Biểu tượng thiên nhiên trong
thơ nữ thời kì chống Mỹ
Biểu tượng là hình ảnh cảm tính về hiện thực khách quan thể hiện quan niệm thẩm
mỹ và tư tưởng của tác giả. Quá trình tạo nghĩa của biểu tượng luôn gắn với những yếu tố
như điều kiện hoàn cảnh sống, tâm lý con người, thời đại, lịch sử của cộng đồng. Chẳng hạn:
biểu tượng con rùa trong văn học dân gian nói lên tính cách nhẫn nhục và thân phận nghèo
hèn của những con người bị đè nén áp bức trong xã hội cũ. Văn học trung đại lấy
cây trúc cây tùng là biểu trưng của người quân tử. Trong văn học hiện đại biểu tượng cây
tre thể hiện đức tính cần cù nhẫn nại, kiên cường và sức sống mãnh liệt của dân tộc Việt
Nam.
Trong thơ biểu tượng chính là hình ảnh cụ thể giàu cảm xúc, có khả năng biến hoá và
chứa đựng nhiều tầng nghĩa sâu xa. Biểu tượng gắn với cách thức suy luận, cách tư duy, quan
niệm nghệ thuật và thái độ thầm mỹ của chủ thể trữ tình. Nghệ sỹ dùng hệ thống biểu tượng
này để phản ánh cuộc sống và tự biểu hiện tâm hồn tính cách của mình trong thơ. Các biểu
tượng in dấu vào thơ và lưu lại ý nghĩa, tạo vẻ đẹp phong phú cho tác phẩm. Thi sỹ lấy những
biểu tượng thiên nhiên để gửi gắm tâm sự, gợi mở những điều sâu kín của tâm hồn là một
cách thể hiện lòng mình chân thành nhất. Tuỳ vào quan điểm và thị hiếu thẩm mỹ của mỗi
thời đại, trào lưu văn học và tâm hồn của người cầm bút mà họ chọn cho mình những biểu
tượng ưa thích. Thơ nữ chống Mỹ có cách lựa chọn biểu tượng khá độc đáo, vừa mang nét
chung của thời đại vừa mang vẻ đẹp riêng khó lẫn.
1. Thiên nhiên trong thơ nữ trước hết là thế giới hoa cỏ. Tràn ngập trong thơ các
chị là vô số các loài hoa. Danh mục các loài hoa được trồng và hiện lên trong thơ nữ cứ nối
dài ra mãi nhưng để lại ấn tượng lâu bền nhất không phải hoa huệ, hoa lan, hoa hồng, hoa mai
mà là hoa doi, hoa chắt chiu, hoa cỏ may, hoa lau, chùm hoa bóng nước, hoa mộc, hoa bưởi,
hoa cây ngải đắng, hoa dại, rau muống, hoa sở, hoa sim, hoa mơ bình dị, thân thuộc, dân

thốt lên:
Tôi gặp lòng tôi vô cùng xao động
Lại bình yên trong sắc hoa bần
Đó cũng là một phương thức thể hiện tâm hồn khá đặc sắc trong thơ các chị.
Điều đáng nói là các nhà thơ nữ hình như muốn đặc biệt quan tâm đến những loài hoa
bé bỏng, nhỏ nhoi, yếu đuối, không rực rỡ khoe sắc, không ngạt ngào hương thơm mà dung
dị, tự nhiên. Nó được chắt chiu từ hương của đất đai cỗi cằn, sỏi đá hay từ nơi đầm lầy nước
mặn thiếu vị ngọt mỡ màu phù sa. Hoa nở trên đảo cát, hoa vượt lên từ đồng chua nước mặn,
hoa vươn lên dọc chiến hào trong vành đai trắng, hoa nở trên đồi sỏi đá, hoa nở giữa lòng
người, hoa của quá khứ, hoa trong hoài niệm, hoa của trải nghiệm cuộc đời, hoa của niềm tin
và ước mong hạnh phúc Hoa nở trên những chặng đường đời đã qua của các chị. Các nhà
thơ nữ đã gửi gắm trong biểu tượng hoa bao nhiêu nỗi niềm tâm sự. Lắng lại sau hình tượng
này là sự phản chiếu cuộc đời và số phận con người. Trong ao ước âm thầm, biểu tượng hoa
mang bóng dáng cuộc đời người phụ nữ như dâng hương sắc làm đẹp cho đời. Ở đây ta bắt
gặp các tác giả nữ đang suy tư, trăn trở về cái hư không bất định trước cuộc đời. Đó cũng
chính là một biểu tượng thật độc đáo, đầy nữ tính trong thơ nữ chống Mỹ.
2. Trong cảm thức của người Việt Nam và đặc biệt đối với người con gái quả cau lá
trầu có ý nghĩa lớn, bởi biểu tượng này gắn với tình yêu hôn nhân. Cau trầu là lễ vật để
cưới xin. Ăn sâu vào tiềm thức của mỗi người dân Việt, trong lễ cưới hỏi luôn có mâm trầu
buồng cau. Miếng trầu quyện với cau thắm đỏ ăn rồi quấn quýt bên nhau. Đó là duyên, là
phận, là tình yêu đôi lứa. Người ta yêu nhau khi tâm đầu ý hợp mới dám nhận cau trầu của
nhau. Nhận miếng trầu là nhận kết nghĩa tương giao, là nhận lời yêu. Trong mỗi gia đình
người Việt cây cau vườn trầu mọc nép mình bên bờ tường, giản dị mộc mạc nhưng in đậm
trong ký ức mỗi con người. Vườn trầu với những chiếc lá xanh rờn mang hình trái tim duyên
dáng cùng với hàng cau cao vút thanh mảnh, lung linh trong nắng sớm còn là biểu tượng cho
quê hương với bao nhiêu nỗi nhớ niềm thương của người con xa xứ. Miếng trầu, quả cau
là nơi gửi gắm tình yêu, là bến bờ neo đậu tình cảm và lòng thuỷ chung:
Hoa cau nở bồi hồi
Hương ngập ngừng đâu đó
Tình em như hương cau