Đọc chương Đất Nước, có thể thấy rõ dấu ấn của vốn tri thức văn
hoá nhà trường và sách vở, sự ảnh hường phong cách của một
nhà thơ nào đó. Tuy nhiên, đó vẫn là chương tiêu biểu và tinh tuý
nhất của trường ca Mặt đường khát vọng.
Chương Đất Nước trích trong trường ca Mặt đường khát vọng là sự cảm nhận của Nguyễn Khoa Điềm về
vai trò và những hi sinh to lớn của nhân dân trong công cuộc dựng nước và giữ nước lâu dài của dân tộc.
Cũng như những nhà thơ trẻ tiêu biểu của thời kì chống Mĩ, Nguyễn Khoa Điềm đã thể hiện những suy
ngẫm của mình về nhân dân thông qua những trải nghiệm của chính bản thân mình. Tư tưởng “Đất nước
của nhân dân, Đất nước của ca dao thần thoạỉ’ là tư tường chủ đạo, chi phối cả nội dung và hình thức
chương V của bản trường ca này.
Tư tưởng chủ đạo nói trên được Nguyễn Khoa Điềm thể hiện bằng một hình thức thơ trữ tình - chính
luận. Cái lí lẽ mà tác giả đưa ra nhằm thuyết phục người đọc thật giản dị: Không phải ai khác mà chính
nhân dân - những con người vô danh - đã kiến tạo và bảo vệ, giữ gìn đất nước, đã xây dựng nên những
truyền thống văn hoá, lịch sử hàng ngàn đời của dân tộc. Lí lẽ ấy nhà thơ không phát biểu một cách khô
khan, trừu tượng mà bằng hình ảnh gợi cảm, bằng giọng thơ sôi nổi tha thiết của mình. Thông qua những
vần thơ kết hợp giữa cảm xúc và suy nghĩ, trữ tình và chính luận, Nguyễn Khoa Điềm muốn thức tỉnh ý
thức, tinh thần dân tộc, tình cảm gắn bó với nhân dân, đất nước của thế hệ trẻ trong những năm chống Mĩ.
Mượn hình thức trò chuyện tâm tình với một người con gái yêu thương, kết cấu chương V của bản trường
ca có vẻ phóng túng, tự do, nhưng từ trong chiều sâu của thi tứ, cảm hứng của mỗi phần vẫn bám rất chắc
vào tư tưởng cốt lõi: Đất nước của nhân dân. Tư tưởng đó được nhà thơ thể hiện cụ thể, sinh động và
được triển khai trên các bình diện: trong chiều dài của thời gian (thời gian đằng đẵng) và trong bề dày của
truyền thống văn hoá, phong tục, tâm hồn và tính cách dân tộc. Ba phương diện ấy gắn bó, hoà quyện,
thống nhất chặt chẽ với nhau trong một “hệ quy chiếu. Đất nước của nhân dân vốn là linh hồn của cả bài
thơ.
Cả chương V của bản trường ca Mặt đường khát vọng như được bao bọc bởi không khí của văn hoá dân
gian. Nguyễn Khoa Điềm đã sử dụng rộng rãi và linh hoạt các chất liệu của văn hoá dân gian, từ ca dao,
tục ngữ đến truyền thuyết, cổ tích, từ phong tục tập quán đến thói quen sinh hoạt trong đời sống hàng
ngày của nhân dân. Những chất liệu ấy đã tạo nên một thế giới nghệ thuật vừa gần gũi, quen thuộc, vừa
sâu xa, kì diệu, đủ gợi lên được cái hồn thiêng của non sông, đất nước. Điều đó không đơn thuần chỉ là
thủ pháp nghệ thuật, cũng không phải chỉ là một tiếp thu có sáng tạo văn học dân gian, có thể nói, tư
tưởng Đất nước của Nhân dân là tư tưởng chủ đạo của bài thơ - đã thấm nhuần từ quan niệm đến cảm