N. T. Tuyết một số đặc điểm nghệ thuật của thơ nữ , tr. 66-72 66

một số đặc điểm nghệ thuật của thơ nữ
thế hệ chống Mỹ giai đoạn 1965-1975 Nguyễn Thị Tuyết

(a)

Tóm tắt. Bài viết đi sâu nghiên cứu một số đặc điểm nghệ thuật của thơ nữ
thế hệ chống Mỹ, ở giai đoạn 1965-1975. Với cách khắc hoạ riêng về những
hình tợng chung, cách xây dựng một số hình tợng tiêu biểu cho thiên tính
nữ, sự quan tâm đến các chi tiết nhỏ nhặt của đời thờng , thơ nữ đã để lại
một dấu ấn riêng, độc đáo trong nền thơ cách mạng.

1. Trong thơ Việt Nam chống Mỹ
giai đoạn 1965-1975, thơ của các nhà
thơ nữ nh Xuân Quỳnh, Phan Thị
Thanh Nhàn, Lâm Thị Mỹ Dạ,
ý
Nhi,
Lê Thị Mây đã để lại một dấu ấn tốt
đẹp.
ở

tính của ngời phụ nữ, các chị đã xây
dựng nên hình tợng đất nớc từ những
gì gần gũi và thân thiết trong cuộc sống
sinh hoạt hằng ngày. Cũng viết về
những địa danh cụ thể, nhng ở các nhà
thơ nam giới, cái nam tính thể hiện rất
rõ trong cảm xúc, trong sự lựa chọn
hình ảnh. Nguyễn Trọng Tạo đã viết
nh thế này về một vùng quê ven biển:
Quê cát nắng từng cơn bỏng rát/Quân
thù hòng cớp giọt nớc trong/Chúng
đâu hiểu từ trong lòng cát nóng/Lửa
bay lên thiêu chúng giữa tầng không
(Cát - Nguyễn Trọng Tạo). Còn nhà thơ
Xuân Quỳnh, với sự rung cảm của tâm
hồn ngời phụ nữ, cát vùng quê ấy đã
trở thành nơi lu giữ nỗi nhớ thơng.
Mặc dù hiện thực tàn khốc của chiến
tranh vẫn hiện hữu trong từng thớ cát
(Máu đồng đội và máu tôi đã đổ/Trên
cát này mà gió quạt vừa se) nhng thiên
tính nữ vẫn tìm về với những rung động
sâu xa từ những gì thật gần gũi:
Ngọn gió bỏng khi đi thành nỗi nhớ
Cát khô cằn ở mãi hóa yêu thơng
(Gió lào cát trắng - Xuân Quỳnh)

Nhận bài ngày 25/02/2009. Sửa chữa xong 08/4/2009.
hình tợng mang đậm chất sử thi.
Nhng nếu các nhà thơ nam giới
thờng quan tâm xây dựng những hình
tợng lớn lao, kì vĩ thì thơ nữ lại chú ý
tạc khắc hình tợng ấy từ những gì cụ
thể, gần gũi. Từ hình ảnh hố bom, Lâm
Thị Mỹ Dạ đã khái quát thành biểu
tợng về sự bất tử của con ngời Việt
Nam, Tổ quốc Việt Nam nhân hậu, giàu
yêu thơng. Nhiều khi Tổ quốc, đất
nớc còn đợc gọi về từ trong những
tình cảm riêng t, tình yêu đôi lứa.
Chút hơng bởi dịu nhẹ mà đầm ấm
thanh tao tỏa lan theo bớc đờng
hành quân ra trận của ngời lính trong
thơ Phan Thị Thanh Nhàn cũng đã lặng
lẽ gợi thức bao điều trong lòng bạn đọc
về đất nớc Việt Nam, con ngời Việt
Nam thời chống Mỹ. Những ngời lính
ra trận ngày ấy tuổi còn rất trẻ. Lý
tởng cách mạng trong tâm hồn những
chàng lính trẻ bao giờ cũng hòa chung
cùng với khát vọng về hạnh phúc, tình
yêu.
Phát hiện về Tổ quốc cũng có nghĩa
là khám phá về dân tộc Việt Nam, con
ngời Việt Nam. Bên cạnh hình tợng
đất nớc, hình tợng nhân dân cũng
đợc thơ nữ xây dựng bằng những nét
riêng. Tập thể nhân dân trong thơ nam

Gói hạt rau mẹ nhớ vẫn mang theo
Đất lại xanh dới tay mẹ trồng gieo
Con cóc vàng về dới làn cải bẹ.
(Rau - Xuân Quỳnh)
Ngời con gái trong thơ các chị có
thể là cô thanh niên xung phong gan
dạ, kiên cờng (Khoảng trời, hố bom -
Lâm Thị Mỹ Dạ, Nỗi nhớ con đờng -
ý

N. T. Tuyết một số đặc điểm nghệ thuật của thơ nữ , tr. 66-72 68

Nhi), cũng có thể là cô gái gặt lúa trong
đêm trăng lãng mạn, yêu đời (Gặt đêm -
Lâm Thị Mỹ Dạ), là cô dân quân, du
kích hồn nhiên, lãng mạn: Đêm trực
đờng sao rơi đầy mắt em (Ngã ba -
Lâm Thị Mỹ Dạ), là em giao liên nhỏ
bé, quanh năm gắn bó với con đờng
trong những năm tháng tàn khốc của
chiến tranh (Con đờng của em -
ý

Nhi). Từ gơng mặt những con ngời cụ

Cũng là hình tợng anh, với các
nhà thơ nam đó là một cách tự xng
danh để bộc bạch khát vọng chiến công,
lí tởng cao đẹp. Cũng có khi ngời
anh ấy bộc bạch những nỗi niềm thầm
kín riêng t, nhng tình cảm ấy cha
bao giờ rời xa nhiệm vụ, lí tởng cách
mạng: Anh lên xe trời đổ cơn ma/Cái
gạt nớc xua đi nỗi nhớ/Em xuống núi
nắng về rực rỡ/Cái nhành cây gạt nỗi
riêng t (Phạm Tiến Duật). Thơ nữ xây
dựng hình tợng Anh trong một cái
nhìn có nét khác biệt. Đó là ngời anh
của niềm cảm phục, tự hào, là tấm
gơng để các chị noi gơng, phấn đấu
(Anh phi công, anh lính lái xe - Xuân
Quỳnh, anh Trỗi - Phan Thị Thanh
Nhàn). Nhng nhiều nhất trong thơ các
chị vẫn là hình tợng ngời anh trong
mối quan hệ đời thờng, trong tình yêu
đôi lứa. Đó có thể là ngời yêu, có thể là
ngời chồng mà các chị yêu thơng,
mong nhớ. Thơ các chị viết nhiều về
ngời anh trong mối tơng quan nh
thế:
Anh hãy là đầm sen
Hay là nhành cỏ úa
(Xuân Quỳnh)
Anh là nụ cời lần gặp mặt
Là ánh mắt tự tin những lúc khó khăn

phúc. Dẫu bị chi phối bởi cảm quan của
thời đại thì những lúc làm thơ, những
thời khắc hiếm hoi các chị đợc sống
đúng với lòng mình, thơ lúc ấy sẽ là
những nỗi niềm thầm kín, những tâm
sự riêng t tự đáy lòng. Hình ảnh ngời
anh xuất hiện nhiều trong thơ nữ
cũng vì lẽ đó.
Cùng xuất hiện với hình ảnh anh
là hình ảnh em. Thơ nữ xây dựng
hình ảnh em nh chính là bản tự
thuật về cái tôi cá nhân của ngời phụ
nữ. Em, đó có thể là em giao liên kiên
cờng, gan dạ hay cô thanh niên xung
phong anh hùng, dũng cảm Nhng
trong thơ nữ, nhiều hơn cả vẫn là em
của cuộc sống đời thờng - em của
những thao thức, khao khát trong tình
yêu đôi lứa, của những bộc bạch thầm
kín, riêng t.
Lòng em nhớ đến anh
Cả trong mơ còn thức
(Xuân Quỳnh)
Tình em nh hơng cau
Phải anh là ngọn gió
(Hơng cau - Lâm Thị Mỹ Dạ)
Đốt lòng em câu hỏi
Yêu em nhiều không anh?
(Xuân Quỳnh)
Không có sự cách điệu của nghệ

tác trong bầu khí quyển chung của thời
đại, nhng với sự thôi thúc của tấm
lòng ngời mẹ các nhà thơ nữ nhiều khi
đã vợt thoát ra khỏi t duy sử thi để
viết về đứa con yêu bé bỏng của chính
mình. Xuân Quỳnh ngay giữa những
năm tháng chiến tranh ác liệt vẫn liên
tục cho ra đời một loạt các bài thơ dành
riêng cho con: Khi con ra đời, Ngủ
ngoan bé ơi, Đa con đi sơ tán, Con gà,
Lời ru, Tra hè, Tuổi thơ của con, Mẹ và
con. Lâm Thị Mỹ Dạ có Nói chuyện với
con trớc giấc ngủ, Trắng trong, Nếu
mẹ là; Phan Thị Thanh Nhàn có bài
Hát ru,
ý
Nhi có Mẹ đến trờng con
Nếu nh hình tợng anh là nơi để các
chị mong nhớ, lo âu và thao thức trong
khát vọng hạnh phúc tình yêu, hạnh
phúc gia đình, thì ngời con chính là
tâm điểm để các chị chăm sóc, yêu
thơng, vỗ về bằng tất cả tấm lòng của
ngời mẹ. Cảm xúc trong thơ là tình
cảm đích thực của tấm lòng ngời mẹ.
Tình cảm ấy đã chi phối cách lựa chọn
từ ngữ hình ảnh, cử chỉ để xây dựng
nên hình tợng. Vì vậy, thế giới trẻ thơ
đã hiện lên trong thơ thật đầy đủ và
sinh động. Ngời đọc có thể hình dung

tâm đến những chi tiết nhỏ nhặt.
Khác với các nhà thơ nam giới thờng
chú ý đến những chi tiết hoành tráng
đậm nam tính, các nhà thơ nữ đã lựa
chọn những gì quen thuộc, gắn bó với
cuộc sống của mỗi một con ngời, nh
tiếng dế, tiếng gà nhảy ổ, lời mẹ ru
con để đa vào thơ:
Trên đờng hành quân xa
Dừng chân bên xóm nhỏ
Tiếng gà ai nhảy ổ
Cụccục tác cục ta
(Xuân Quỳnh)
Tiếng gà cục tác vẳng đến trên
đờng hành quân giữa thời ma bom
bão đạn. Âm thanh ấy gọi về cuộc sống
bình yên ngàn đời nơi quê hơng thôn
dã Việt Nam. Âm thanh ấy thật đời
thờng, quen thuộc nhng nó lại có sức
tỏa lan mãnh liệt. Nó ngân vang sự
sống bất diệt, nh thách thức với kẻ thù
về sự hủy diệt tàn bạo của chúng. Sau
bao oanh tạc của kẻ thù sự sống vẫn
sinh sôi nảy nở, cuộc sống lại trở về
bình yên. Với cách nhìn nh thế nên
mục đích chiến đấu, lí tởng cách mạng
của ngời lính trẻ trong thơ cũng thật
giản dị:
Cháu chiến đấu hôm nay
Vì lòng yêu Tổ quốc

bằng những chi tiết nhỏ nhặt nh thế,
thơ nữ vừa tái hiện trên những trang
thơ hiện thực chiến tranh, vừa làm hiện
hữu cả đời sống tâm hồn của con ngời
Việt Nam trong thời lửa đạn.
Chiến tranh đồng nghĩa với mất
mát và hi sinh. Thơ nữ lại có một cách
lựa chọn chi tiết riêng khi viết về điều
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 2b-2009 71

đó. Hình ảnh hố bom không còn mới lạ
trong thơ chống Mỹ. Nhng tìm đến với
khoảng trời hố bom thì có lẽ chỉ có
Lâm Thị Mỹ Dạ. Khoảng trời ấy nói
với chúng ta nhiều điều về cô gái thanh
niên xung phong. Chị đại diện cho Tổ
quốc, cho nhân dân. Chị là hình tợng
bất tử về lí tởng cao đẹp, về đức hi
sinh, về lòng dũng cảmTuy nhiên,
những điều này ta đã bắt gặp đâu đó
trong thơ của một số nhà thơ nam giới.
Nhng, có một chi tiết thật nhỏ nhặt
nhng nó lại gây xúc động sâu xa trong
lòng ngời đọc. Nếu không có sự tinh tế,

Đọng lại cuối cùng sau bao chiêm
nghiệm, thấm thía vẫn là cái tình của
mẹ. Lời mẹ ru con thấm cái mặn mòi
của thiên nhiên khắc nghiệt, thấm cái
cay cực, tảo tần lam lũ của một đời
khốn khó. Ngời lính nơi chiến trờng
nhớ mẹ, nghĩ về mẹ trong những nỗi
niềm nh thế sẽ vững vàng và quyết
liệt hơn khi chống chọi với kẻ thù. Thơ
không nói nhiều, chỉ từ một chi tiết ngỡ
nh nhỏ nhặt ấy nhng nó cứ ám ảnh
mãi ngời đọc.
Ngay cả khi viết về tình yêu thơ nữ
cũng có một cách lựa chọn nh thế.
Không rực rỡ chói ngời sắc đỏ, tơi nh
cánh nhạn lai hồng (Cuộc chia li màu
đỏ - Nguyễn Mỹ), những gam màu
tợng trng cho lí tởng và khát vọng
thơ nữ tìm đến với chút hơng thầm
dịu nhẹ, đầm ấm, thanh tao (Hơng
thầm - Phan Thị Thanh Nhàn) để nói về
tình yêu và lí tởng sống của thế hệ trẻ
Việt Nam thời chống Mỹ. Đi suốt cả bài
thơ không có lời tỏ tình, thề thốt của
tình yêu, cũng không có sự hô hào của
một con ngời nén tình riêng vì lí tởng
cách mạng, chỉ có hơng bởi âm thầm
tỏa lan, quấn quýt. Thế mà chút hơng
thầm ấy cứ thấm mãi, ngấm mãi trong
tâm hồn bao thế hệ về vẻ đẹp của tình

Tóm lại, xét riêng về phơng diện
nghệ thuật, với cách khắc hoạ riêng về
những hình tợng chung, xây dựng một
số hình tợng mang thiên tính nữ và sự
quan tâm đến các chi tiết nhỏ nhặt đời
thờng thơ nữ thế hệ chống Mỹ đã để
lại một dấu ấn riêng, độc đáo trong nền
thơ cách mạng giai đoạn 1965-1975.

Tài liệu tham khảo

[1] Vũ Tuấn Anh, Nửa thế kỷ thơ Việt Nam 1954-1975, NXB Khoa học Xã hội, Hà
Nội, 1979.
[2] Phong Lê, Vũ Văn Sĩ, Bích Thu, Lu Khánh Thơ, Thơ Việt Nam hiện đại, NXB
Lao động, Hà Nội, 2002.
[3] Vũ Tiến Quỳnh, Anh Thơ, Vân Đài, Lâm Thị Mỹ Dạ, Xuân Quỳnh, Phan Thị
Thanh Nhàn, NXB Văn nghệ TP. Hồ Chí Minh, 1998.
[4] Lu Khánh Thơ, Thơ và một số gơng mặt thơ hiện đại, NXB Khoa học Xã hội,
Hà Nội, 2005.

Summary

The art prominence in poems by woman poets
of Anti - American war generation period from 1965 to 1975

In this paper, we studied the art prominence in poems by woman poets of Anti-
American war generation from 1965 to 1975. With their own building of popular
images to build some typical images for woman inborn character, caring for the
common details, women poetry has left a special, unique mark in Revolution poems.