TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BỘ MÔN NGỮ VĂN
NGUYỄN TRUNG NIÊN
MSSV: 6116144
THIÊN NHIÊN TRONG THƠ VƢƠNG DUY
Luận văn tốt nghiệp đại học
Ngành Ngữ Văn
Cán bộ hƣớng dẫn: ThS.GV. BÙI THỊ THÚY MINH
Cần Thơ, 2014
1
ĐỀ CƢƠNG TỔNG QUÁT
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
2. Lịch sử vấn đề
3. Mục đích, yêu cầu nghiên cứu
4. Phạm vi nghiên cứu
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
PHẦN NỘI DUNG
CHƢƠNG 1
2.3.2.3. Dịch bớt ý
2.3.2.4. Thể thơ thể hiện trong bản dịch
CHƢƠNG 3
HÌNH ẢNH THIÊN NHIÊN TRONG THƠ VƢƠNG DUY
3.1. Tƣ tƣởng và cảm hứng chủ đạo trong thơ Vƣơng Duy
3.1.1. Cảm hứng trong thơ Vƣơng Duy
3.1.1.1. Cảm hứng điền viên
3.1.1.2. Cảm hứng sơn thủy
3.1.1.3. Cảm hứng thế sự
3.1.2. Tƣ tƣởng trong thơ Vƣơng Duy
3.1.2.1. Tƣ tƣởng Nho gia
3.1.2.2. Tƣ tƣởng đạo Lão
3.1.2.3. Tƣ tƣởng về Phật
3.2. Biểu hiện của những hình ảnh thiên nhiên trong thơ Vƣơng Duy
3.2.1. Hình ảnh sơn thủy
3.2.1.1. Hình ảnh những dòng sông con suối
3.2.1.2. Hình ảnh của những dãy núi hùng vĩ
3.2.1.3. Hình ảnh những áng mây
3.2.1.4. Biểu tƣợng của rừng cây và những loài hoa
3.2.2. Hình ảnh điền viên
3.2.2.1. Khung cảnh xung quanh nơi ông sinh sống
3.2.2.2. Khung cảnh lao động của nhà nông
3.2.2.3. Hình ảnh những chú chim và những con tằm
3.2.2.4. Hình ảnh những gia xúc: bò, trâu gắn với nhà nông
3.2.2.5. Hình ảnh những loài côn trùng
3.3. Triết lí Thiền qua những hình ảnh thiên nhiên trong thơ
3.3.1. Tâm cảnh nhƣ không, động tĩnh tƣơng sinh
3
ngày đầy năng lƣợng, thiên nhiên không thể nào tách rời khỏi chúng ta, mỗi thực thể
con ngƣời đang sống và tồn tại ngoài việc thích nghi với xã hội thì tiềm ẩn bên trong
tiềm thức đó là khát khao hòa mình vào thiên nhiên, tận hƣởng tất cả những gì thiên
nhiên ban tặng. Việc hòa mình vào thiên nhiên đã đƣợc nhiều thế hệ trƣớc gởi vào thơ
ca với những hình ảnh thật thân quen giống nhƣ Chí Phèo đã từng cảm nhận tiếng
chim hót, ánh nắng ban mai đầu tiên của một ngày.
Trong bài viết của mình ngƣời nghiên cứu đặc biệt quan tâm đến tác gia Vƣơng
Duy bởi phong cách độc đáo trong việc sử dụng ngôn từ và những hình ảnh trong thơ.
Hơn thế nữa chính phái điền viên sơn thủy hƣớng về thiên nhiên đã vẽ nên
những bức tranh tuyệt tác của cuộc sống đã tạo nên sự hấp dẫn đối với ngƣời viết. Bên
cạnh đó ngƣời viết muốn góp một phần nhỏ vào việc so sánh thơ đƣờng luật trong văn
học trung đại Việt Nam, do vậy mà ngƣời viết quyết định chọn đề tài “Thiên nhiên
trong thơ Vƣơng Duy” để tìm hiểu và phân tích làm bậc lên những giá trị nằm sâu
với những lớp ngôn từ thông qua những hình ảnh thiên nhiên gần gũi mà ông gởi vào
thơ của mình. Tuy là đề tài không mới nhƣng ngƣời viết hi vọng sẽ góp một phần nhỏ
vào việc học tập và nghiên cứu văn học Trung Quốc một cách dễ dàng hơn.
5
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Trong nền văn học Trung Quốc Vƣơng Duy đƣợc mệnh danh là thi Phật với
những bài thơ thiền và triết lí đạo Phật vô cùng độc đáo. Không dừng lại ở đó nhiều
nhà nghiên cứu và phê bình Trung Quốc biết đến ông với một trƣờng phái thơ sơn thủy
vô cùng nổi tiếng.
Trong quyển Lịch sử văn học Trung Quốc tập một, do các tác giả Trung Quốc ở
Sở nghiên cứu văn học thuộc Viện khoa học xã hội Trung Quốc biên soạn trong những
năm 60 (thế kỉ XX), đã giành những trang viết giối thiệu về tác giả Vƣơng Duy với
cuộc đời, thân thế, tƣ tƣởng và phong cách thơ của ông. Đây cũng là quyển sách đƣợc
giảng dạy trong các trƣờng đại học ở Trung Quốc. Qua khảo sát những quyển sách về
thơ Đƣờng của các học giả Trung Quốc thì tất cả đều có thơ Vƣơng Duy. Qua đó cho
trị nội dung cũng nhƣ nghệ thuật trong thơ sơn thủy. Tác giả cũng đã bàn nhiều về
thiên nhiên trong đó có cả thiên nhiên trong thơ Vƣơng Duy. Tuy nhiên vấn đề thiên
nhiên chƣa đƣợc bàn rõ ràng cho lắm chỉ dừng lại ở mức khái quát nhất. Đây là công
trình có đóng góp quan trong trong việc tiếp nhận về nội dung thiên nhiên lẫn phần
nghệ thuật trong thơ.
Mở trang Web: http//www.google.com.vn và tra với từ khóa “Thiên nhiên trong
thơ Vƣơng Duy” thì kết quả hiện ra chƣa có một bài viết nào thật sự tốt về nội dung
này. Đại đa số chỉ là những bài viết manh mún bàn qua loa về thơ của ông mà chƣa
thật sự sắc nét. Có những bài viết về thơ Thiền của ông và đề cặp đên nội dung thiên
nhiên nhƣng cũng chỉ là nội dung phụ, chƣa làm sáng tỏ đƣợc vấn đề thiên nhiên trong
thơ và những ý nghĩa của những hình ảnh thiên nhiên.
Nhìn chung từ những công trình và bài viết về tác giả Vƣơng Duy ngƣời viết
tham khảo, tổng hợp và có những nhận định riêng về đề tài thiên nhiên trong thơ
Vƣơng Duy. Trên tinh thần tiếp thu những bài viết, những công trình của các tác giả
cùng với những suy nghĩ và tìm tòi ngƣời viết sẽ làm sáng tỏa đề tài này bằng một góc
nhìn mới hơn, từ góc nhìn của một ngƣời hiện đại nhìn vào thơ Đƣờng và phân tích
thiên nhiên trong thơ Vƣơng Duy một nhà thơ tiêu biêu của phái điền viên sơn thủy.
3. Phạm vi nghiên cứu
Số lƣợng bài thơ của tác giả thì rất lớn, do vậy mà ngƣời viết tìm đọc và lựa
chọn một số bài thơ đƣợc xem là độc đáo với hàng loạt hình ảnh nhƣ mây, núi, trăng,
hoa… khá tiêu biểu về thiên nhiên để cho vào bài nghiên cứu của mình, bên cạnh đó
ngƣời viết cũng tham khảo một số bản dịch thơ và dịch nghĩa của các thế hệ trƣớc để
làm tƣ liệu phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài này tốt hơn. Xin giới thiệu một số bài
thơ mà ngƣời viết đã sử dụng trong bài nghiên cứu của mình Điểu minh giản, Điền
viên lạc, Đào nguyên hành, Thu dạ độc tọa, Thanh Khê, Vị Xuyên điền gia, Quy Tung
sơn tác, tống biệt (sơn trung tương tống bãi), tống biệt (há mã ẩm quân tủ), Chung
7
Nam Sơn, Hán giang lam phiếm, tảo thu trung sơn tác, Sơn trung, Sơn thù du, Quá
PHẦN NỘI DUNG
CHƢƠNG 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG
1.1 Vƣơng Duy cuộc đời và sự nghiệp văn chƣơng
1.1.1 Cuộc đời và thân thế
Vƣơng Duy 王維 (701 – 761) tự là Ma Cật, ngƣời đất Kì, Thái Nguyên (nay
thuộc huyện Kì, tỉnh Sơn Tây). Ông có tuổi thơ khá bất hạnh bởi cha mất sớm, ông
sống cùng ngƣời mẹ họ Thôi ở Bác Lăng thờ phật hơn ba mƣơi năm, điều đó có ảnh
hƣởng nhất định với tƣ tƣởng Vƣơng Duy sau này. Vƣơng Duy rất mực thông minh có
thể nói “bảy tuổi học vỡ lòng, chín tuổi biết làm thơ”, về sau tài nghệ thơ văn của ông
càng vƣợt trội hơn ngƣời. Ngoài việc thành thạo thơ văn, ông còn có tài hội họa, từng
sáng lập ra họa phái Nam Tông hay Nhân Văn họa phái. Hồi nhỏ ông đã thạo âm nhạc,
giỏi văn chƣơng, năm hai mƣơi mốt tuổi đậu tiến sĩ, đƣợc bổ nhiệm làm quan đại nhạc
thừa, vì chuyện con hát múa sƣ tử bậy bạ mà bị liên lụy rồi biếm đi Tế Châu (nay là
huyện Trƣờng Thanh, Sơn Đông) làm tƣ khố tham quan. Năm khai nguyên thứ 22 đời
Đƣờng Huyền Tông, Chƣơng Cửu Linh chấp chính, Vƣơng Duy làm thơ dâng lên xin
đƣợc tiến cử, do đó đƣợc bổ làm hữu thập di.
Năm khai nguyên thứ 25, Trƣơng Cửu Linh bị biếm, mùa thu năm đó, Vƣơng
Duy phải đi sứ ngoài biên ải, ở Lƣơng Châu một thời gian. Năm khai nguyên thứ 27,
ông từ Lƣơng Châu trở về Tƣờng An, và về sau làm việc rất lâu. Trong thời gian này,
vì công việc, ông có đi Tứ Xuyên, Hồ Bắc, nhƣng thời gian không lâu. Ông sống
tƣơng đối ổn định ở ngoại thành Trƣờng An, một nơi rừng núi tráng lệ.
Trong khoảng mƣời lăm, mƣời sáu năm, từ cuối Khai Nguyên đến cuối Thiên
Bảo (740 - 745), Vƣơng Duy sống cuộc đời yên tĩnh của một vị quan văn, chức tƣớc
thăng dần, nhƣng đó không phải là mặt chủ yếu trong cuộc sống của ông, cuộc sống
chủ yếu của ông là “suốt ngày gảy đàn thổi sáo, làm thơ làm phú” trong căn nhà đẹp
đẽ của mình. Lúc này, Vƣơng Duy là một cận thần của triều đình, ông viết rất nhiều
thơ phụng họa, ứng giáo và nhiều bài văn ca ngợi hoàng đế. Là chủ nhân của biệt thự
Võng Xuyên, ông viết khá nhiều thơ sơn thủy điền viên. Đây là thời kì chuyển tiếp từ
nữa là những trải nghiệm trong cuộc sống đã góp một phần không nhỏ vào việc sáng
tác thơ. Ông để lại khoảng bốn trăm bài thơ với nội dung phong phú trong đó có những
bài thơ về thời trai trẻ, bộc lộ tâm trạng của những tri thức có tài năng nhƣng không
đƣợc dùng, sống trong cảnh hàn vi, còn bọn công tử quý tộc giàu có nhƣng lại dốt nát,
rong chơi xa hoa, trụy lạc.
Có một điều chú ý trong thơ ông mà ngƣời viết nghĩ khá quan trọng đó là
những trang viết về thiên nhiên đã tạo nên một Vƣơng Duy của phái điền viên sơn
10
thủy gắn liền với những thú vui tao nhã hòa hợp tâm hồn với thiên nhiên với cảnh làng
quê thanh bình yên ấm.
1.2. Đôi nét về thể loại
1.2.1. Sự hình thành và phát triển của thơ Đƣờng ở Trung Quốc
Nói về lịch sử hình thành và phát triển của nhà Đƣờng có thể khái quát lịch sử
giai đoạn này gồm ba thời đại Tùy – Đƣờng – Ngũ đại kéo dài khoảng 400 năm, Tùy
38 năm (581 – 681), nhà Đƣờng gần 300 năm (618 – 907), Ngũ đại 53 năm (907 –
960). Khi nói về lịch sử ngƣời ta thƣờng gộp chung cả ba thời kì nhƣng khi nói về văn
học thì chủ yếu là văn học Đời đƣờng. Mỗi giai đoạn có những sự phát triển khác nhau
và đƣợc những thành tựu riêng biệt. Về văn học trong cả giai đoạn phát triển thì văn
học thời Đƣờng chiếm chủ yếu về mặt nội dung, số lƣợng và cả lực lƣợng sáng tác.
Thơ Đƣờng là một hiện tƣợng văn học thi ca rất đặc biệt từ khi đƣợc hình thành
đến khi đạt đƣợc những thành tựu rực rỡ nhất. Kéo dài suốt từ thời nhà Đƣờng, từ khi
Đƣờng Thái Tông Lý Uyên dựng triều đại, cho đến khi nhà Đƣờng mất, kéo dài ba
trăm năm (618 – 907) sau công nguyên. Theo ƣớc lƣợng và thống kê có tới hàng vạn
bà thơ và khoảng hai nghìn ba trăm nhà thơ…
Văn học đời Đƣờng nhƣ một những vì sao đang lấp lánh trên bầu trời văn học,
nhƣ những bông hoa đang đua nhau khoe sắc trong khu vƣờn đầy hƣơng thơm. Trong
đó thơ ca là một phần quan trọng và chiếm vị trí độc tôn trong nền văn học. Xuất hiện
những nhà thơ kiệt suất nhƣ Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cƣ Vị… và xuất hiện rất nhiều
và hiện thực sâu sắc. Với hai trào lƣu chính ấy, thơ Đƣờng đã phản ảnh cả một mặt xã
hôi, cả một thời đại.
Nội dung thơ Đƣờng hết sức phong phú, tâm tƣ và tình cảm đầy ấp những câu
thơ. Từ tình cảm đối với xã hội, đất nƣớc đến tình cảm đối với thiên nhiên, con ngƣời,
thơ Đƣờng tập trung thể hện những mối quan hệ xã hội phức tạp với nghệ thuật tinh vi,
ngôn ngữ điêu luyện với cách thể hiện độc đáo.
“Thời thịnh Đường là giai đoạn phát triển rực rỡ nhất mang một sắc thái của
một thời đại phồn thịnh trẻ trung, đặc điểm nổi bậc chính là tính dân tộc được phát
huy đến cao độ. Thơ ca lãng mạn thời này kết tinh truyền thống tốt đẹp của mấy ngàn
năm lịch sử, những đặc trưng mỹ học của thơ ca cổ điển được thể hiện rất rõ nét. Trên
thi đàn lực lượng sáng tác đông đảo, nhiều thành phần xã hội, nhiều tầng lớp khác
nhau tạo nên sựu phong phú những sáng tác tên thi đàn. Thơ thời thịnh Đường mang
tính chất lạc quan tươi trẻ, nhưng đôi khi cũng dăm chiêu tư lự và suy ngẫm về một sự
nhố nhăng của thời đại, đôi khi thết lên nhứng tiếng thét căm phẫn có lúc lại bó gối
đầu hàng.”[9, tr. 15]
12
Thời Đƣờng là một trong những giai đoạn phát triển rục rỡ nhất lịch sử Trung
Quốc đặc biệt là văn học có thể nói là trăm hoa đua nở. Trong giai đoạn này thơ
Đƣờng là đỉnh cao của văn học với hàng vạn nhà thơ và có hơn hai nghìn ba trăm nhà
thơ… đề tài thể hiện của các nhà thơ cũng rất phong phú từ những cảnh sinh hoạt sa
hoa của quý tộc, đến cảnh nghèo túng của dân chúng, cảnh đời, cảnh thiền, cảnh tiên,
cảnh núi sông, rừng núi cỏ cây hoa lá rất phong phú, ở giai đoạn này phong cách của
các nhà thơ cũng vô cùng đa dạng hình thành những trƣờng phái khác nhau xin nói
thêm việc phân chia cũng mang tính tƣơng đối:
Trƣờng phái Điền Viên
Với những bài thơ miêu tả cảnh thanh nhàn, yên bình nơi sơn trang, những bài
thơ miêu tả cảnh sinh hoạt đời sống của ngƣời nông dân an nhàn, bên cạnh đó là
Thơ cổ thể
Thơ cổ thể có tên gọi khác là cổ phong, đây là thể loại thơ có từ xa xƣa việc xác
định xuất xứ thời gian xuất hiện chính xác còn rất nhiều tranh cãi. Đây là thể loại thơ
đƣợc các nhà thơ trƣớc thời Đƣờng sử dụng rất nhiều và đặc biệt là đƣợc dùng trong
kinh thi, đến thời Đƣờng thì loại thơ này vẫn đƣợc tiếp thu và phát huy hơn trƣớc cho
phù hợp với thời đại. Điều đặc biệt ở thể loại thơ này là không có luật lệ nhất định
không gò bó về câu chữ và không theo bố cục, thể loại thơ hƣớng đến sự tự do rất phù
hợp cho những nhà thơ sáng tác thiên về cám xúc trong mạch thơ, số chữ trong dòng
thơ và số câu trong bài thơ không hạn chế và việc dài ngắn còn phụ thuộc vào cảm xúc
của nhà thơ.
Trong bài thơ “將進酒”Tương tiến tửu, của Lý Bạch không theo một một quy
luật nào cả, cảm xúc cứ dâng trào và đƣợc ghi lại từ đó làm ngƣời thƣởng thức thơ
cảm nhận đƣợc sự phóng khoáng và những dòng cảm xúc không đức mạch.
將進酒
君不見：
黃河之水天上來，
奔流到海不復回？
又不見：
高堂明鏡悲白髮，
朝如青絲暮成雪？
人生得意須盡歡，
莫使金樽空對月。
天生我才必有用，
千金散盡還復來。
烹羊宰牛且為樂，
Tƣơng tiến tửu
Đời người đắc ý hãy vu
tràn,
Chớ để bình vàng suông
bóng nguyệt!
Trời sinh thân ta, hẳn có dùng,
Nghìn vàng tiêu hết rồi lại đến
Mổ dê, giết trâu, cứ vui đi,
14
會須一飲三百杯。
岑夫子，
丹丘生，
將進酒，
杯莫停。
與君歌一曲，
請君為我傾耳聽。
鐘鼓饌玉何足貴，
但願長醉不願醒。
古來聖賢皆寂寞，
唯有飲者留其名。
陳王昔時宴平樂，
斗酒十千恣歡謔。
主人為何言少錢，
逕須沽取對君酌。
五花馬，千金裘，
呼兒將出換美酒，
Hội tu nhất ẩm tam bách bôi.
Bác Đan ơi!
Sắp mời rượu,
Chớ có thôi!
Vì nhau tôi xin hát,
Hãy vì tôi hai bác nghe cùng:
"Này cỗ ngọc, nhạc rung,
chẳng chuộng,
Muốn say hoài, chẳng muốn
tỉnh chi!
Thánh hiền tên tuổi bặt đi,
Chỉ phường thánh rượu
tiếng ghi muôn đời!
Xưa Trần Vương yến nơi
Bình Lạc,
Rượu tiền muôn đùa cợt tha
hồ"
Chủ nhân kêu thiếu tiền ru?
Để cùng dốc chén, ta mua đi
nào!
Đây ngựa gấm,
Đây áo cừu,
Này con, đổi rượu hết,
Cùng nhau ta giết cái sầu
nghìn thu!
(Tương Như và Hoàng Tạo
dịch)
Thơ cận thể
Trong quyển “Đường thi tuyển dịch” của Trương Đình Tín thơ cận thể còn có
cánh gọi là kim thể hay cách luật trong thơ Đường, thể thơ này nó được gọi là cận thể
Câu năm và câu sáu đƣợc gọi là chuyển và cũng đối nhau.
Câu bảy và tám đƣợc gọi là hợp.
Khảo sát và cách dạy của ngày nay thì bố cục của bài thất ngôn bát cú có một
số thay đổi.
Câu một và câu hai đƣợc gọi là phá mở ý cho bài thơ.
Câu ba và câu bốn đƣợc gọi là thực giải thích ý đầu baì thơ rõ hơn.
Câu năm và câu sáu gọi là luận bàn bạc mở rộng thêm nghĩa đầu bài.
Câu bảy và câu tám gọi là kết tóm tắt ý nghĩa của cả bài thơ.
Thơ tuyệt cú
Thơ tuyệt cú hay còn đực gọi là tứ tuyệt đây là một thể loại thơ rất quen với bạn
đọc, đây là một thể loại thơ thịnh nhất thời Đƣờng. “Tuyệt” đƣợc hiểu là tuyệt diệu là
hàn hảo vì bài thơ chỉ có bốn chữ nhƣng rất cô động và hàm súc, ẩn chứa là cả một
16
tinh hoa thơ và hơn thế nữa dù chỉ có bốn câu nhƣng có bố cục khá đầy đủ với bốn
phần đề, thực, luận và kết.
Chẳng hạn trong bài “lộc trại”, “tống biệt”, “Trúc lý quán”…Vƣơng Duy sử
dụng thể loại ngũ ngôn tuyệt cú để sáng tác, nội dung đƣợc thể hiện tinh tế qua từng
câu thơ. Hay trong bài “絕句”tuyệt cú, của Đỗ Phủ tác giả đã sử dụng thể thơ thất
ngôn tuyệt cú để sáng tác miêu tả cảnh thiên nhiên dƣờng nhƣ mỗi câu là một cảnh và
ẩn sau nó còn có nét nghĩa tinh tế hơn và có cả ý về chính trị, ở đây ngƣời viết chỉ đi
vào thể loại không đi sâu vào nội dung:
絕句
Tuyệt cú
Tuyệt cú
thì con ngƣời phải tri nhận không thể nói ra hay cố giải thích cho hiểu, với thơ thì thơ
là tiếng nói của tâm hồn không chỉ là một thứ để giải bày tâm tƣ hay là một thú vui
tiêu khiển mà thơ còn là một cách giáo dục, cảm hóa, truyền thụ những nhận thức
đúng tác động đến ngƣời thƣởng thức.
1.3. Sơ lƣợc về yếu tố Thiền và hình ảnh Thiền trong thơ
1.3.1. Quan niệm về Thiền từ thời khởi thủy
Thiền Tông là một là một tông phái của Phật giáo đây là một phái rất đặc biệt
trong lịch sử tôn giáo Trung Quốc. Theo chỗ kiến lập và phát triển Thiền Tông thì khi
Tổ Đạt-ma đến Trung Hoa là kiến lập, đại khái vào đời Lƣơng, ban đâu mỗi đời một
thầy truyền cho một trò, đến khi Ngũ Tổ hoằng dƣơng, sau đó là Nam tông Bắc phái,
trội hơn vào thời ấy, năm tông hai phái bao trùm thiên hạ. Thiền Tông từ một tông nhỏ
17
do một ngƣời truyền pháp trải qua vài trăm năm đã trở thành một tông phái lớn. Từ đó
Thiền Tông phát triển với phƣơng thức truyền giáo vƣợt ra ngoài Giáo Tông nên đạt
nhiều thành tựu.
Thiền Tông lấy bản tâm con ngƣời làm nền tảng chỉ thẳng vào tâm thức con
ngƣời, và lấy vô tâm làm phƣơng pháp với xu hƣớng tự ngộ và hợp với đạo. Lúc đó
con ngƣời thật sự nhập tâm mà quên đi những sự việc đang xảy ra xung quanh mình.
Chẳng hạn khi nghe tiếng sỏi chạm góc tre hoặc đi qua con suối, núi đá đều có thể khai
ngộ, thấy hoa đào hay thấy mặt trời thì có thể minh tâm, hay nghe những tiếng nhƣ
xét, tiếng ngƣời hét hay tiêng của các loài sinh vật…mà vẫn có thể nhập tâm và thiền
thì khi ấy đã đạt đƣợc một cảnh giới rất cao.
“Thiền Tông cũng có ảnh hưởng rất nhiều đến thi ca, thiền nhân dùng thiền để
ngụ thiền, thi nhân thì lại đem thiền vào thơ mà Vương Duy là một đại diện tiêu biểu
khi ông đưa thiền vào thơ và làm cho thi ca toát lên nhiều vẻ khác nhau”[2, tr.11].
1.4.2. Sơ lƣợc về Thiền thời hiện đại
Ngày nay nói về Thiền thật sự có rất nhiều định nghĩa kể cả sách và tài liệu
mạng, trong mỗi định nghĩa lại mang một xu hƣớng riêng rất khó hòa hợp, nhƣng mỗi
và khi đó họ đem thuyền vào thơ, tuy không cùng chung nhánh nhưng khi hòa hợp
giống như sữa hòa vào nước với một chiếc cốc”. [2, tr. 11]
Thiền và thơ nếu xét ở nhiều phƣơng diện thì giữa chúng dƣờng nhƣ không có
quan hệ gì với nhau, bởi chúng không có cũng xuất phát điểm và khác nhau khá xa.
Thiết nghĩ thơ là một thể loại văn học đƣợc văn học nghiên cứu hơn thế nữa thơ xuất
hiện rất sớm và có trƣớc Thiền từ rất lâu, về Thiền thì xuất hiện sau thơ nói về phạm vi
thì thiền thuộc về Phật giáo. Nói đến nội dung thì thơ dùng để bày tỏ tâm tƣ, tình cảm,
những cảm xúc thăng hoa của con ngƣời trƣớc nhiều sự việc của cuộc sống của thiên
nhiên, đối với Thiền thì hƣớng đến sự giác ngộ từ tâm thức. Thiền có tác dụng định
hƣớng con ngƣời đến Phật và thành Phật, ngày nay Thiền còn có tác dụng giúp con
ngƣời thƣ giản một cách hiệu quả nhất, đối với thơ thì làm cho con ngƣời cảm nhận về
sự giáo huấn và tiếp nhận kiến thức, về cơ bản thì Thiền và thơ khác nhau một số yếu
tố cơ bản nhƣ vậy.
Tuy rằng có nhiều điểm khác biệt nhƣng giữa thơ và Thiền có khả năng dung
hợp nhau “Thơ vốn dĩ là tiếng nói của tình cảm nhưng cũng có khả năng tải đạo
Vương Duy đã từng viết trong bài "Cấu thi", "Đi đến nơi xa xôi hẻo lánh, ngồi xem
lúc mây đùn lên", nghĩa là tùy theo cảnh ngộ đều là đạo, đạo không nơi nào mà chẳng
có, hễ chạm đến đều có thể ngộ, vì thế ở nơi bản chất của thơ có thể hàm chứa đạo lý,
nhất là "Tự tánh", "Đại toàn" mà Thiền Tông tham cứu, về mặt nhận thức luận, cố
nhiên là do suy nghĩ mà có và cuối cùng đến chỗ "đường tâm dứt tuyệt" vượt qua cảnh
giới của suy nghĩ và hiểu biết mà âm thầm khế hội chân lý. Ở tình huống "đường tâm
19
dứt tuyệt" này, lúc đó Thiền sư muốn đem những gì có thể cảm giác để tỏ bày cái
chẳng thể cảm giác, chẳng thể nghĩ bàn, ngoài việc nhướng mày, giơ tay, các ngài sử
dụng thi ca làm phương thức biểu hiện tốt nhất, đặc biệt là ứng dụng thể thơ tỷ hứng
rất nhiều. Vì xét về phần mà thơ muốn biểu đạt thì, "điều nói ra được thì có hạn mà ý
lại vô cùng" đó là cách mà thơ và thuyền hà hòa hợp vào nhau.” [2, tr. 304]
Nói đến thơ Đƣờng ngoài việc sáng tác về rất nhiều đề tài nhƣng trong đó có
nhiều điểm nhấn trong thơ và đƣợc nhiều ngƣời yêu thích. Thơ ông không đơn giản
chỉ là ngôn để tạo nên thơ mà trong thơ còn là những bức tranh mà ông đã vẻ bằng
ngôn từ để ngƣời đọc không chỉ đọc và cảm thơ mà giống nhƣ cảnh đang hiện ra trƣớc
mắt và có thể “chạm” vào nó.
Trong dòng chảy văn học Trong Quốc Vƣơng Duy, đã tạo cho mình một chỗ
đứng có thể nói là quan trọng. Trong quyển sách Lịch sử văn học Trung Quốc, một
công trình khảo biên của các học giả Trung Quốc biên soạn trong những năm 60 của
thế kỉ XX với rất nhiều điểm chú ý về văn học Trung Quốc. Quyển sách cung cấp
nhiều kiến thức cơ bản về thời đại lịch sử cũng nhƣ cung cấp những thông tin về các
tác giả Trung Quốc và điểm qua một số phong cách thơ của họ. Trong quyển sách này
cũng có một số lƣợng trang viết về tác giả Vƣơng Duy, một số nét chính về cuộc đời,
sự nghiệp và phong cách thơ của ông. Điều đặc biệt là quyển sách này chính là giáo
trình đƣợc sử dụng trong các trƣờng Đại học ở Trung Quốc, qua đó cho thấy thơ của
ông đã đƣợc phổ biến rất rộng trong văn học nƣớc này.
Điểm qua những công trình biên soạn về thơ của Trung Quốc với số lƣợng tài
liệu ngƣời viết hiện có thì những tuyển chọn hầu nhƣ tất cả đều có thơ của Vƣơng
Duy. Trong quyển Đường thi tam bách thủ, của các học giả Hành Đƣờng Thoái Sĩ và
Trần Bá Anh (tên chữ là Uyển Tuấn) tuyển chọn và bổ chú sau đó Ngô Văn Phú dịch
và giới thiệu cùng bạn đọc, riêng phần tác giả Vƣơng Duy cũng có số lƣợng bài rất lớn
đó là một yếu tố quan trọng thể hiện vị trí và giá trị của thơ Vƣơng Duy trong học
thuật ở Trung Quốc.
Qua nhiều công trình biên soạn và các quyển tuyển tập thơ hầu nhƣ Vƣơng Duy
đều chiếm một vị trí quan trọng và có số lƣợng bài cũng rất nhiều. Qua đó cho thấy
Vƣơng Duy có một vị trí rất quan trọng trong nền văn học nƣớc nhà, ông là một đại
diện của phái điền viên sơn thủy và là một “thi Phật” không thể nào thay thế đƣợc.
1.4.2. Quá trình tiếp nhận và phát triển của thơ Đƣờng ở Việt Nam
Ở nƣớc ta suốt mƣời thế kỉ, từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX, đất nƣớc ta với những
thế hệ cha, ông đã tiếp nhận sâu rộng và chịu ảnh hƣởng rất lớn từ văn học Trung
Quốc trong quá trình xây dựng và phát triển của văn học nƣớc nhà. Về thi ca, đặc biệt
là thơ Đƣờng luật có ảnh hƣởng nhiều nhất. Trong thơ của tác giả Việt Nam thời trung
trắc. Lúc bấy giờ, Việt Nam chƣa có chữ viết và lại chịu ách đô hộ dã man của Trung
Quốc hơn cả ngàn năm, tất cả sinh hoạt chữ nghĩa đều phải mƣợn chữ Hán mà sử
dụng. Mỗi dân tộc đều đã thay đổi chữ Hán cách này hay cách nọ để thích ứng với nét
riêng của mình.
22
Tại Việt Nam, hiện tƣợng sử dụng chữ Nôm trong khoảng 700 năm và tiếng
Hán Việt là thí dụ cụ thể. Tuy nhiên, ngƣời Việt Nam cũng có sáng tạo một số thể thơ
riêng biệt, không chỉ dùng lối gieo vần ở chữ cuối câu mà còn gieo vần ở lƣng chừng
câu. Thí dụ: thể thơ lục bát, song thất lục bát và các biến thể nhƣ: hát nói, sẩm, lý,
hề…
Thơ Đƣờng đƣợc tiếp nhận và biết đến ban đâu bởi các tạp chí có thể điểm qua:
Năm 1917 với Nam Phong tạp chí, do Phạm Quỳnh chủ biên, thơ Đƣờng đã tìm
đƣợc chổ đứng cho mình. Có thể nói đây là một tạp chí đi đầu trong việc dich và giới
thiệu thơ Đƣờng với nhiều bản dịch có giá trị, thu hút rất nhiều dịch giả tham gia và
cho ra những sản phẩm dịch thơ rất phong phú.
Năm 1934 Tiểu thuyết thứ bảy, do Vũ Đình Long chủ nhiệm ra đời. Ở tờ này
nhiều đọc giả có thể bắt gặp những tác phẩm của các tác giả Trung Quốc đã trỏ nên
quen thuộc ở Việt Nam nhƣ Đỗ Mục, Vƣơng Duy, Đỗ Phủ, Lý Bạch… lực lƣợng tham
gia dịch thơ Đƣờng trên Tiểu thuyết thứ bảy gồm nhiều tác giả khác nhau.
Năm 1935, thì tạp chí Ngày nay, ra đời do Nguyễn Tường Tam chủ nhiệm trong
vòng 5 năm (1935 – 1939), đã ra mắt hơn 77 tác phẩm dịch. Đặc biệt lƣu ý với tờ tạp
chí này với những bài dịch của Tản Đà rất độc đáo, với ngôn từ mộc mạc gần gúi và
với đó là thể thơ lục bát đƣợc ông sử dụng đã tạo nên những luồng sinh khí mới khi
tiếp nhận thơ Đƣờng với một dấu nhấn của ngƣời Việt. Nhờ vào đó mà thơ Đƣờng dần
đi vòa tâm trí ngƣời Việt hơn, rút ngắn đƣợc khoảng cách ngôn ngữ.
Năm 1957 thì tạp chí Lành mạnh, ra đời do Lê Khắc Quyền làm chủ nhiệm và đến
năm 1958 thì tạp chí Văn hóa ngày nay, ra đời do Nhất Linh làm chủ nhiệm trong
Qua những công trìn tác phẩm dịch thơ cho thấy rằng ngƣời Việt rất chú ý đến
thơ Đƣờng và việc phát triển của nó ở Việt Nam. Qua quá trình dịch đó thì những nhà
thơ mới Việt Nam có đƣợc diệp tiếp cận với thơ Đƣờng Nhiều hơn và làm chi những
sáng tác thêm phong phú.
1.4.3. Thơ Vƣơng Duy trong chƣơng trình phổ thông hiện nay
Về thơ Đƣờng đƣợc đƣa vào chƣơng trình phổ thông cũng rất đƣợc chú ý.
Trong ngữ văn lớp 10 ban cơ bản và nâng cao thì có tổng cộng 6 bài thơ đƣợc đƣa vào
giảng dạy. Ở ban cơ bản thì không có bài Tì bà hành theo thể cổ phong trƣờng thiên
của Bạch Cƣ Dị, hai bài ở thể thất ngôn bát cú (Thu hứng của Đỗ Phủ, Hoàng Hạc lâu
của Thôi Hiệu) và hai bài thất ngôn tứ tuyệt là Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên
chi Quảng Lăng của Lí Bạch và Khuê oán của Vƣơng Xƣơng Linh, một bài ngũ ngôn
là Điểu minh giản của Vƣơng Duy.
Tuy đƣợc đƣa vào giảng dạy nhƣng việc nhận định và đánh giá về những bài
thơ là chƣa thật sự sâu về nội dung và đa phần là bài đọc thêm, vì thế tâm lý tiếp nhận
thơ của học sinh cũng chƣa thật sự nhiệt tình với tƣ tƣởng học để thi đã ăn sâu vô tiềm
24
thức. Do đó giá trị của những bài thơ Đƣờng ở phổ thông không đƣợc xem trọng cho
lắm. Bài thơ thơ Xuân Điểu minh giản, cũng không ngoại lệ đây là một bài thơ độc
đáo nhƣng chƣa đƣợc tìm hiểu thật sâu và kĩ, đây là một thiếu sót khá lớn trong việc
tiếp nhận thơ Đƣờng ngay từ bậc học phổ thông. Do là một bài đọc thêm nên không
đƣợc chú ý nhiều ngay cả bản thân ngƣời viết khi học phổ thông cũng không nhớ thật
kĩ những nội dung chính của bài thơ.
Khảo sát trong 20 bạn sinh viên đang làm luận văn của ngành văn học khóa 37,
thì con số thống kê làm cho ngƣời viết thật sự bất ngờ về một tác giả Trung Quốc đã
từng học. Khoảng 18 bạn chiếm 90% không biết về tác giả này và 10% còn lại thì chỉ
nhớ mơ hồ về tác giả này. Dù là một cuộc khảo sát chủ quan của ngƣời viết nhƣng qua
những con số cho thấy việc tiếp nhận thơ Đƣờng nói chung và thơ Vƣơng Duy trong
chƣơng trình học phổ thông thật đáng báo động hơn. Nếu cuộc khảo sát diễn ra trên
Copyright: Tài liệu đại học ©