Soạn bài đập đá ở Côn Lôn của Phan Châu Trinh
I. Đọc – hiểu văn bản
Câu 1. Em hình dung công việc đập đá của người tù ở Côn Đảo là công việc như thế nào ?
- Không gian :
Đập đá vốn là công việc nặng nhọc. Đập đá ở Côn Đảo lại càng cực nhọc hơn vì nhà tù và thiên nhiên đều
khắc nghiệt.
Côn Lôn, cái tên đảo ấy từ lâu đã gắn liền với một nỗi ghê sợ hãi hùng : nơi lưu đày ấy là nơi một đi khó có
ngày trở lại, ở đó là la động khổ sai đến kiệt sức, là cùm gông, đánh đập, tra tấn dã man, là bắn giết…
- Điều kiện làm việc :
Đứng giữa đất Côn Lôn là đứng giữa sóng gió của biển cả, non cao, là cái tư thế « đội trời, đạp đất », hiên
ngang, sừng sững đạp lên gian khổ, vượt lên cả cái chết, không hề một chút sợ hãi, giữa tất cả những điều
ấy mà đứng vững được là anh hùng rồi.
- Tính chất công việc :
Kẻ thù chọn công việc đập đá công việc khổ sai cưỡng bức để tàn phá dữ dội thân thể và tiêu hao sức lực
của người tù, hòng khuất phục ý chí của họ.
- Tinh thần của người tù :
Câu mở đầu của bài thơ gợi lên thế đứng của con người giữa không gian đất trời : « đứng giữa đất Côn Lôn
».
Trước hết, đó không phải thế đứng của một kẻ tầm thường, mà là thế đứng của kẻ « làm trai », của người
đang làm phận sự của kẻ anh hùng. Trong quan hệm nhân sinh truyền thống, « làm trai » đồng nghĩa với «
làm anh hùng », « chí làm trai » chính là « chí anh hùng ».
Chí làm trai dặm nghìn da ngựa
Gieo Thái sơn nhẹ tựa hồng mao.
(Chinh phụ ngâm – Đoàn Thị Điểm)
Chí làm trai Nam, Bắc, Tây, Đông
Cho phí sức vẫy vùng trong bốn bể.
(Chí anh hùng – Nguyễn Công Trứ)
Làm trai trong cõi thế gian
Phò đời, giúp nước, phơi gan anh hùng.
(Lục Vân Tiên – Nguyễn Đình Chiểu)
Nói “làm trai” là tỏ lòng kiêu hãng của người có chí lớn, có khát vọng hành động mãnh liệt để tự khẳng định

Nhưng chàng dũng sĩ thật can đảm quyết không sợ « đá ». Chàng « tả xung hữu đột », đánh trực diện, «
đánh » sang phải, « đập » sang trái với sức mạnh thần kì. Kẻ thù bị đánh sụp ổ, bị đánh tan tành ! (lở núi
non, tan năm bảy đống, bể mấy trăm hòn).
- Khẩu khí của tác giả.
+ Cách miêu tả những động tác, lại là những động tác có chọn lọc, cùng với những động từ và tính từ rất
mạnh và rất gợi được sử dụng liên tiếp (làm cho lở, đánh tan, đập bể) ; nhịp thơ mạnh, dồn dập, gấp gáp…
tạo nên không khí sôi động, dữ dội của trận giao tranh ác liệt. Mỗi nhịp thơ như ứng với một nhịp búa vung
lên, giáng xuống.
Dũng sĩ đập đá mà như muốn san bằng bất công, tàn ác vì đại nghĩa ở đời.
Câu 3. Bốn câu thơ cuối bộc lộ trực tiếp những cảm xúc và suy nghĩ của tác giả. Em hãy tìm hiểu
ý nghĩa của 4 câu thơ này và cách thức biểu hiện cảm xúc của tác giả.
- Khí phách vẫn là khí phách hiên ngang, khẩu khí vẫn là khẩu khí của người anh hùng, nhưng giong thơ đã
chuyển sang tự bộc bạch :
Tháng này bao quản thân sành sỏi


Mưa nắng càng bền dạ sắt son.
Cái giây phút suy tư, trầm lắng hướng nội này thật đáng quý. Hai câu luận hay ở độ lắng sâu, như một lời
lòng tự dặn lòng, khắc họa một vẻ đẹp khác của người chiến sĩ cách mạnh. Người chiến sĩ cách mạng không
chỉ đẹp ở tư thế lẫm liệt, oai phong có màu sắc thần thoại, sử thi, mà còn đẹp một vẻ đẹp rất con người, vẻ
đẹp nội tâm rất thực.
- Tác dụng của việc chuyển giọng điệu :
+ Tạo sự sâu lắng của cảm xúc, của tâm hồn.
+ Sau cái sôi động của trận giao tranh ác liệt, sau cái chát chúa của những nhát búa giáng xuống « đập tan
», « đập bể », « năm bảy đống », « mấy trăm hòn », « làm cho lở núi non » người dũng sĩ dừng tay lại, có
những phút suy tư.
+ Trận đánh vừa qua mới là hiệp đầu. Cuộc chiến đấu còn dai dẳng « tháng ngày » triền miên.
+ Tù ngục, nơi đày ải Côn Lôn «là một trường học thiên nhiên » để thử thách « chí làm trai ». Anh hùng đâu
chỉ là chuyện một ngày, một trận đánh. Sự nghiệp vĩ đại cứu nước cứu dân đâu cần thứ anh hùng lửa rơm
bùng lên chốc lát rồi tắt ngấm ngay.