnh sáng tác bài thơ (nếu có):
Tế Hanh sinh ra tại một làng chài ven biển tỉnh Quảng Ngãi. Ông xuất
hiện ở chặng cuối của phong trào Thơ mới với những bài thơ mang
nặng nỗi buồn và tình yêu quê hương thắm thiết.
+ Sắc thái cảm xúc xuyên suốt bài thơ là gì (?): tha thiết, ngọt ngào.
+ Tìm hiểu những nét đặc sắc nổi bật nhất về nội dung và nghệ thuật
của bài thơ: Bức tranh tươi sáng, sinh động về một làng quê miền
biển, trong đó nổi bật lên hình ảnh khoẻ khoắn, đầy sức sống của
người dân chài và sinh hoạt lao động làng chài được thể hiện bằng
những vần thơ bình dị, giàu sức gợi cảm.
Sau khi đã nắm được những nét chung nhất về bài thơ, em hãy xác
định những luận điểm chính gắn với vấn đề nghị luận mà đề bài đưa
ra:
• Trong cách xa, nhà thơ nhớ về quê hương như thế nào? Hình ảnh
làng quê hiện lên trong nỗi nhớ của nhà thơ có những đặc điểm và vẻ
đẹp gì?
• Bài thơ có những hình ảnh, câu thơ nào gây ấn tượng sâu sắc đối với
em? Ngôn từ, giọng điệu của bài thơ có gì đặc sắc?
Bước 2. Lập dàn bài

b) Cách tổ chức, triển khai luận điểm
- Đọc và chỉ ra bố cục của văn bản dưới đây:
QUÊ HƯƠNG TRONG TÌNH THƯƠNG, NỖI NHỚ
Quê hương trong xa cách là cả một dòng cảm xúc dạt dào, lấp lánh
suốt đời thơ Tế Hanh. Cái làng chài nghèo ở một vùng cù lao trên
sông Trà Bồng nước bao vây cách biển nửa ngày sông đã nuôi dưỡng
tâm hồn Tế Hanh, đã trở thành nỗi nhớ da diết để ông viết nên những
vần thơ thiết tha, lai láng. Trong dòng cảm xúc ấy, Quê hương là
thành công khởi đầu rực rỡ.
Nhà thơ đã viết về Quê hương bằng tất cả tình yêu tha thiết, trong
sáng, đầy thơ mộng của mình. Nổi bật lên trong bài thơ là cảnh ra khơi
đánh cá của trai làng một sớm mai đẹp như mơ :
Khi trời trong, gió nhẹ, sớm mai hồng
Dân trai tráng bơi thuyền đi đánh cá.
Tâm hồn nhà thơ náo nức những hình ảnh đầy sức mạnh :
Chiếc thuyền nhẹ hăng như con tuấn mã
Phăng máu chèo, mạnh mẽ vượt trường giang
Cánh buồm giương to như mảnh hồn làng
Rướn thân trắng bao la thâu góp gió...
Giữa trời nước bao la nổi bật hình ảnh con thuyền hiêng ngang, hăng
hái, đầy sinh lực dưới bàn tay điều khiển thành thạo của dân trai tráng
đang nhẹ lướt trên sóng qua hình ảnh so sánh như con tuấn mã. Bằng
các từ ngữ sinh động, nhà thơ đã khắc hoạ tư thế kiêu hãnh chinh phục
sông dài, biển rộng của người làng chài. Lời thơ như băng băng về
phía trước, như rướn lên cao bao la cùng với con thuyền, với cánh
buồm ! Tế Hanh đã cảm nhận cuộc sống lao động của làng quê bằng
cả tâm hồn thiết tha gắn bó nên mới liên tưởng : Cánh buồm giương


to như mảnh hồn làng. Bao nhiêu trìu mến thiêng liêng, bao nhiêu hi

hương thắm thiết.
(Bài làm của học sinh)
Gợi ý:
+ Mở bài (từ đầu cho đến “là thành công khởi đầu rực rỡ.”): Giới
thiệu khái quát về tác giả Tế Hanh và bài thơ Quê Hương.
+ Thân bài (từ “Nhà thơ đã viết về…” cho đến “…thành thực của Tế


Hanh.”): Trình bày những cảm nhận, phân tích về tình yêu quê hương
tha thiết, trong sáng, thơ mộng của nhà thơ qua bức tranh dân chài ra
khơi và cảnh trở về bến cùng những hình ảnh đặc sắc thể hiện nỗi nhớ,
tình thương của tác giả.
+ Kết bài (đoạn còn lại): Khẳng định vẻ đẹp của bài thơ Quê hương và
tác dụng bồi đắp tình yêu quê hương cho mỗi người đọc của bài thơ.
- Nhận xét về cách trình bày luận điểm, tổ chức liên kết giữa các
phần trong văn bản trên.
Gợi ý:
+ Các luận điểm chính của phần Thân bài:
• Nhận định khái quát: Nhà thơ đã viết về Quê hương bằng tất cả tình
yêu tha thiết, trong sáng, đầy thơ mộng của mình.
• Cảnh ra khơi đánh cá của trai làng một sớm mai đẹp như mơ.
• Cảnh đón thuyền đánh cá trở về ồn ào, tấp nập, no ấm, yên bình.
• Hình ảnh người dân chài được khắc hoạ nổi bật giữa đất trời lộng
gió với hình khối, màu sắc và cả hương vị không thể lẫn.
• Những kỉ niệm ám ảnh, vẫy gọi.
+ Giữa Mở bài, Thân bài và Kết bài có mối liên kết chặt chẽ cả về nội
dung lẫn hình thức.
- Nhận xét về sức thuyết phục, hấp dẫn của văn bản Quê hương trong
tình thương nỗi nhớ.
Gợi ý:

ở mỗi người Việt Nam chúng ta, niềm kính yêu, lòng biết ơn Bác Hồ
luôn luôn là tình cảm thiêng liêng, sâu sắc. Viếng lăng Bác của Viễn
Phương là bài thơ nói lên một cách thiết tha, cảm động tình cảm ấy.
Từ mảnh đất miền Nam mấy chục năm trời chiến đấu gian khổ, anh
làm một cuộc hành hương về đất Bắc. Bồi hồi xúc động, anh tìm đến
viếng Bác ở Ba Đình – Hà Nội.
Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác
Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát
Ôi! Hàng tre xanh xanh Việt Nam…
Đoạn thơ mở đầu thiêng liêng, thành kính nhưng vẫn gợi một không
khí ấm áp, gần gũi, không chỉ ở cách xưng hô mà còn nhờ tác giả đã
chọn một hình ảnh rất thân thuộc: cây tre. Nói đến cây tre là ta nghĩ
tới đất nước, tới con người Việt Nam với bao đức tính cao quý nhất,
trong sáng nhất. Song hình ảnh cây tre mới như một khúc dạo đầu để
mở ra một loạt những suy tưởng khác, sâu lắng hơn, mênh mông hơn.
Bác nằm trong giấc ngủ bình yên
Giữa một vầng trăng sáng dịu hiền
Vẫn biết trời xanh là mãi mãi…
Vầng trăng… trời xanh… các hình ảnh kì vĩ nối tiếp nhau xuất hiện
khiến ta phải suy ngẫm. Ngẫm về cái bất diệt, cái vô cùng của vũ trụ
đến cái bất diệt, cái vô cùng cao cả ở một con người.
Bài thơ được viết theo mạch cảm xúc thời gian. Còn đứng trên đất
Bắc, tác giả đã phải bịn rịn nghĩ tới lúc chia tay, phải xa nơi Bác nghỉ.
Và đây cũng là dòng cảm xúc được đẩy tới mức cao nhất, tuôn trào


mạnh mẽ nhất:
Mai về miền Nam thương trào nước mắt
Câu thơ như lời nói thường, không cần dùng đến kĩ thuật. Giọng thơ
không ồn ào. Thế mà đọc lên thấy xúc động. Trước hết bởi cách nói,

cao cả ở một con người.
- Bài thơ được viết theo mạch cảm xúc thời gian.
- Cách nói, cách bộc lộ có một cái gì rất Nam Bộ chân thành, bộc trực


mà không thô.
- Nhà thơ nói cho mình, cũng là nói hộ ý nguyện của mỗi chúng ta.
- Giàu chất suy tưởng, chất trữ tình đằm thắm với cách sử dụng nhiều
luyến láy trong ngôn ngữ, phong phú âm điệu.
Các luận điểm được chứng minh bằng những cảm nhận sâu sắc từ
những hình ảnh cụ thể trong bài thơ.
wWw.SoanBai.Com