TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
------

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT
KHÓA 37 (2011 – 2015)
Đề tài:

PHÁP LUẬT BẢO VỆ NGƢỜI TIÊU DÙNG
TRONG HOẠT ĐỘNG BÁN HÀNG ĐA CẤP

Giảng viên hƣớng dẫn:
ThS. NGUYỄN MAI HÂN
Bộ môn Luật Thƣơng Mại

Sinh viên thực hiện:
MAI THẢO NGUYÊN
MSSV: 5117415
Lớp: Luật Thƣơng Mại

Cần Thơ, tháng 11/2014


 NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƢỚNG DẪN
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................

...........................................................................................................................................


 NHẬN XÉT CỦA THÀNH VIÊN HỘI ĐỒNG PHẢN BIỆN
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................
...........................................................................................................................................

1.2.2.1 Bán hàng đa cấp là phƣơng thức tiếp thị bán lẻ hàng hóa .................................. 7
1.2.2.2 Doanh nghiệp bán hàng đa cấp tiếp thị hàng hóa thông qua những ngƣời tham
gia đƣợc tổ chức ở nhiều cấp khác nhau ........................................................................ 8
1.2.2.3 Ngƣời tham gia đƣợc hƣởng tiền hoa hồng, tiền thuởng, lợi ích kinh tế khác ... 9
1.2.3 Ưu điểm của bán hàng đa cấp ................................................................................... 9
1.3. Các hình thức kinh doanh bán hàng đa cấp ............................................................. 11
1.3.1 Kinh doanh bán hàng đa cấp chân chính ................................................................ 11
1.3.2 Kinh doanh bán hàng đa cấp bất chính................................................................... 13
1.4. Lịch sử hình thành và phát triển của hoạt động bán hàng đa cấp ......................... 18
1.4.1 Lịch sử hình thành và phát triển bán hàng đa cấp trên thế giới ............................. 18
1.4.2 Lịch sử hình thành và phát triển bán hàng đa cấp ở Việt Nam ............................... 20
1.5 Sự cần thiết phải bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp .......... 22
CHƢƠNG 2 NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT BẢO VỆ NGƢỜI TIÊU DÙNG
TRONG HOẠT ĐỘNG BÁN HÀNG ĐA CẤP ................................................................... 24
2.1. Bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp thông qua quy định của
Luật bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng ............................................................................. 24
2.1.1 Các quyền cơ bản của người tiêu dùng theo pháp luật Việt Nam ........................... 24
2.1.2 Hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng bị cấm ............................................. 27
2.1.3 Trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ .......................... 31
2.1.3.1 Cung cấp thông tin về hàng hóa, dịch vụ cho ngƣời tiêu dùng ........................ 31
2.1.3.2 Trách nhiệm bảo hành hàng hóa, dịch vụ ........................................................ 33


2.1.3.3 Trách nhiệm thu hồi hàng hóa có khuyết tật .................................................... 35
2.1.3.4 Trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại cho ngƣời tiêu dùng .................................... 36
2.1.4 Trách nhiệm của tổ chức, xã hội trong việc bảo vệ người tiêu dùng ...................... 37
2.2 Bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp thông qua các quy định
pháp luật cạnh tranh .......................................................................................................... 38
2.2.1 Hàng hóa không được kinh doanh theo phương thức đa cấp ................................. 38
2.2.2 Trách nhiệm của doanh nghiệp bán hàng đa cấp đối với người tiêu dùng ............. 40

3.2.3.1 Chủ động tìm hiểu thông tin về bán hàng đa cấp và các quy định của pháp luật
...................................................................................................................................... 69
3.2.3.2 Cân nhắc lựa chọn khi mua hàng hóa của doanh nghiệp bán hàng đa cấp ....... 71


3.2.3.3 Tố cáo các hành vi xâm phạm ngƣời tiêu dùng của doanh nghiệp và ngƣời
tham gia bán hàng đa cấp ............................................................................................. 73
KẾT LUẬN ............................................................................................................................. 74


Pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp
LỜI MỞ ĐẦU
-----1. Tính cấp thiết của đề tài
Hòa vào quá trình hội nhập nền kinh tế thế giới và khu vực, các loại hình kinh
doanh hiện đại bắt đầu du nhập vào Việt Nam, trong đó có hình thức kinh doanh theo
phƣơng thức bán hàng đa cấp xuất hiện và phát triển mạnh mẽ ở nƣớc ta từ những năm
cuối của thế kỷ XX. Bên cạnh những ƣu điểm mà ngành nghề kinh doanh này mang lại
cho xã hội và ngƣời tiêu dùng nhƣ: tiết kiệm chi phí quảng cáo, khuyến mại, tạo việc
làm cho ngƣời dân và ngƣời tiêu dùng có cơ hội mua sản phẩm trực tiếp từ nhà sản
xuất tránh mua phải hàng giả, hàng nhái, không chất lƣợng…Tuy nhiên, bên cạnh
những doanh nghiệp bán hàng đa cấp chân chính thì cũng có những doanh nghiệp và
ngƣời tham gia bán hàng đa cấp lợi dụng lòng tin, sự thiếu hiểu biết của ngƣời tiêu
dùng nhằm thu lợi nhuận bất chính từ hành vi bán hàng nhƣ: bán sản phẩm không có
chất lƣợng, không rõ nguồn gốc, xuất xứ, thổi phồng công dụng, chức năng của sản
phẩm, bán hàng hóa với giá cao….gây nhiều bức xúc cho ngƣời tiêu dùng và làm ảnh
hƣởng nghiêm trọng đến quyền lợi của họ.
Hiện nay, Nhà nƣớc ta đã ban hành một số văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh
quản lý về hoạt động bán hàng đa cấp nhƣ: Luật cạnh tranh năm 2004, nghị định
110/2005/NĐ-CP quy định về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp. Thế nhƣng trong
thời gian vừa qua, pháp luật đã xuất hiện nhiều mặt hạn chế, nhiều lổ hỏng trong việc

dùng.
3. Phạm vi nghiên cứu
Đối với đề tài này, ngƣời viết tập trung nghiên cứu khái quát về hoạt động bán hàng
đa cấp, khái niệm ngƣời tiêu dùng và những quy định của pháp luật cạnh tranh, pháp
luật bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng để bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán
hàng đa cấp. Qua đó, nêu lên thực trạng vi phạm quyền lợi ngƣời tiêu dùng của doanh
nghiệp và ngƣời tham gia bán hàng đa cấp, nêu lên bất cập quy định của pháp luật cũ
và hƣớng giải quyết bất cập của nghị định mới đƣa ra nhận xét, từ đó đề ra những giải
pháp để bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Trong quá trình thực hiện luận văn, ngƣời viết đã sử dụng phƣơng pháp phân tích,
tổng hợp và phƣơng pháp lý luận trên tài liệu, sách vỡ để làm rõ cơ sở lý luận về bán
hàng đa cấp, về ngƣời tiêu dùng, những quy định của pháp luật để bảo vệ ngƣời tiêu
dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp cũng nhƣ nêu lên thực trạng vi phạm quyền lợi
ngƣời tiêu dùng hiện nay. Bên cạnh đó, sử dụng phƣơng pháp so sánh để đối chiếu
giữa quy định cũ và quy định mới nhằm làm rõ hơn những bất cập quy định của pháp
luật, trên cơ sở đó đƣa ra nhận xét, đánh giá để bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động
kinh doanh này.
5. Bố cục của đề tài
Kết cấu đề tài gồm:
Lời mở đầu
Chƣơng 1. Cơ sở lý luận bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp
Chƣơng 2. Những quy định của pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động
bán hàng đa cấp
Chƣơng 3. Thực trạng và một số giải pháp bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động
bán hàng đa cấp
Kết luận

GVHD: Ths. Nguyễn Mai Hân


dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích sinh hoạt tiêu dùng của mình. Nhƣ vậy, ngƣời
tiêu dùng bao gồm cả ngƣời mua hàng hóa. Ví dụ nhƣ họ mua thực phẩm, thuốc chữa
bệnh, quần áo, thiết bị máy móc, đồ dùng sinh hoạt, phƣơng tiện đi lại... và ngƣời sử
dụng dịch vụ bao gồm: dịch vụ bảo hiểm, vận tải, vui chơi, giải trí, khám chữa bệnh,
sửa chữa, lắp đặt thiết bị...
- Theo nghĩa rộng: Ngƣời tiêu dùng ngoài mục đích mua hàng hoá, sử dụng dịch
vụ để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của bản thân và gia đình thì còn có thể phục vụ cho
mục đích tái sản xuất kinh doanh1 (mua sản phẩm này để chế biến, sản xuất thành sản
phẩm khác, ví dụ nhƣ mua vải để may thành quần, áo và mang đi bán).
Trên thế giới, pháp luật mỗi quốc gia có tiêu chí xác định và định nghĩa khác
nhau về ngƣời tiêu dùng, nhƣng chủ yếu dựa vào tƣ cách chủ thể và mục đích sử dụng
để quy định thế nào là ngƣời tiêu dùng.
 Theo pháp luật Trung Quốc
Luật Bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng năm 1993 của Trung Quốc tuy không có
điều khoản riêng nào giải thích khái niệm ngƣời tiêu dùng nhƣng tại điều 2 của luật
này có quy định: “Trường hợp người tiêu dùng, vì nhu cầu cuộc sống, mua, sử dụng
hàng hóa, dịch vụ thì các quyền và lợi ích hợp pháp của mình sẽ được bảo vệ theo quy
định của luật này và trường hợp luật này không quy định thì sẽ được bảo vệ theo các
quy định khác có liên quan của pháp luật”.2 Điều luật này, cho chúng ta hiểu ngƣời
1

Hội đồng phối hợp công tác phổ biến, giáo dục pháp luật của chính phủ, đặc san tuyên truyền pháp luật về bảo

vệ quyền lợi người tiêu dùng, Hà Nội, năm 2011, tr. 3.
2

Nguyễn Văn Cƣơng, Quan niệm về người tiêu dùng trong pháp luật của các quốc gia trên thế giới và vấn đề

xây dựng khái niệm người tiêu dùng trong dự thảo luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng,
/>T_TAILIEU/Attachments/510/Quan_niem_ve_Nguoi_tieu_dung.22.10.doc+&cd=1&hl=vi&ct=clnk&gl=vn.Việ

Nam theo Luật bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng năm 2010, tại điều 3 quy định:
“Người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng,
sinh hoạt của cá nhân, gia đình, tổ chức”.
Nhƣ vậy, theo khái niệm trong Luật bảo vệ quyền lợi ngƣời tiêu dùng năm 2010
thì ngƣời tiêu dùng là những ngƣời mua và sử dụng hàng hóa, dịch vụ phục vụ cho nhu
cầu sinh hoạt của cá nhân và gia đình. Còn những ngƣời mua hàng hóa, dịch vụ để
phục vụ cho việc sản xuất kinh doanh, hoặc các hoạt động sinh lợi khác thì không
đƣợc coi là ngƣời tiêu dùng và cũng không đƣợc bảo vệ theo Luật bảo vệ quyền lợi
ngƣời tiêu dùng năm 2010.
1.2. Khái quát chung về bán hàng đa cấp
1.2.1 Khái niệm về bán hàng đa cấp theo pháp luật Việt Nam
Bán hàng đa cấp đƣợc biết đến với nhiều tên gọi nhƣ: kinh doanh đa cấp, kinh
doanh qua mạng…thực chất có nguồn gốc từ thuật ngữ tiếng anh là Multi-LevelMarketing dùng để chỉ một hoạt động kinh doanh và phƣơng thức tiếp thị sản phẩm

GVHD: Ths. Nguyễn Mai Hân

Trang 5

SVTH: Mai Thảo Nguyên


Pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp
đƣợc phát triển từ giữa thế kỷ XX. Là một hình thức kinh doanh mới ra đời nên việc
đƣa ra khái niệm về bán hàng đa cấp còn nhiều ý kiến khác nhau:
 Theo góc độ kinh doanh: bán hàng đa cấp là phƣơng thức kinh doanh kết hợp
giữa bán hàng trực tiếp và nhƣợng quyền thƣơng mại. Đại diện bán hàng đa cấp (hay
còn gọi là các nhà phân phối, cộng tác viên, đại lý…) sẽ nhận hoa hồng từ hiệu quả
bán hàng của chính mình. Ngoài ra, khi kêu gọi đƣợc các thành viên mới tham gia hệ
thống của mình, họ còn nhận đƣợc hoa hồng từ hiệu quả bán hàng của thành viên mới
(gọi là cấp dƣới).3

5
Nghị định số 42/2014/NĐ-CP ngày 14/05/2014 của Chính phủ quy định về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp,
điều 3, khoản 2.

GVHD: Ths. Nguyễn Mai Hân

Trang 6

SVTH: Mai Thảo Nguyên


Pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp
Từ những định nghĩa trên cho chúng ta thấy, bán hàng đa cấp là phƣơng thức tiếp
thị và bán lẻ hàng hóa, sản phẩm trực tiếp đến tay ngƣời tiêu dùng thông qua những
cộng tác viên (còn gọi là ngƣời tham gia bán hàng đa cấp) để thu lợi nhuận. Còn dƣới
góc độ ngƣời tham gia thì bán hàng đa cấp là một hình thức kinh doanh thu lợi nhuận
từ hai nguồn: kết quả bán hàng của mình và từ mạng lƣới phân phối do mình xây
dựng.
1.2.2 Đặc điểm của bán hàng đa cấp
1.2.2.1 Bán hàng đa cấp là phương thức tiếp thị bán lẻ hàng hóa
Đây là phƣơng thức bán lẻ hàng hóa chứ không phải là một ngành, nghề kinh
doanh.6 Hay nói cách khác thông qua mạng lƣới tiếp thị, doanh nghiệp bán hàng đa
cấp sẽ thiết lập đƣợc mối quan hệ mua bán sản phẩm trực tiếp đến với ngƣời tiêu dùng
mà không tốn các khoản chi phí đầu tƣ, thành lập duy trì mạng lƣới phân phối dƣới
dạng hàng giới thiệu sản phẩm hoặc các đại lý phân phối. Đồng thời, ngƣời tiêu dùng
có cơ hội mua đƣợc sản phẩm “gốc” từ nhà sản xuất tránh những rủi ro cho khách
hàng có thể phát sinh trong quá trình phân phối nhƣ nạn hàng giả, hàng nhái, giá cả
cao…Do đó doanh nghiệp bán hàng đa cấp có thể là doanh nghiệp trực tiếp sản xuất
hàng hóa đƣợc tiếp thị và bán lẻ bằng phƣơng thức đa cấp hoặc chỉ là các doanh
nghiệp phân phối hàng hóa do doanh nghiệp khác sản xuất.

mình mạng lƣới phân phối đa cấp ở thị trƣờng dịch vụ.
1.2.2.2 Doanh nghiệp bán hàng đa cấp tiếp thị hàng hóa thông qua những người
tham gia được tổ chức ở nhiều cấp khác nhau
Khi tham gia vào mạng lƣới bán hàng đa cấp, ngƣời tham gia bán hàng đa cấp
đƣợc hiểu là những cộng tác viên trong việc tiếp thị, bán lẻ hàng hóa cho doanh nghiệp
(đƣợc gọi với các tên gọi nhƣ: đại lý, nhà phân phối độc lập…). Trong hoạt động của
mình, ngƣời tham gia thực hiện việc giới thiệu và bán hàng hóa trực tiếp cho ngƣời
tiêu dùng mà không nhân danh doanh nghiệp. Nhƣ vậy, khi giới thiệu và bán lẻ sản
phẩm, doanh nghiệp không phải là ngƣời trực tiếp thiết lập mối quan hệ với ngƣời tiêu
dùng mà thực hiện thông qua mạng lƣới ngƣời tham gia bán hàng đa cấp, chính vì vậy
họ hoàn toàn độc lập trong quan hệ với khách hàng. Do ngƣời tham gia bán hàng đa
cấp không phải là nhân viên của doanh nghiệp, nên doanh nghiệp không phải chịu
trách nhiệm về hành vi của ngƣời tham gia trƣớc ngƣời tiêu dùng mà chỉ chịu trách
nhiệm trong giới hạn phạm vi chất lƣợng sản phẩm và các thông tin liên quan đến sản
phẩm do doanh nghiệp cung cấp.
Mặt khác, khi tham gia vào mạng lƣới bán hàng đa cấp, ngƣời tham gia không
phải là các đại lý phân phối theo quy định của Luật Thƣơng mại năm 2005, không là
các cửa hàng tiêu thụ sản phẩm do doanh nghiệp thành lập. Luật cạnh tranh năm 2004
quy định: “Hàng hóa được người tham gia bán hàng đa cấp tiếp thị trực tiếp cho
người tiêu dùng tại nơi ở, nơi làm việc của người tiêu dùng hoặc địa điểm khác không
phải là địa điểm bán lẻ thường xuyên của doanh nghiệp hoặc của người tham gia”.7
Nhƣ vậy, chúng ta có thể hiểu ngƣời tham gia bán hàng đa cấp sẽ trực tiếp gặp gỡ
ngƣời tiêu dùng để giới thiệu, bán lẻ sản phẩm và họ không phải đăng ký kinh doanh
khi tham gia bán hàng đa cấp.
Bên cạnh đó, ngƣời tham gia bán hàng đa cấp đƣợc tổ chức thành những cấp
khác nhau theo phƣơng thức mỗi ngƣời tham gia sẽ tổ chức một mạng lƣới phân phối
mới, khi đƣợc doanh nghiệp chấp nhận. Số ngƣời tham gia ở cấp sau luôn nhiều hơn
cấp trƣớc. Vô hình chung, phƣơng thức kinh doanh này đã tạo ra một hệ thống phân
phối theo hình tháp. Trong quan hệ nội bộ, ngƣời tham gia ở cấp trên có vai trò tổ chức
và điều hành hoạt động của những ngƣời trong mạng lƣới cấp dƣới.

vô ích, với khoản chi phí ấy có thể cải thiện đƣợc đời sống của một số ngƣời có hoàn
cảnh khó khăn. Ví dụ nhƣ xã hội phải tốn một khoản tiền rất lớn cho một pano – áp
phích chỉ để giới thiệu sản phẩm đến với ngƣời tiêu dùng và nhắc nhở ngƣời tiêu dùng
nhớ đến đến sản phẩm của mình.
Thứ hai: bán hàng đa cấp có thể huy động đƣợc nguồn vốn và sức lao động nhàn
rỗi, dƣ thừa trong nhân dân,9 tạo ra việc làm cũng là cách thực hiện chƣơng trình xóa
đói giảm nghèo, giảm thiểu các tệ nạn xã hội cho đất nƣớc và cho toàn xã hội. Bên
cạnh đó, còn giải quyết vấn đề cấp thiết hiện nay là tạo ra công ăn, việc làm cho
ngƣờilao động, đặc biệt là ngƣời lao động lớn tuổi và nông dân…(vì hiện nay các công
ty, doanh nghiệp chỉ tuyển nhân viên với độ tuổi từ 18 đến 45 và đòi hỏi có trình độ,
bằng cấp, kinh nghiệm…). Vì vậy, những ngƣời không có điều kiện làm việc cũng nhƣ
không có trình độ chuyên môn, tay nghề cũng có thể tham gia bán hàng đa cấp. Mặt
khác, phƣơng thức kinh doanh này không giới hạn số lƣợng ngƣời tham gia nên mọi
ngƣời ở những lứa tuổi khác nhau, nghề nghiệp khác nhau vẫn có thể tham gia bán
hàng đa cấp. Là môi trƣờng rèn luyện ý chí, tìm tòi, học hỏi, sáng tạo cho ngƣời tham

8

Phan Thị Diệp, Pháp luật Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực bán hàng đa cấp, Luận văn tốt nghiệp
đại học, 2011, Tr. 18.
9
Nguyễn Anh Tuấn, Hoàn thiện hoạt động bán hàng đa cấp tại Việt nam, Đề án môn học, 2011, Tr. 7.

GVHD: Ths. Nguyễn Mai Hân

Trang 9

SVTH: Mai Thảo Nguyên



nhiều ngƣời, nên sẽ phát huy đƣợc khả năng ăn nói, khả năng thuyết phục ngƣời khác,
cách tiếp cận và chăm sóc khách hàng, khả năng thuyết trình và phát biểu trƣớc đám
đông.

10

Phan Thị Diệp, Pháp luật Cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực bán hàng đa cấp, Luận văn tốt nghiệp
đại học, 2011, Tr. 18.
11
Phan Thanh Lƣu - Đỗ Tùng Lâm - Nguyễn Thị Mai Anh, Tìm hiểu việc tham gia bán hàng đa cấp của sinh
viên ĐHQG TP. Hồ Chí Minh, công trình nghiên cứu, 2010, Tr. 13.

GVHD: Ths. Nguyễn Mai Hân

Trang 10

SVTH: Mai Thảo Nguyên


Pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp
Phƣơng thức kinh doanh này, đòi hỏi không tốn nhiều vốn, bằng cấp, trình độ và
kiến thức, không mất nhiều thời gian nên đây đƣợc xem là công việc tốt để làm thêm
ngoài công việc chính, nhƣng vẫn đem lại thu nhập cao cho ngƣời tham gia.
 Đối với ngƣời tiêu dùng
Ngƣời tiêu dùng có nhiều sự lựa chọn, nhiều cơ hội mua hàng hóa trực tiếp từ
nhà sản xuất nên tránh đƣợc hàng kém chất lƣợng, hàng nhái trên thị trƣờng, sử dụng
hàng hóa với giá cả phải chăng.12
Ngoài ra, ngƣời tiêu dùng còn có thể tham gia vào mạng lƣới bán hàng đa cấp, có
thêm quyền kinh doanh, thêm ý tƣởng kinh doanh sáng tạo (trong kinh doanh truyền
thống, ngƣời tiêu dùng chỉ có quyền sở hữu, quyền sử dụng hàng hóa chứ không có

Trang 11

SVTH: Mai Thảo Nguyên


Pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp
- Hàng hóa được người tham gia bán hàng đa cấp tiếp thị trực tiếp cho người tiêu
dùng tại nơi ở, nơi làm việc của người tiêu dùng hoặc địa điểm khác không phải là địa
điểm bán lẻ thường xuyên của doanh nghiệp hoặc của người tham gia;
- Người tham gia bán hàng đa cấp được hưởng tiền hoa hồng, tiền thưởng hoặc lợi
ích kinh tế khác từ kết quả tiếp thị bán hàng của mình và của người tham gia bán hàng
đa cấp cấp dưới trong mạng lưới do mình tổ chức và mạng lưới đó được doanh nghiệp
bán hàng đa cấp chấp thuận”.13
Từ những định nghĩa trên chúng ta có thể thấy, bán hàng đa cấp chân chính là hình
thức tổ chức hoạt động kinh doanh đa cấp theo đúng bản chất của nó, có nghĩa là đây
là phƣơng thức tiếp thị để bán lẻ hàng hóa thực hiện thông qua mạng lƣới ngƣời tham
gia bán hàng đa cấp gồm nhiều cấp, nhiều nhánh khác nhau. Hàng hóa kinh doanh tồn
tại thực và ngƣời tiêu dùng đƣợc lựa chọn hàng hóa trực tiếp từ ngƣời tham gia bán
hàng. Ngƣời tham gia sẽ nhận hoa hồng, tiền thƣởng từ việc tiếp thị, bán sản phẩm của
mình và mạng lƣới cấp dƣới do mình xây dựng.
Để có thể phân biệt đƣợc đâu là hoạt động bán hàng đa cấp chân chính và đâu là
biến tƣớng của mô hình tháp ảo hay mô hình kim tự tháp mà Luật Cạnh tranh năm
2004 của Việt Nam gọi là hoạt động bán hàng đa cấp bất chính, ngƣời viết xin nêu một
số đặc điểm của bán hàng đa cấp chân chính.
 Về chính sách kinh doanh của doanh nghiệp
Các doanh nghiệp kinh doanh đa cấp là những doanh nghiệp hợp pháp, tức là
những doanh nghiệp đó phải có tƣ cách pháp nhân, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, có tài
sản độc lập với cá nhân, nhân danh mình tham gia các quan hệ pháp luật một cách độc
lập.14 Bên cạnh đó, bán hàng đa cấp chân chính còn mang sự tự nguyện của cá nhân
khi tham gia vào mạng lƣới bán hàng, họ không có sự ép buộc, bắt ép mua sản phẩm,

dụng bệnh tật để bán sản phẩm…Ngƣời tham gia mạng lƣới cũng có thể vừa là ngƣời
bán hàng vừa là ngƣời tiêu dùng mua sản phẩm. Trƣớc khi ngƣời tiêu dùng mua sản
phẩm để sử dụng, họ sẽ đƣợc ngƣời bán hàng cung cấp những thông tin cần thiết về
sản phẩm nhƣ là: tính chất, công dụng, chức năng… những thông tin này phải hoàn
toàn trung thực không lừa dối. Điều quan trọng nhất trong bán hàng đa cấp chân chính
là nếu sau khi ngƣời tiêu dùng mua hàng hóa mà họ nhận thấy sản phẩm không tốt,
không chất lƣợng nhƣ thông tin cung cấp thì họ có quyền yêu cầu doanh nghiệp nhận
lại sản phẩm hoặc yêu cầu bồi thƣờng thiệt hại.
 Nhà phân phối
Tất cả những ngƣời tham gia phân phối sản phẩm trong kinh doanh đa cấp đều là
những ngƣời am hiểu và đam mê sản phẩm, họ hiểu biết rõ ràng về sản phẩm, nắm bắt
đƣợc từng đặc tính, ƣu, nhƣợc điểm của hàng hóa để từ đó có sự tƣ vấn đúng đắn cho
khách hàng, tạo niềm tin cho ngƣời tiêu dùng khi sử dụng sản phẩm của doanh nghiệp.
Ngoài ra, họ còn đƣợc doanh nghiệp bán hàng đa cấp đào tạo bài bản các kỷ năng bán
hàng, chăm sóc khách hàng, thông tin về sản phẩm… với mục tiêu những ngƣời tham
gia đều có cơ hội trở thành chuyên gia bán hàng. Công việc của ngƣời phân phối bao
gồm cả việc bán hàng trực tiếp và mở rộng mạng lƣới tiêu thụ sản phẩm.
1.3.2 Kinh doanh bán hàng đa cấp bất chính
Bán hàng đa cấp bất chính hay hình tháp ảo là một hiện tƣợng biến tƣớng của
phƣơng thức kinh doanh đa cấp. Theo đó, lợi nhuận không thực sự đƣợc xuất phát từ
việc giới thiệu sản phẩm đến ngƣời tiêu dùng mà từ việc dụ dỗ ngƣời khác tham gia
mạng lƣới bán hàng. Đối tƣợng làm việc của kinh doanh đa cấp là sản phẩm, hàng hóa
còn đối tƣợng của bán hàng đa cấp bất chính là tiền và ngƣời tham gia cho dù nó
thƣờng đƣợc quy đổi thành sản phẩm, hay dịch vụ nhất định thì nó vẫn là hình tháp ảo
khi số lƣợng sản phẩm tiêu thụ đƣợc sẽ luôn tƣơng xứng với số ngƣời tham gia (đối
với hình thức bán hàng đa cấp chân chính thì số lƣợng sản phẩm bán ra tùy thuộc vào
khả năng nội tại của mỗi ngƣời tham gia bán hàng). Khi đó, các doanh nghiệp bán
hàng đa cấp bất chính lại sử dụng thuật ngữ "đa cấp" ám chỉ việc những ngƣời khởi
xƣớng và phát động hệ thống (nằm ở đỉnh tam giác - kim tự tháp) lợi dụng và bóc lột
những thành viên bên dƣới (đáy tam giác).

hợp đồng tham gia bán hàng đa cấp với một số lượng nhất định người tham gia bán
hàng đa cấp để được quyền hưởng hoa hồng, tiền thưởng hoặc các lợi ích kinh tế
khác;
- Yêu cầu người tham gia hội nghị, hội thảo, khóa đào tạo mà phải trả tiền;
- Kinh doanh theo mô hình kim tự tháp…16
Cấm ngƣời tham gia bán hàng đa cấp thực hiện những hành vi sau đây:
- Tổ chức các buổi hội thảo, hội nghị khách hàng, hội thảo giới thiệu sản phẩm,
đào tạo mà không được doanh nghiệp bán hàng đa cấp ủy quyền bằng văn bản;
- Lợi dụng chức vụ, quyền hạn, địa vị xã hội để yêu cầu người khác tham gia vào
mạng lưới bán hàng đa cấp hoặc mua hàng hóa kinh doanh theo phương thức đa
cấp.17
15

Luật cạnh tranh Việt Nam năm 2004, điều 48.
Nghị định số 42/2014/NĐ-CP ngày 14 tháng 05 năm 2014 của Chính phủ quy định về quản lý hoạt động bán
hàng đa cấp, điều 5, khoản 1,điểm e, g, h, q.
16

GVHD: Ths. Nguyễn Mai Hân

Trang 14

SVTH: Mai Thảo Nguyên


Pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp
Từ những quy định trên cho thấy, việc bán hàng đa cấp đƣợc coi là bất chính khi
đáp ứng đủ 2 điều kiện, thứ nhất: thực hiện một trong các hành vi mà luật và nghị định
số 42/2014/NĐ-CP liệt kê, thứ hai: nhằm thu lợi bất chính từ việc tuyển dụng ngƣời
tham gia mạng lƣới. Vì vậy, khi chúng ta xác định tính không lành mạnh của bán hàng

Nghị định số 42/2014/NĐ-CP ngày 14 tháng 05 năm 2014 của Chính phủ quy định về quản lý hoạt động bán
hàng đa cấp, điều 5, khoản 2,điểm c,đ.
18
Luật cạnh tranh Việt Nam năm 2004, điều 48, khoản 1.
19
Lê Danh Vĩnh - Hoàng Xuân Bắc - Nguyễn Ngọc Sơn , Pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam, Nhà xuất bản Tƣ
pháp, Hà Nội, 2006, tr.203.

GVHD: Ths. Nguyễn Mai Hân

Trang 15

SVTH: Mai Thảo Nguyên


Pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp
trả tiền trong các thƣơng vụ. Chính vì lẽ trên, những khoản tiền mà doanh nghiệp thu
từ ngƣời tham gia bán hàng đa cấp là những khoản tài chính mà doanh nghiệp đã
chiếm dụng đƣợc còn gọi là bất chính.
 Bán hàng đa cấp bất chính phản ánh chiến lƣợc dồn hàng cho ngƣời tham
gia
Theo Luật Cạnh tranh năm 2004, chiến lƣợc này thông qua các hành vi: “Các
doanh nghiệp bán hàng đa cấp yêu cầu người muốn tham gia phải mua một số lượng
hàng hoá ban đầu để được quyền tham gia vào mạng lưới bán hàng đa cấp; hoặc
không cam kết mua lại với mức giá ít nhất là 90% giá hàng hóa đã bán cho người
tham gia để bán lại”.20 Bán hàng đa cấp là phƣơng thức để tiếp thị bán lẻ sản phẩm
đến tay ngƣời tiêu dùng, theo đó, những ngƣời tham gia chỉ là những ngƣời giúp
doanh nghiệp tiếp thị và tiêu thụ sản phẩm, mà không phải là đại lý bao tiêu hay là
ngƣời tiêu thụ sản phẩm cho doanh nghiệp. Hợp đồng tham gia bán hàng đa cấp có
tính chất của hợp đồng hợp tác giữa doanh nghiệp và ngƣời tham gia, trong giao dịch



Pháp luật bảo vệ ngƣời tiêu dùng trong hoạt động bán hàng đa cấp
từ kết quả tiếp thị, bán lẻ sản phẩm của họ, hai là từ kết quả tiếp thị, bán hàng hóa của
ngƣời tham gia bán hàng cấp dƣới do mạng lƣới của họ xây dựng và bảo trợ trong
phạm vi nhất định.21 Điều này đã giúp cho doanh nghiệp đồng thời đạt đƣợc hai mục
đích: kích thích ngƣời tham gia nỗ lực tiếp thị và bán sản phẩm; thúc đẩy ngƣời tham
gia xây dựng, tổ chức và vận hành mạng lƣới cấp dƣới có năng lực và hoạt động hiệu
quả.
Khi đem lại cho ngƣời tham gia lợi ích chủ yếu từ việc giới thiệu ngƣời khác
tham gia mới mà không phải từ kết quả tiếp thị và bán hàng của họ thì hệ thống bán
hàng đa cấp bị coi là không bình thƣờng. Bởi lẽ, với lợi ích đƣợc hƣởng, ngƣời tham
gia chỉ chú trọng đến việc dụ dỗ ngƣời khác tham gia mà không nỗ lực tiến hành bán
hàng và tiếp thị sản phẩm đến ngƣời tiêu dùng. Với hành vi này, khi doanh nghiệp
thiết lập mạng lƣới bán hàng đa cấp dƣờng nhƣ doanh nghiệp không quan tâm đến
việc tiếp thị và tiêu thụ sản phẩm mà chỉ tìm cách tổ chức mạng lƣới bán hàng đa cấp.
Đƣơng nhiên mạng lƣới này sẽ không đƣợc pháp luật thừa nhận. Trong thực tế, khi
thực hiện chiến lƣợc này, các khoản chi để thành lập mạng đa cấp là rất lớn trong khi
thu nhập từ việc bán hàng hóa lại không đáng kể. Mặt khác, nếu bán hàng đa cấp
truyền thống luôn khống chế giới hạn cấp tham gia nhất định đƣợc hƣởng hoa hồng,
tiền thƣởng và mức hoa hồng sẽ giảm dần theo cấp tham gia (vì số lƣợng thế hệ có hạn
nên ngƣời tham gia càng chậm, càng xa vị trí của ngƣời đứng đầu thì lợi ích đƣợc
hƣởng càng ít vì lợi ích thu đƣợc chủ yếu chia cho những cấp ở tầng trên). Khi hệ
thống bán hàng đa cấp dành lợi ích không từ kết quả tiếp thị hoặc bán lẻ hàng hóa, mà
từ việc giới thiệu ngƣời mới tham gia vào hệ thống thì khi đó doanh nghiệp sẽ không
bao giờ khống chế thế hệ tham gia, cấp bán đƣợc hƣởng hoa hồng, tiền thƣởng. Số tiền
mà doanh nghiệp phải trả cho ngƣời tham gia sẽ tăng dần theo cấp số tăng của lƣợng
ngƣời tham gia. Lúc này, doanh nghiệp có nguy cơ phải đối mặt về tài chính và từ đó
đe dọa lợi ích của xã hội và ngƣời tham gia vào mạng lƣới. Do đó, doanh nghiệp luôn
tìm mọi cách để bù đắp các khoản chi phí để trả cho ngƣời tham gia bằng cách đặt ra

dùng. Trong bán hàng đa cấp, ngƣời tham gia tiến hành tiếp thị sản phẩm để bán lẻ
một cách độc lập, nhƣ vậy ngƣời tiêu dùng chỉ biết đến ngƣời đã trực tiếp giới thiệu và
bán sản phẩm cho họ là ngƣời tham gia chứ không phải doanh nghiệp. Do đó, việc đùn
đẩy trách nhiệm qua lại giữa ngƣời tham gia và doanh nghiệp rất dễ xảy ra.
1.4. Lịch sử hình thành và phát triển của hoạt động bán hàng đa cấp
1.4.1 Lịch sử hình thành và phát triển bán hàng đa cấp trên thế giới
Bán hàng đa cấp hay còn gọi kinh doanh theo mạng, gắn liền với tên tuổi của nhà
hóa học ngƣời Mỹ Karl Renborg (1887-1973). Ông là ngƣời đầu tiên đã ứng dụng ý
tƣởng tiếp thị mạng lƣới vào trong cuộc sống, tạo ra một hệ thống kinh tế, một ngành
kinh doanh đƣợc coi là có triển vọng nhất trong thế kỷ XXI.24 Karl Renborg ông có 20
năm sống tại Trung Quốc và làm việc tại nhiều công ty khác nhau. Giữa những năm
1920-1930, chính quyền rơi vào tay Tƣởng Giới Thạch, Karl bị chính quyền Tƣởng
bắt giam cùng với những ngƣời nƣớc ngoài khác. Trong điều kiện sống rất thiếu thốn
của nhà tù, ông đã nhận thấy vai trò của dinh dƣỡng đối với sức khỏe con ngƣời. Để
khắc phục điều kiện sống thiếu dinh dƣỡng, Renborg đã tìm ra phƣơng pháp “cạo sắt”
từ những chiếc đinh gỉ trộn thêm vào khẩu phần ăn và thỏa thuận với cai tù để xin các
loại rau cỏ khác nhau. Ông và một số ít bạn tù làm theo phƣơng pháp này nên có sức
đề kháng tốt hơn và sống sót đƣợc đến ngày trở về quê hƣơng.
Năm 1927, Karl về Mỹ và bắt đầu chế biến các chất bổ sung dinh dƣỡng khác
nhau dựa trên cỏ linh lăng là một loại cỏ có chứa rất nhiều vitamin, khoáng chất, đạm
và nhiều vi chất có ích khác. Ông đề nghị những ngƣời quen của ông thử nghiệm miễn
phí sản phẩm nhƣng không ai dám dùng thử vì họ không muốn mình làm vật thí
nghiệm. Sau nhiều cố gắng mà không đem lại đƣợc kết quả, ông hiểu ra rằng chẳng ai
23

Lê Danh Vĩnh - Hoàng Xuân Bắc - Nguyễn Ngọc Sơn, Pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam, Nhà xuất bản Tƣ
pháp, Hà Nội, 2006, Tr.212.
24
Hiệp hội bán hàng đa cấp Việt Nam, Lịch sử nghành bán hàng đa
cấp, [ngày truy cập 27-8-2014].

bán ra bởi những ngƣời do họ trực tiếp tìm ra. Những ngƣời tham gia mạng lƣới của
công ty nhận đƣợc sự giúp đỡ hƣớng dẫn tận tình của ngƣời bảo trợ. Phƣơng pháp
phân phối hàng của ông Renborg chính là khởi điểm của ngành kinh doanh theo mạng,
ở đây ông chỉ mới áp dụng một tầng, và trong nhiều tài liệu thì năm 1940 là năm khởi
đầu của kinh doanh đa cấp và Renborg đƣợc coi là ông tổ của ngành kinh doanh này.25
Sau một thời gian làm việc có hiệu quả với công ty Nutrilite Products, Rich De
Vos và Jay Van Andel (2 cộng tác viên của công ty) nhận thấy sức mạnh to lớn của
kinh doanh theo mạng và đã sáng lập ra công ty riêng của mình mang tên American
Way Corporation, viết tắt là Amway và hiện nay Amway đã trở thành một trong
những công ty hàng đầu thế giới trong ngành kinh doanh đa cấp với chi nhánh trên 80
quốc gia.

25

Hiệp hội bán hàng đa cấp Việt Nam, Lịch sử nghành bán hàng đa
cấp, [ngày truy cập 27-8-2014].

GVHD: Ths. Nguyễn Mai Hân

Trang 19

SVTH: Mai Thảo Nguyên