HAI ĐỨA TRẺ
Thạch Lam
I. KIẾN THỨC CƠ BẢN
Thạch Lam (1910 - 1942) tên khai sinh là Nguyễn Tường Vinh, sau
đổi thành Nguyễn Tường Lân. Ông cùng với Nhất Linh và Hoàng Đạo
là những cây bút chủ lực của nhóm Tự lực văn đoàn.
Tác phẩm chính bao gồm các tập truyện ngắn: Gió đầu mùa, Nắng
trong vườn, Sợi tóc, tiểu thuyết Ngày mới, tiểu luận Theo dòng, tuỳ
bút Hà Nội băm sáu phố phường.
Hai đứa trẻ là truyện ngắn xuất sắc, tiêu biểu cho phong cách nghệ
thuật của Thạch Lam. Tác phẩm thuộc loại truyện nagứn trữ tình, qua
tâm trạng của hai đứa trẻ và cảnh sống nghèo cực của những người
dân nơi phố huyện nhà văn đã thể hiện những tư tưởng nhân đạo sâu
sắc về thân phận con người.
Và vậy, tác phẩm vừa có giá trị hiện thực, vừa thấm đẫm tinh thần
nhân đạo. Vận dụng các thủ pháp nghệ thuật đối lập, tương phản, nhà
văn đã đặc tả được cảnh nghèo và tương lai không mấy sáng sủa của
những người dân phố huyện.
Hai đứa trẻ là câu chuyện về một ngày thường như bao ngày tháng
khác ở một phố huyện. Nhà văn chọn bối cảnh là một ngày chợ phiên.
Và thời điểm bắt đầu truyện là cảnh chợ chiều vừa tàn. Các tình tiết
được kể tự nhiên theo chiều thời gian tuyến tính. Liên và An dọn hàng
và bắt đầu ngồi chờ đợi chuyến tàu đêm. Cuộc sống của chị em Liên
và những người dân nơi phố huyện như vợ chồng bác Xẩm, mẹ con
chị Tý, bác phở Siêu đều chẳng có gì đặc biệt. Tất cả đều bàng bạc,
lặng lẽ và lầm lụi. Chuyện chợ tàn, chuyện chờ đợi chuyến tàu đêm đi
qua với một chút hy vọng được nhìn thấy trong một khoảnh khắc rất
ngắn thứ ánh sáng sang trọng trên những toa tầu, hồi ức về những
ngày sống sung sướng ở Hà Nội của hai đứa trẻ và những suy nghĩ của
cô bé Liên là tất cả tình tiết cơ bản của câu chuyện. Một câu chuyện
dung dị, đời thường, không tô vẽ và một lối kể chuyện như tâm tình

một cô bé đảm đang, tốt bụng với một tâm hồn đa cảm. Điều này đã
làm nên chất trữ tình cho câu chuyện. Tâm trạng của Liên được miêu
tả gắn liền với không gian phố huyện: buồn man mác, mơ hồ khó hiểu
trước bức tranh cuộc sống nghèo phố huyện lúc chiều xuống; buồn
khắc khoải trong cảnh chờ đợi một điều gì tốt đẹp hơn; buồn thấm thía
khi chuyến tàu đi qua.
2. Truyện ngắn của Thạch Lam thường không có cốt truyện, tác giả
thường đi sâu vào miêu tả nội tâm nhân vật với những cảm xúc và
cảm giác mơ hồ, mong manh. Miêu tả những diễn biến nội tâm tinh tế
sâu sắc của nhân vật là biệt tài của Thạch Lam. Trong Hai đứa trẻ, nhà
văn đã rất thành công trong việc miêu tả diễn biến tâm trạng của cô bé
Liên qua đó thể hiện tư tưởng nhân đạo sâu sắc của tác giả.
Là nhân vật trung tâm của truyện những hành động của Liên không
được chú tâm miêu tả. Câu chuyện như một dòng tâm trạng của nhân
vật, từ khi chứng kiến cảnh chiều xuống đến khi chuyến tàu đêm đi


qua. Có thể nói nhân vật Liên thuộc loại nhân vật trữ tình trong văn
xuôi. Qua những cảm nhận của Liên về cảnh vật và cuộc sống xung
quanh nhà văn thể hiện một nỗi buồn thấm thía và sâu sắc về số phận
con người. Nỗi buồn của cô bé Liên cứ tăng tiến dần theo sự muộn
dần của đêm. Khi chợ tàn và khi nhìn cảnh chiều đến, một buổi chiều
êm như ru của phố huyện, lòng Liên man mác buồn mà không rõ
nguyên nhân. Khi bóng đêm bao trùm phố huyện, “một đêm mùa hạ
êm như nhung”, lại càng đáng sợ hơn. Cuộc sống quá buồn tẻ. Chẳng
hứa hẹn một điều gì thay đổi cả. Nỗi buồn của Liên không trực tiếp
thể hiện qua ngôn ngữ mà thể hiện ở ánh mắt “trong mắt chị bóng tối
ngập đầy dần”, qua tâm trạng chờ đợi chuyến tàu đêm. Chị em Liên
cùng những người dân phố huyện đã hàng đêm miệt mài ngồi chờ đợi
chuyến tàu đêm đi qua với chút hy vọng vô cùng mong manh. Liên và

âm cho tác phẩm. Nhà văn lặp lại nhiều lần chi tiết ngọn đèn con ở
hàng nước chị Tý. ánh sáng ấy nhỏ nhoi yếu ớt nhưng đêm nào cũng
sáng và sáng từ chập tối đến khi cả phố huyện chìm sâu vào giấc ngủ.
Có thể ánh sáng nhỏ nhoi ấy là biểu tượng cho niềm tin, hy vọng, ước
mơ của những người dân nghèo nơi đây. Dù cuộc sống có tẻ nhạt, có
khó khăn đến đâu họ vẫn vượt lên và vẫn hy vọng. Giống như ngọn
đèn của chị Tý hàng đêm vẫn leo lét sáng giữa đêm, dù nhỏ nhoi
nhưng không bao giờ lụi tắt.
4. Chuyến tàu là nơi gửi gắm niềm hy vọng hàng đêm của người dân
phố huyện và nó mang đến một luồng ánh sáng mới dù chỉ trong chốc
lát để họ có thể thoát ra khỏi sự yên ả đến ghê sợ của đêm. Đó là thời
điểm vui nhất của chị em Liên bởi chuyến tàu là thứ ánh sáng tinh
thần duy nhất để chị hồi ức lại những ngày đã qua. Chuyến tàu mang
đến chút sôi động trong chốc lát nhưng cũng lại làm tăng lên cái ảm
đạm và tĩnh mịch của đêm phố huyện.
Nhà văn đã miêu tả rất chi tiết hình ảnh đoàn tàu đêm đi qua phố
huyện. Bắt đầu từ xa, khi xuất hiện ánh đèn ghi phía xa xa rồi đến âm
thanh “tiếng còi” vọng lại... rồi con tàu vụt qua trong giây lát, chấm
nhỏ của chiếc đèn xanh rồi đêm tối lại bao bọc xung quanh. Cách
miêu tả này đã diễn tả được tâm trạng chờ đợi chuyến tàu của chị em
Liên và những người dân nơi đây. Liên và An háo hức chờ đợi chuyến
tàu để được sống lại những ngày quá khứ tươi đẹp và cũng là để thoát
khỏi trong giây lát cuộc sống đơn điệu đến đáng sợ. Chuyến tàu là cứu
cánh tinh thần cho những con người nơi đây.
Chuyến tàu vụt qua rất nhanh và thường chẳng mang lại lợi ích vật
chất cho con người nơi phố huyện nhưng họ vẫn cứ chờ. Sự sôi động,
sang trọng của con tàu vụt qua càng làm tăng thêm sự tĩnh mịch buồn
tẻ của đêm. Họ gửi gắm ước mơ vào chuyến tàu đêm với một luồng
ánh sáng phù hoa tan biến rất nhanh.
5. Lời văn của Thạch Lam trong truyện ngắn Hai đứa trẻ rất bình dị

tính sáng tạo ấy, văn Thạch Lam đọng nhiều suy nghiệm, nó là cái kết
tinh của một tâm hồn nhạy cảm và từng trải về sự đời. Thạch Lam có
những nhận xét tinh tế về cuộc sống hàng ngày. Xúc cảm của nhà văn
Thạch Lam thường bắt nguồn và nảy nở lên từ những chân cảm đối
với những con người ở tầng lớp dân nghèo thành thị khác và thôn quê.
Thạch Lam là một nhà văn quý mến cuộc sống, trang trọng trước sự
sống của mọi người chung quanh. Ngày nay đọc lại Thạch Lam, vẫn
thấy đầy đủ cái dư vị và cái nhã thú của những tác phẩm có cốt cách
và phẩm chất văn học. Mặc dù in ra ít, sách Thạch Lam có đánh dấu
lại được cái tâm hồn súc tích, rộng rãi và tiến bộ của một nhà văn xuôi
chân chính…
… Nói đến nghệ thuật của Thạch Lam, tức là nói cụ thể đến nghệ thuật


viết truyện ngắn của Thạch Lam. Một số truyện ngắn của Thạch Lam
có thể coi như là mẫu mực được. Có những truyện ngắn Thạch Lam, ở
cái thời bấy giờ, đọc xong thấy nó đọng lại trong người ta như một câu
hỏi bức thiết của tác giả, như là một lời trách móc kín đáo của nhân
vật truyện. Những vi phạm vào quyền sống của hạnh phúc tuổi trẻ,
những nỗi cay đắng oan uổng của cảnh bị ép duyên, đâm đầu xuống
sông mà không chết ngay được, để sau đó phải mòn chết oan trái trong
chuyện Hai lần chết. Nhưng cuộc sống phụ nữ hết lo cho em lại đến lo
cho chồng, cứ chìm chìm, xám xám như thế quanh một cái chợ.
Những Cô hàng xén tuy không lên tiếng đòi quyền sống trong truyện,
nhưng qua kẽ dòng truyện, vẫn như hỏi thầm người độc giả rằng ý
nghĩa cuộc sống có phải là như thế không?...
Nguyễn Tuân
(Theo Tuyển tập Thạch Lam
Nxb Văn học, Hà Nội, 1988, tr.323-329)
2. Tập Gió đầu mùa.

mù như nhiều chấm lửa ở những nguồn ánh sáng quanh quất nơi phố
huyện. Trong cái bốn bề chìm chìm nhạt nhạt, bỗng có những tiếng
động mạnh và những luồng ánh sáng mạnh của một chuyến xe lửa kéo
qua hàng ngày. Hai chị em đứa trẻ ngày nào cũng chờ một chuyến tàu
đêm kéo qua rồi mới chịu đóng cửa hàng. Nơi cái thế giới quan của
đôi trẻ ở một phố quê, hình ảnh đoàn tàu và cái tiếng còi tàu đã thành
một thói quen của cảm xúc và của ước vọng. Đọc Hai đứa trẻ, thấy
bận bịu vô hạn về một tấm lòng quê hương êm mát và sâu kín…”
Nguyễn Tuân
(Tuyển tập Thạch Lam, Sđd, tr.325)
… “Hai đứa trẻ là một truyện không có chuyện, nhưng lại có sức gợi
thật sâu xa. Hai đứa trẻ, hai chị em có trách nhiệm trông nom một
chõng hàng; việc bán buôn chắc lời lãi chẳng là bao, nhưng cũng là
một khoản thu phụ thêm cho gia đình nghèo. Một chõng hàng nơi phố
huyện có gì mà thành chuyện! Nhưng hoạt động của cái chõng hàng
đó của hai chị em, đã thành một thói quen, theo lời dặn của mẹ, phải
chờ cho đến khi chuyến tàu đêm cuối cùng từ Hà Nội về, xình xịch
chạy qua, cho đến khi tiếng ầm ầm của bánh xe ngớt hẳn, rồi mới dọn
hàng, tắt đèn đi ngủ, lại gợi một nỗi niềm gì thật xao xác, bâng
khuâng. Cái tiếng động đêm khuya ấy lại vang vào truyện một vẻ
quạnh hiu, xa vắng vô cùng. Chuyến tàu đầy ánh sáng, đi qua một ga
xép, tuy có lưa thưa những ánh đèn dầu, nhưng khuất đầy bóng tối;
chuyến tàu đến từ Hà Nội hoa lệ, với những khách sang và hai chị em
con nhà nghèo nhìn lên cái ô cửa mà thấy con tàu mang theo đi cùng
tiếng động, cả một nỗi niềm gì vừa bâng khuâng vừa sâu thẳm. Hai
đứa trẻ, một truyện không có chuyện, mà ngập đầy không khí và tâm
trạng. Không khí một cảnh quê, nơi có một ga xép nhờ một chuyến tàu
đúng giờ ấy, khắc ấy chạy qua mà mang được chút dư âm, dư vị tỉnh
thành… và từ dư âm, dư vị đó mà đưa con người vào một tâm trạng
buồn vui lẫn lộn, trước một cái gì vừa thuộc về quá vãng, vừa hướng