ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ HOÀI THU
THIÊN NHIÊN TRONG THƠ MATSUO BASHÔ
DƯỚI ÁNH SÁNG THIỀN TÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Người hướng dẫn: GS.TS. Nguyễn Đức Ninh

2.2.1. Bashô và các tập kỷ hành ________________________________________ 47
2.2.2. Thiên nhiên trong các tập kỷ hành của Bashô ________________________ 51
2.2.3. Nghệ thuật đặc tả thiên nhiên trong các tập kỷ hành của Bashô __________ 84
CHƢƠNG 3 ĐẶC TRƢNG THƠ MATSUO BASHÔ DƢỚI NHỮNG QUAN NIỆM
THẨM MỸ THIỀN _____________________________________________________ 95
3.1. Sabi-cái đẹp sâu lắng của nỗi cô đơn _________________________________ 95
3.2. Wabi-cốt tủy của cái đẹp giản dị trong những khoảnh khắc trực ngộ _____ 100
3.3. Aware-nỗi buồn dịu nhẹ và vô thƣờng _______________________________ 104

2
3.4. Karumi-vẻ đẹp thanh thoát giữa cõi đời trong đục_____________________ 108
KẾT LUẬN ___________________________________________________________ 114
TÀI LIỆU THAM KHẢO _______________________________________________ 115
Sách_______________________________________________________________ 115
Tạp chí ____________________________________________________________ 116
Website ____________________________________________________________ 117
3
MỞ ĐẦU

 , 2  Nobel v.v Tuy nhiên 
Vit Nam, so vi nhng nc, Nga, Pháp, vic dch,
nghiên cu và gii thic Nht Bn còn ; s hiu bit v nc
này c c gi i Vit sc gii hn.
   mt trong nhng thành tu chói sáng ca n c Nht
Bn, là linh hn cc mt tri mc. 



 hàng
u ca th loi haiku là Matsuo Bashô, n Bashô và
c li. Tuy nhi các cp hc t i h




c Nht Bn, 







 , bc ging d


sách ng p 10 b m     



tht cht. V dch, gii thiu và nghiên cc Nht Bn  Vit Nam theo
 ng thành tu.  c Nht B c ph bin  c ta trong
khong mt th k (t nhu th k n nay)c nghiên cu,
ging dy mi din ra khoc bit là vào nhng thp niên
cui th k XX và nhu th k XXI. Qua các ngun tài liu (các sách, tp
chí, các báo, các website) ng nghiên cu v t
Bn c bi, ca các tác gi c dch ra ting Vit)
và các tác gi Vit Nam.
 mng nghiên cu phê bình, các tác gi  nhng v chung thuc v
lý lun v nn t   ch s Nht Bn, ri c th nghiên cu v tác gi
(Kawabata, M.Bashô, Ryokan, Issa), th loi , tiu thuyt, truyn k) hay 






 (Vn diệp tập, Truyê
̣
n Genji, Lối lên miền Oku v.v). T các  




, nghiên cc tip cn và cung cp vn kin thc t tng
hn chi tit v din mo mt nc ln ca Châu Á.





  Quan điểm thẩm mỹ Nhật Bản,  ; Sakura_hana, Vẻ đẹp Thiền
Trong Vườn Cảnh Nhật Bản - thông tin Nht Bn, ngày 0    ;
VnVista Blog, Lịch sử Nhật Bản.  bài vit gii thiu hoc nghiên cu
tng th. âc có th hình dung mt cách khái quát v lch s hình
thành x s Phù Tang, huyn thoi lp quc vi ci ngun nòi ging con cháu ca
n thn Mt Tri. Mt bc tranh toàn cnh v c lch s, kinh t, chính tr,
i s c thu nh trong các cu.  hic mt
cách sâu sc thì vic tìm hiu v lch su t tiên quyt.
T ng nghiên cu tng th , có nhinghiên
cu theo loi hình tác gi  loing công trình nghiên cu
v mt s tác gi ln hoc mt s th loc sc xut bn thành sách
ng trên các tp chí, báo và các website.




 1975  th k 








 Tiểu thuyết Nhật Bản cc (T
hc (min Nam), s 90 - 6/1969); Vài nét về nhà thơ Nhật Bản I.Takuboku c
Sính, Tc (min Nam) s 90- 6/1969; Yếu tố Eros trong truyền thống
văn học Nhật Bản ca Uyên Minh, T   c (min Nam) - 6/1969;
Kawabata Yasunari - Cuộc đời và sự nghiệp cT (min

















m “Mây gio
́
Hakônê” (


Tnh hnh văn học hiện đi Nhật Bản (Sei Kubota, 6/1965); Thiền
trong thơ Haiku Nhâ
̣
t Ba
̉
n, (T.P. Grigôriêva, 

, 4/1992); “Thế ky
̉

trong gii tr 

 m



 , có hai hic
Nht Bi Vi c bi     t tin trình tìm hiu, gii
thiu, nghiên cu khá lâu dài 





  : 




 a  -

 Bashô và tiu thuyt, truyn ngn ca 


Kawabata Yasunari. 








 c nghiên cu mt cách
tp trung nht v c ni dung và ngh thut: R.H.Blyth (1999), Haiku cu
̉
a Bashô
(Alan Watt – Lê Knh Tâm dch); 

Khanh (1995) Matsuo Bashô-Nhà
haiku, Nghiên cư
́
u Nhâ
̣
t Ba
̉
n va
̀
Đông Bắ c A
́
, (3) ; Hà

7
ng, (2001), “Mt s m ct Bn”, Tp chí nghiên cứu
Nhật Bản và Đông Bắc Á, (s 4), tr. 44-  ng, (2004), “
Nht Bn v mùa xuân”, Tp chí nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, (s 1), tr.
41- 44; Nht Chiêu, Haiku và thơ mùa thu; Nht Chiêu, Thơ haiku vượt qua ngôn
từ; Lê T Hin, (2005), Bashô (1644-1694) và Huyn Quang (1254-1334) s gp
g vi mùa thu hay s p v cm xúc thm m, Nghiên cứu văn học, (s
7); Lê 


th loi  haiku mà vào thi ca Bashô chúng mang tên haikai (bài hài) hoc
hokku (phát cú), chúng nm ri rác trong toàn b các sáng tác ca Bashô Đông
Nhật (fuyu no hi), Nhật ký phơi thân đồng nội (Nozarashi kiko), Xuân nhật (Haru
no hi), Kỷ hành Kashima (Kashima kiko), Ghi chép trên chiếc túi hành hương (Oi
no kubun) Nhật ký về thôn Sarashina (Sarashina kiko), Áo rơm cho khỉ (Sarumino),
Nhật ký Saga (Saga nikki), Lối lên miền Oku (Oku no hosomichi).

8
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
 c mu và s
dng u sau:
- ng kê:  các tác ph, chúng tôi tin hành
phân loi các tác phm theo các ch  (t nhiên, bi) theo các h
thng v.
- -tng hp: c tin hành  phân tích các tác phm
theo h thng  rút ra nh cBashô vit v thiên nhiên.
-   so sánh: Trong quá trình vi  ng xuyên có
nhi chiu, so sánh gia Bashô vi các tác gi haiku Nht Bn khác, vi các
tác gi c bit là vi các tác gi c
Quc, Triu Tiên, Vit Nam  làm ni bt v trí ca th loc
Nht Bn và khnh vai trò bc thy c
5. Cấu trúc luận văn
Ngoài m u và kt lun, luc cu trúc thành 3  vi các
lu:
Chƣơng 1: Thiên nhiên và Thiền trong thơ ca Nhật Bản
1.1. Thiên nhiên trong thi ca Nht Bn
1.2. Thin Nht Bt Bn
1.3. S ng ca Thin Nht Bi vi thi ca vit v thiên nhiên Nht
Bn
Chƣơng 2: Cảm thức thiên nhiên trong thi văn Matsuo Bashô

T thi nguyên thysng hoàn toàn ph thuc vào
thiên nhiên, lúc by gi mi quan h thiên nhiên vi rt rõ ràng. Theo
dòng chy li tinh khôn dn hoàn thin mình và bu bit sáng
to. Khoa hi vi nhc sng ci sang
mt trang mi, t i ít ph thu n mt
ngày khoa hc k thut phát trin mi  cuc
s l bng nhng ngôi nhà m cúng vi gió, ánh sáng nhân to, vi
nhng loi cây c c ép sng trong chu cnh hay chim cá nht trong lng. Sng
trong mt không gian nhân to chng khác gì t nhiên,     
quan tâm ti vai trò ca thiên nhiên và t c sáng to th gii ca
mình. S sai ln mt thm ha mà ngày nay chính con
i l t ng gii pháp hòa gii nhm xoa du nhng
cung n ca thiên nhiên. Mt bài hi dù tài gii
 thay th ng sáng to. Vì th i dù mun hay

11
u cn chung sng vi thiên nhiên. Mi quan h a thiên nhiên
i không m thay th c.
Thiên nhiên gn bó vi s sinh tn ct hng s 
t l t nhiên nó  n vi i sng tinh thn ci.
      i chng có quan h gì vi thiên
nhiên ngoài vic ngm nhìn và li dng c li,  
rng Thiên Nhân hp nhi và thiên nhiên tn ta vào nhau, tác
ng qua li nhau.  quan ni
n thiên nhiên, yêu thiên nhiên và chung sng hài hòa vi thiên nhiên. 
mt l ng tình, thiên nhiên t cuc sng sinh hoi shóa
tinh thn ca coi.
“Hoa không thể không có bướm, núi không thể không có suối, đá
không thể không có rêu, nước không thể không có rong, cây lớn không thể
không có dây leo, và người không thể không đam mê một thứ g. Thưởng hoa

Tỉnh ra chim đã kêu vang quanh nhà
Gió mưa một trận đêm qua
Làm cho hoa rụng biết là dường bao
(Xuân hiểu, bn dch ca Nguyn Th Nc)
Trong cái  c th ng n thc. Ting
gi ca thiên nhiên khinh gic. S tnh thc   tr li
cc thiên nhiên. Nu thiu c
tiu v. Không khí giao cm c hin
ch:
Người đời đau khổ dường bao
Là nơi đất khách lao đao đnh này
Gió xuân như cũng thấu hay
Không cho cành liễu điểm đầy xanh non
(Lao đao đnh, 
S hô ng vi diu ca cnh vo nên ni bun diu vi trong phút
tng bii nên không n tô thêm sc xanh ca ngày
sinh ly. Thiên nhiên vp nhau trong khonh kh
c giao c c nhng va Nguyn Trãi:
Hái cúc ương lan hương bén áo
Tm hoa đp nguyệt tuyết xâm khăn
Đàn cầm suối trong tai dội

13
Còn một non xanh là cố nhân.
(Thuật hứng)
Nguyn Trãi tng làm mo m mi
bút hoa c c ng sóng, thiên h 
thì ông lui v  n sng vui vy vi thiên nhiên, xa ri cuc sng lun cúi vi cnh:
hoa thì hay héo c i. Nha Nguyy p thiên nhiên,
t nhng th n nhao bèo, rau mun mt mai, mt cuc, mt

















  . i Nhng thiên nhiên, gi thiên
nhiên, sùng bái và tôn th nó nên h có Tho. Bn chi Nht t t
n nay n thiên nhiên, bt c   p ca
thiên nhiên: o, kch Nô, ngh thut Bonsai, hi ho, Thic

14
bi tn ti ngoài thiên nhiên. i Nh
hn mình thn sc ca thiên nhiên. Thiên nhiên thi sng sinh hot
i sng tinh thn-i Nht.
t tách ri khi thiên
nhiên. Tình và c    nhau trong sáng tác, bi th   
 luôn dành v c bit cho thiên nhiên.
 nu ca tâm hn thi nhân mi thi, mi khu vc. n
vi thiên nhiên ca mi dân tc có nhc

vi t nhiên .
Mùa xuân n các vùng áp thp tràn qua b bia Nht
Bn, nhi  vi nhng tr; khi các vùng áp thp bu
phát trin khp bin Nht Bn, gió mnh t phía Nam thn gi là haru ichiban (gió
t ngt làm tuyt tan trên núi và hing foehn
còn có khi gây ho hon ln  bin Nht Bn. Mùa h bbaiu-tsuyu),
không khí Ogasawara bao trùm Nht Bm mùa h vào cui tháng by và
nht nng nóng n gia tháng tám. Mùa thu là mùa giông bão, thi tit
gii tia tháng i

15
 bu thn, gió Tây Bc thi tuyng
bng  phía bin Nht Bn, gió khô th
S chuyn dch mùa phc tp vi phi nhi t
rn to nên s chênh lch ln gia các vùng trong mùa  Nht
Bn là do tính phc tp ca ca cu ta cht. Nha cht và khí
hu ng trc tii sng sinh hohóa tinh thn ca
y. S khc nghit ca thiên nhiên không làm mv quy
ci ta có th nga nhng tr nghe
 quyên ca hót gia cái oi bc ci có nhng trn giông bão
nên cây phong thu thêm nhu và nu không có tuyt lnh thì i ta
bi Mi vo nên nhng
c sc ca x s này.
i Nht quan nim thiên nhiên mang mt m và huyn bí,
nó không phi do mng chí tôn nào sáng to ra mà thiên nhiên chính là bn thân
to hóa (zoka) là s sáng to và liên tc chuyn hóa. Thiên nhiên không ph thuc
i mà có s soi chiu trong chiu
 Tìm hiu mi giao cm ca con
i vi thiên nhiên, nó th hin hóa tinh thn ca dân tc Cm thc thiên
nhiên ci Nht da vào ba yu t.

Fuji-      i khuyên: “Nếu bn đến đây, hãy nhớ uống
nước từ những con suối tự nhiên, bn sẽ thực sự cảm nhận được ân huệ của to
hóa”.
Th ba, i Nht giao cm vi thiên nhiên vi mt   cng sinh.
i Nht Bn yêu t nhiên và tôn trng v p ca chúng và luôn to ra s hài
hòa vi chúng k c trong nhu kin khc nghit nht [6, tr.347]. H tin rng
c thng nhng u k diu mà thiên nhiên ban tng, th nên
 i phi sng gn bó, quan h   hòa hp vi thiên nhiên. Thiên
nhiên không tn ti ngoài cuc sng ci, vì vi không th i
u vi thiên nhiên mà sng thun theo thiên nhiên. i Nht sn sàng thoát khi
lòng t k (jiko hitei)  n vi thiên nhiên bng trng thái chân không ca Thin.
Thay vì phn kháng hay bo v, s thích nghi và hòa hp tr thành l
bn [1, tr.380].
i Nht cm th thiên nhiên không ch bng con mt yêu thiên nhiên mà
bng c tâm hn nhum màu Thn o, Thin tông, vì th hình nh thiên nhiên
mang tâm hn linh thiêng c a cm thc thiên
nhiên Nht Bn, nó nm trong ng ca Thin Trung Quc nói riêng và dòng
Thi  trn ln vi tình yêu thiên nhiên ca dân
tc nào. Tình yêu thiên nhiên ci Nht không ch th hin qua nhu cu tìm
n vi thiên nhiên mà còn trong mong mun mang thiên nhiên vào cuc sng hàng
ngày.Nakayama Kaneyoshi nói v v này: Hòa mnh và đồng nhất với thiên

17
nhiên là xúc cảm tiềm ẩn trong cội nguồn đời sống tinh thần của người Nhật Bản.
T quan nim  giao cm vi Nht luôn
ng ti thiên nhiên bng cái nhìn trực chỉ  y thiên nhiên trong v p
tinh khit . Nhn thiên nhiên ca Nht B
n mt h qu là s la chn hình thc phô din ngh thut phù hp, 
là th lo    i có thiên
o ngh thu 

H hữu lương phong, đông hữu tuyết
và sau này Dogen (1200-1253) tip ni:
Hoa xuân, hè rộn, trăng thu
Đông sang băng tuyết lnh trơ
Nh thi khc ca bn mùa khin ta nh n nhng v
ci thi hào Nguyn Du ca dân tc Vit Nam:
Hoa nở lá rơi đầy trước mắt
Bốn mùa tâm kính vẫn như như
S a thc nói bng hình nh ng h quay mà
nó th hin bng hoa n. Cnh sc thì chuyng không ngng ngh, hoa lá
thì xôn xao, y vy mà lòng i li rt bình thn, bi nc quy
lut c và thoát ra khi nhng y (như như).
Th vn hành, bn mùa luôn luôn chuyn và theo cùng vi nó là

18
c chân cng sng ca mình. Mùa nào thc 
 n vào mùa xuân, chim cu thì hay hót vào mùa hè, vphi mùa
thu m không có tuyt. Nhng biu
tng này tr  l ch  thành mt trong nhng
yu tính ci các bing 

 trên, mt s hình nh
ng xuyên xut hi núi Fuji vi v p tráng l,
ting chim Vân  ng, hoa cm
u mùa xuân, có th nó là s xut hin ca nh, hoa
qu, hoa m mùa hè, mùa thu thì có hoa dâm b
n không th thiu cái gió lnh và tuyt trng. 
thc y, ba tic thiên nhiên thng, phong phú khii ta say mê. Nhng
hình  thành bing cho sáng tác và tip nh
Mi tình ca thiên nhiên vi thi ca không phn haiku mi có mà thiên

Thiên nhiên có lúc hi tri, 
tri li sáng, sau nhng trn gió thì cây ci li thêm hi sinh. V p ca thiên nhiên
không phng mà nó có thi khc, có li
tànt ca s sinh ra và m
Chim yến thoát rồi
một ngày xuân đẹp
đến giờ tàn thôi
(Masaoka Shiki)
Nhng con chim yn nh mang xuân v cho cây ci ny lc, cho
 và mt bu không khí dp bao nhiêu thì khi
 s trng vng  li càng khó ly. cái
i xa, ch còn li khonh khc ngày tàn bao ph. t Bn yêu
n th thì s nui tic c s hu hn cp u không tránh
khi. Nhng vn ttheo dòng chy tho thành trm tích
 thut Nht Bn.
n Bashô, thiên nhiêi che ch, bao bc, nâng niu bàn chân ông
trong cui bn tri k vt
ng phiêu lãng. Tìm hiu thiên nhiên Bashô chính là n vi
toàn b các tác phm ca ông-nhng di ch c thc v p m l ca
c Mt Tri mc.
1.1.3. Thiên nhiên trong thi ca Matsuo Bashô
Hành trình cui Bashô là nhng chuyc chân

20
 m thiên nhiên
n là nhng ký hiu thm m mang tính chn c
ngh thut vi chung và thi ca Nht Bn nói riêng,
mà vi ông, ngay c i, c nhng vt nhân tt chichi
tr thành mt phn ca t nhiên. Nhng va Bashô không  tôn
vinh v p cto mà nó là sn phm ca nhng phút

về thăm quê ngoảnh li
Edo là cố hương.
Không ch ca thiên nhiên, mà vi Bashô luôn
n tình trong cc nhng mc nhng hình ca nhng
ki, l nhm
gp bt hnh, nhng cô gái bán thân, nhi lính b
n nhi bu mnh

Vượn hú não nề
hay trẻ bị bỏ rơi than khóc ?
gió mùa thu tái tê.
Trong ting khóc não n ca cu
a Bashô không phi s tng
n mà trong tình có cnh-n cnh nói tình. Nhng v
n s tinh t trong nhng khonh khn ng  ca Thin.
Chúng tôi s lý git v thiên nhiên Nht Bn li chu ng ca tôn
giáo  na s thm thc bit là Thin li rt ngh thut.
1.2. Thiền trong văn hóa Nhật Bản
1.2.1. Thiền Nhật Bản
---
ma. u th k VI, B--t-ma sang Trung Quc xem là  ca Thin
tông t
Trong ting Phn (Sanskrit), t Thin có ng nguyên là dhyâna i
ch theo âm thành Thin natrng ca nó
t     Pht giáo l c biu âm bng hai ch yoga (du già).
o Bà La Môn vn dùng ch  ch trng thái thng nht tinh
thn, ri sau này Phu âm bng samâdhi (tam mui)
 bày t cái ng. Nhng ch c dùng không
phân bit, hu dch ý, ta có th dùng nhng t Hán


vi Pht giáo truyn thng, xem s ng m sinh hot hàm cha
trong t ng cho toàn th h thng tu hc ca mình.
a t Thii t  sang Trung Qu thì
trong bi c có s bin hóa, phát trin v mu chúng ta

23
có th c. Trên thc t, trong Thiu xut hin nhng
yu t   y  , c thù,
thin vn ng. Chính nhng yu t i chính là ngun gc
sc hp dn ca Thin, và chúng vn tn tn ngày nay.
 ng, Thit khuôn mi ta
ng xem vic hoàn thành h thng Thi khai sinh ra mt
hình thc thù nht ca Trung Qucng thi, Thiu bit
thích ng vi Ph  ch s Thin Trung Quc b sáp
nhp vào lch s Pht giáo và ngng li   sau, Thin còn kinh qua nhiu thay
i tùy theo nhng bin chuyn xã hi, ngay c có n xã hi nn
khi Thin truyn Vit Nam, Tây Tng, Triu Tiên, Nht Bn, thì  mc,
Thin li có nhng bn sc khác nhau.
Mt khác, Thin không phi là vt s hu ca các thin có kh
p vi xã hi rng cho nên phm vi ct hn ra ngoài
 xem   Hc  Trung
Quc, các hình th thu,
tranh thy mc, các hio, kio,
o, tung Nô  Nht,  thy cánh tay ca Thin thi
c i, nh nhng ho ng bn b và có tm vóc ca trit gia Daisetsu Suzuki
Teitaro, Thic gii thiu rng rãi khp th gio nhng lãnh v
trit hc, thn hc, tôn giáo hc, tâm lý hc, tâm lý y hc, tâm phân hc, sinh lý hc
 có khác nhau, không ít thi nhiu, Thit trong nhiu khoa
hc. Thin bt ngun t   thành mt tông phác lc
truyn sang Trung Quc bit là sau thi ca Lc t Hu n

nói: ng, và c th tranh cãi. Lc t Hu n nói: Chng phi gió,
chng phng. Nghe câu này, hai v git mình run s. Tu
Thin là mt th nghim t do và truy cu hnh phúc ci trong cuc sng
tâm linh. Thing có cuc sp. Bu t i Tùy-
ng, Thinh nht là t i cn Nam
Tng. Tuy nhiên, khi hòa nhp vào xã hi, phi va chm vi thc t chính tr, lúc thì
b , lúc chu tha hi sng còn, Thit bn sc c
hu ca mình.
Cui cùng, tri qua hai triu Minh và Thanh, Thin Tông Trung Qu
bin chn ch suy tàn. Trong thm hin ti thn mt
cuc pha Thin. May mn thay, có nh c ngoài hãy còn
gìn gi c thin phong  mt m  
dn d có mt bn sc riêng là Thin Tông Nht Bc bin
rng rãi trên th gii vi cái tên Zen.

Trích đoạn Thiên nhiên trong các tập kỷ hành của Bashô Nghệ thuật đặc tả thiên nhiên trong các tập kỷ hành của Bashô Sabi-cái đẹp sâu lắng của nỗi cô đơn Wabi-cốt tủy của cái đẹp giản dị trong những khoảnh khắc trực ngộ Aware-nỗi buồn dịu nhẹ và vô thƣờng

---