B GIÁO D C VÀ ÀO T O
TR

NG

I H C KINH T TP. H

NGUY N TH T

CHÍ MINH

NG VI

TÁC
NG C A GIÁ D U
N
CÁN CÂN TH
NG M I - NGHIÊN C U
TH C NGHI M T I VI T NAM

LU N V N TH C S KINH T

TP. H Chí Minh, n m 2015


B GIÁO D C VÀ ÀO T O
TR

NG

I H C KINH T TP. H

TP. H Chí Minh, n m 2015


L i cam đoan
Tôi cam đoan lu n v n Th c S kinh t v i đ tài " Tác đ ng c a giá d u đ n cán
cân th

ng m i - nghiên c u th c nghi m t i Vi t Nam" là công trình nghiên

c u c a riêng tôi d

is h

ng d n c a PGS.TS. Nguy n Th Ng c Trang.

Các s li u, k t qu trong lu n v n là trung th c và ch a t ng đ

c công b trong

b t k công trình nào khác. Tôi s ch u trách nhi m v n i dung tôi đã trình bày
trong lu n v n này.
TP.H Chí Minh, ngày 08 tháng 09 n m 2015
Tác gi

Nguy n Th T

ng Vi


M CL C


NG 2: T NG QUAN LÝ THUY T VÀ B NG CH NG TH C

NGHI M V

M I QUAN H

GI A GIÁ D U VÀ CÁN CÂN TH

NG

M I .............................................................................................................................5
2.1. Cán cân th

ng m i d

2.2. Cán cân th

ng m i theo cách ti p c n m i quan h gi a đ u t và ti t ki m 6

2.2.1. Quan h cán cân th

i góc đ xu t nh p kh u ............................................5
ng m i đ i v i đ u t và ti t ki m...........................6

2.2.2. Thâm h t ngân sách và thâm h t th
2.3. Vai trò c a giá d u đ i v i cán cân th

ng m i ............................................7
ng m i ...............................................7


4.1.1. T ng quan .................................................................................................21
4.1.2. Tình hình cán cân th

ng m i v i m t s đ i tác th

4.1.3. Nguyên nhân thâm h t th

ng m i ................23

ng m i c a Vi t Nam ...................................25

4.1.3.1. C c u hàng hóa xu t kh u ................................................................26
4.1.3.2. C c u hàng hóa nh p kh u ...............................................................27
4.1.3.3. N ng l c c nh tranh c a doanh nghi p Vi t Nam .............................30
4.1.4. T ng quan th tr
4.1.4.1.Th tr

ng x ng d u Vi t Nam ...............................................34

ng x ng d u Vi t Nam và vai trò c a Nhà N

c...................34

4.1.4.2. Tình hình xu t kh u d u thô Vi t Nam..............................................37
4.1.4.3. Tình hình nh p kh u x ng d u Vi t Nam ..........................................42
4.1.4.4. Cán cân th

ng m i đ i v i xu t nh p kh u x ng d u Vi t Nam .....44


Danh m c tài li u tham kh o
Ph l c


DANH M C CH
Ký hi u
ADF

VI T T T

Tên Ti ng Vi t
Ki m đ nh ADF

Tên Ti ng Anh
Augemented DickeyFuller

AIC

Tiêu chu n Akaike

Akaike Information
Criterion

ARDL

Mô hình phân ph i tr t h i quy

Autoregressive Distributed
Lag



T s v n- s n l

c ngoài

ng t ng thêm

Foreign Direct Investment
Gross Domestic Product

Incremental Capital
Output ratio

IEA

C quan n ng l

ng th gi i

International Energy
Agency

IFS

Th ng kê tài chính

International Financial
Statistics

IMF


REER

T ch c các n

c xu t kh u d u

Organization of Petroleum

l a

Exporting Countries

T giá h i đoái th c

Real effective exchange
rate

SVAR

Mô hình t h i quy vector c u trúc

Structural Vector
Autoregression

VAR

Mô hình t h i quy vector

Vector Autoregression


World Trade Organization
Augemented DickeyFuller

AIC

Tiêu chu n Akaike

Akaike Information
Criterion

ARDL

Mô hình phân ph i tr t h i quy

Autoregressive Distributed
Lag

ASEAN

Hi p h i các qu c gia ông Nam Á Association of Southeast
Asian Nations

Vi t t t

Tên ti ng vi t

CCTM

Cán cân th

Hình 4.10 Kim ng ch XK d u thô Vi t Nam giai đ an 1999-2014 (t USD) ..........39
Hình 4.11 C c u XK d u thô theo n
Hình 4.12 S n l

c n m 2014 .................................................42

ng x ng d u các lo i NK giai đo n 2007 – 2014 (tri u t n) ........43

Hình 4.13 Kim ng ch NK x ng d u các lo i giai đo n 2007 – 2014 (t USD) ........43
Hình 4.14 C c u th tr
Hình 4.15 S n l

ng NK x ng d u Vi t Nam n m 2014 .............................44

ng XK so v i NK x ng d u Vi t Nam giai đo n 2007-2014 ......45

Hình 4.16 Kim ng ch XK so v i NK x ng d u Vi t Nam giai đo n 2007-2014 .....45
Hình 4.16 K t qu ki m đ nh tính n đ nh c a mô hình VAR (v i b

c tr là 6) ...51

Hình 4.17 K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ng theo tr t t (4.1) ....53
Hình 4.18a K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ng tr t t (4.2) ..........57
Hình 4.18b K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ng tr t t (4.3) ..........57
Hình 4.18c K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ng tr t t (4.4) ..........58
Hình 4.18d K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ng tr t t (4.5) ..........58
Hình 4.18e K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ng tr t t (4.6) ..........59
Hình 4.19 K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock gi m theo tr t t (4.1) ...59



Ph l c 2: K t qu ki m đ nh tính n đ nh c a mô hình VAR (v i s b
Ph l c 3: K t qu ki m đ nh đ ng liên k t (s b
Ph l c 4: K t qu phân rã ph

ng sai

c tr là 7)

c tr là 7)


1

TÓM T T
Nghiên c u này là m t các ti p c n m i nh m đánh giá nh h
lên tình tr ng thâm h t cán cân th

ng c a giá d u

ng m i Vi t Nam trong nh ng n m g n đây.

Tác gi ch n phân tích giá d u th gi i vì đa s

ngu n nguyên li u x ng d u s

d ng trong n

c đ u qua nh p kh u, Vi t Nam tuy có xu t kh u nh ng s n ph m

ch d ng l i

ng m i, t giá, s n l

ng công nghi p.


2

CH

NG 1: M

U

1.1. Lý do ch n đ tài
Cân b ng cán cân th

ng m i luôn là m i quan tâm hàng đ u c a các nhà ho ch

đ nh chính sách, đ c bi t là đ i v i các n

c đang phát tri n nh Vi t Nam. Vi t

Nam đã đ i m t v i tình tr ng thâm h t th

ng m i trong th i gian dài t nh ng

n m 1992 cho đ n n m 2010, t n m 2011 m i b t đ u có th ng d cho đ n nay.
Tuy nhiên m c đ th ng d r t th p và theo nhi u chuyên giá đánh giá kh n ng tr
l i tình tr ng nh p siêu c a Vi t Nam trong nh ng n m t i là r t cao. V y đâu là
nguyên nhân gây ra tình tr ng nh p siêu này? ã có r t nhi u bài nghiên c u v v n


ki m tra xem giá d u có ph i là y u t tác đ ng đ n cán cân th

ng m i Vi t Nam

hay không tác gi đã l a ch n đ tài nghiên c u “Tác đ ng giá d u đ n cán cân
th

ng m i – nghiên c u th c nghi m t i Vi t Nam”.

1.2. Tính c p thi t c a đ tài
Vi c xác đ nh nguyên nhân gây ra thâm h t th
là r t c n thi t, vì thâm h t th

ng m i c a Vi t Nam hi n nay

ng m i ph n nh nhi u m t cân đ i trong n n kinh

t và ch khi nào xác đ nh chính xác nguyên nhân gây ra thâm h t thì m i có th
đ a ra các gi i pháp h p lý đ đ a cán cân th
Nh đã phân tích, Vi t Nam là m t n

ng m i v tr ng thái cân b ng.

c nh p kh u x ng d u và chi m trung

bình 10% t ng kim ng ch nh p kh u c a c n

c m i n m. Tuy có xu t kh u nh ng


ng nghiên c u

đ tđ

c m c tiêu nghiên nh trên, lu n v n h

ng đ n các đ i t

ng nghiên

c u nh sau:
- Tr giá xu t nh p kh u và cán cân th

ng m i Vi t Nam;

- Giá d u th gi i;
- T giá th c VND/USD;
- Giá tr s n l

ng công nghi p.

1.5. Ph m vi nghiên c u
Lu n v n đi vào nghiên c u tác đ ng c a các cú shock giá d u lên cân b ng cán
cân th

ng m i Vi t Nam t n m 1999 đ n n m 2014.

Tr ng tâm lu n v n ch y u phân tích tác đ ng c a giá d u, t giá, s n l

ng

1.7. B c c lu n v n
Ngoài l i m đ u, k t lu n và danh m c các tài li u tham kh o lu n v n đ
chia là 5 ch

c

ng

- Ch

ng 1: M đ u

- Ch

ng 2: T ng quan lý thuy t và b ng ch ng th c nghi m v m i quan h

gi a giá d u và cán cân th

ng m i

- Ch

ng 3: Ph

ng pháp nghiên c u

- Ch

ng 4: Th o lu n k t qu nghiên c u


giá tr hàng xu t kh u l n h n giá tr hàng nh p kh u.
2.1. Cán cân th
D

ng m i d

i góc đ xu t nh p kh u

i góc đ xu t nh p kh u, cán cân này ph n ánh nh ng kho ng thu chi v xu t

nh p kh u hàng hóa trong m t th i k nh t đ nh. Khi cán cân th
đi u này có ngh a là n
kh u và ng
đã thu đ

c đó đã thu đ

c l i, khi cán cân th

ng m i th ng d

c t xu t kh u nhi u h n ph i tr cho nh p

ng m i thâm h t đi u này có ngha là n

c đó

c t xu t kh u ít h n ph i tr cho nh p kh u.

Cán cân th

i tiêu dùng và các doanh nghi p trong n

s mua hàng nhi u h n t n

c ngoài, trong khi xu t kh u sang n

c h u nh

c khác l i s t

gi m.
nh h

ng c a thu nh p qu c dân: N u thu nh p c a m t qu c gia t ng theo

m t t l cao h n t l t ng c a qu c gia khác, cán cân th

ng m i s thâm h t n u


6

các y u t khác b ng nhau. Do m c thu nh p th c t t ng nhu c u tiêu th hàng hóa
c ng t ng nh t là đ i v i các hàng hóa nh p kh u.
nghiên c u c a Singh (2002) v tr
s t
n

n



c

nh p kh u n u đ ng ti n c a h m nh, k t qu nhu c u hàng hóa đó s gi m.
minh h a, Qnafowora’s (2003) ki m đ nh nh h
cán cân th

ng c a thay đ i t giá th c v i

ng m i. Nghiên c u c a Qnafowora’s đi u tra ba n

Malaysia, Indonesia và Thái Lan trong th

ng m i song ph

c ASEAN là

ng v i Hoa K và

Nh t B n b ng cách s d ng mô hình s a l i đ ng liên k t (Vector Error Correction
Model (VECM)). K t qu cho th y trong dài h n t giá th c t
lên cán cân th
t

ng quan đ

ng m i trong các tr

nh h


ng m i.

ng m i theo cách ti p c n m i quan h gi a đ u t và ti t

ki m
2.2.1. Quan h cán cân th

ng m i đ i v i đ u t và ti t ki m

Theo lý thuy t kinh t h c d

i góc đ đ u t và ti t ki m, thâm h t th

ng m i

(thành ph n chính gây thâm h t tài kho n vãng lai) là do s m t cân đ i gi a đ u t
và ti t ki m. Chúng ta s d ng m t đ ng th c c b n trong kinh t h c nói lên quan
h gi a thâm h t th

ng m i, m c ti t ki m và đ u t nh sau: TB = S – I


7

Trong đó, TB (trade balance) là m c thâm h t/ th ng d c a cán cân th

ng m i,

S (domestic savings) là m c ti t ki m trong n n kinh t và I (investment) là đ u t .
ng th c c b n này cho th y rõ m i quan h gi a thâm h t cán cân th

c m i quan h gi a thâm h t ngân sách và thâm h t
trên nh sau:

TB = Sp + Sg – I
= (Y – T – C) + (T – G) – I
Trong đó, Sp là ti t ki m c a khu v c t nhân, Sg là chênh l ch gi a thu ngân
sách (T) và chi tiêu c a chính ph (G). Con s chênh l ch gi a thu (T) và chi ngân
sách (G) chính là thâm h t ngân sách. T đ ng th c trên, ta th y vi c t ng ti t ki m
c a khu v c t nhân s c i thi n thâm h t th
thâm h t ngân sách s d n t i thâm h t th

ng m i. Vi c t ng đ u t và t ng

ng m i (nguyên nhân chính làm thâm

h t tài kho n vãng lai). Và nh v y, n u các y u t khác không thay đ i, thì r t có
th chính thâm h t ngân sách s d n t i thâm h t th

ng m i nói riêng và tài kho n

vãng l i nói chung. M t trong nh ng nguy c gây ra kh ng ho ng kinh t , đó là v n
đ thâm h t kép: v a thâm h t tài kho n vãng lai l n, l i v a thâm h t ngân sách
chính ph c ng l n. Hi n nay, theo các báo cáo c a Ngân hàng Th gi i (WB) thì
d

ng nh Vi t Nam đang g p ph i v n đ thâm h t kép.

2.3. Vai trò c a giá d u đ i v i cán cân th

ng m i


t i B c M và m t s n i khác c ng là nguyên nhân gây nên bi n đ i m nh m giá
d u trong th i gian g n đây.
Nhu c u v n ng l

ng d u không co giãn theo giá trong ng n h n do n ng l c

s n xu t, tiêu th và d tr không th đi u ch nh trong ng n h n, đ u này d n đ n
khi giá d u t ng cao chi phí nh p kh u d u t i các n
th i gian, cân b ng cán cân th

ng m i s đ

c c ng t ng lên đáng k . Qua

c đi u ch nh thông qua s thay đ i

c a các nhân t chi phí, t giá và s thay đ i trong s n xu t, tiêu dùng hàng hóa
d ch v .
C ng theo nghiên c u c a Kilian et al., (2009) và Le and Chang (2013), giá d u
bi n đ ng làm thay đ i giá c , kh i l

ng hàng hóa d ch v giao d ch và thay đ i

các danh m c đ u t ra bên ngoài. D u t ng giá khi n cho giá thành s n xu t cao
h n do giá nguyên li u đ u vào nh p kh u t ng, đ ng th i v i s không linh ho t
c a vòng quay v n và các chính sách v ti n l
s n xu t tr c ti p. Giá c hàng hóa trong n
đ i s d n đ n tình tr ng l m phát.
c n ph i đi u ch nh thông qua th tr

c nh p kh u d u lúc

này, n u chính ph v n mu n duy trì m c đ chi tiêu thì ph i gi m các kho n ti t
ki m.Vay n n

c ngoài là cách đ chính ph bù đ p cho kho n gi m ti t ki m đ

v n đ m b o n đ nh trong ho t đ ng đ u t c a n n kinh t . Tuy nhiên tình hình s
tr nên t i t h n khi giá d u liên t c t ng hay t ng quá m nh s khi n cho các nhà
đ ut n
lai. Tr

c ngoài nghi ng v kh n ng thu h i các kho n vay c a h trong t
ng h p x u có th x y ra chính là d n đ n thâm h t ngân sách nhà n

ng

c.

V i hai cách nhìn nh n trên, có th th y r ng khi giá d u t ng có th gây ra tình
tr ng thâm h t kép t i các n

c nh p kh u d u.


9

nh h

ng giá d u đ n toàn b n n kinh t đ

i nhân nhi u m t nh

t l th t nghi p t ng, l m phát t ng, an sinh xã h i s t gi m, ch t l

ng cu c s ng

đi xu ng, và n ng h n s gây nên tình tr ng phát tri n không b n v ng. Ngoài ra
khi giá d u t ng cao làm m t cân đ i cán cân th
c ng s x y ra v i m t n

ng m i c a m t n

c thì có th

c khác, n u m t cân đ i x y ra trên di n r ng s t o nên

kh ng ho ng kinh t toàn c u. Vì v y, Chính ph c n đ y m nh nghiên c u, khai
thác các ngu n n ng l

ng m i thay th đ gi m s ph thu c vào giá d u.


10

Hình 2.1 Khung lý thuy t
• Kh ng ho ng kinh t toàn c u
• L m phát
• An sinh xã h i và ch t l ng cu c s ng
• Phát tri n không b n v ng
Th ng m i

l ng t ng

Cú s c giá
d u

• S n xu t d u
• Nhu c u s d ng
d u
• Th tr ng d u
th gi i
• L ng c u d u t i
Trung Qu c và
M

Ngu n: Hassan và Zaman (2012)

2.4. Các b ng ch ng th c nghi m v m i quan h gi a giá d u và cán cân
th

ng m i

2.4.1. Các nghiên c u c a tác gi n

c ngoài

Nh ng n m g n đây, bên c nh các y u t v mô nh t giá h i đoái, thu nh p
qu c dân th c trong n

c hay thu nh p qu c dân th c c a các đ i tác th



i đây, tác

ng m i và tác đ ng c a

c trên th gi i:

Nghiên c u c a Mussa (2000) v

nh h

ng c a giá d u t ng lên n n kinh t

toàn c u trong giai đo n t 1970 – 2000. Các qu c gia nh p kh u d u đ
trong bài nghiên c u này bao g m:

n

c s d ng

, Hàn Qu c, Pakistan, Phillippin, Thái

Lan và Th Nh K . K t qu nghiên c u ch ra r ng giá d u t ng d n đ n gia t ng
chi phí s n xu t hàng hóa d ch, d ch v trong đó có c t ng giá n ng l

ng đi n đ u

vào. Giá thành s n xu t t ng gây s c ép gi m l i nhu n. Bài nghiên c u này c ng
ch ng minh có m i quan h dài h n gi a th tr



ng niên c a các n

c t n m 1960 đ n n m 2005. K t qu

nghiên c u cho th y khi giá d u t ng s làm gi m thu nh p kh d ng kéo theo s n
xu t công nghi p b trì tr vì khi thu nh p kh d ng th p s tác đ ng tiêu c c đ n
nhu c u tiêu dùng hàng hóa. Nghiên c u c ng ch ra r ng hàng hóa giao d ch ph n
ng m t cách m nh m v i giá d u thô, c th m i quan h gi a ch s giá c a
nh ng hàng hóa không ph i là n ng l

ng và giá d u thô là 0,16.


12

Nghiên c u c a Malik (2008b) v m i quan h gi a giá d u và các bi n kinh t
v mô v s n l

ng đ u ra và t c đ phát tri n trong giai đo n t quý 1 n m 1979

đ n quý 2 n m 2008 thông qua s li u v đ

ng IS, chính sách ti n t và đ

ng

cong Phillips c a Pakistan. K t qu nghiên c u ch ra r ng khi có s thay đ i giá
d us
ng


Ngân hàng th gi i và IFS (2011) do IMF và EIA phát hành đ phân tích m i quan
h gi a các cú shock giá d u lên cán cân th

ng m i Pakistan trong giai đo n t

n m 1975 đ n n m 2010. K t qu cho th y có m i quan h dài h n gi a các bi n
nghiên c u v i cân b ng cán cân th
chi u lên cán cân th
ng

ng m i. T giá và giá d u tác đ ng ngh ch

ng m i v i h s t

c l i chênh l ch s n l

ng quan tu n t là -0,342% và -0,382%,

ng có m i quan h cùng chi u v i h s t

ng quan là

0.0239%.
2.4.2. Các nghiên c u c a tác gi trong n

c

Trong nhi u n m qu a ãđ có nhi u nghiên c u khác nhau v các nhân t
h


ng Hào (2007) v “M i

ng m i quan h gi a t giá h i

ng m i Vi t Nam b ng cách s d ng lý thuy t

ng liên k t

(Cointegration theory) và mô hình hi u ch nh sai s (ECM – Error Correction


13

Model), đ s d ng mô hình đ nh l

ng tác gi tính toán hai bi n s này v i s li u

quý l y t ngu n s li u c a Th ng kê tài chính qu c t (IFS). Th i k nghiên c u
đây là t quý 1 n m 1995 đ n quý 4 n m 2005 và quý 1 n m 1995 là k
l p t giá th c đa ph
th c đa ph

ng. Các đ i tác th

g c đ xác

ng m i l n có m t trong tính toán t giá

ng g m: Singapore, Nh t, M , Trung Qu c, Hàn Qu c, H ng Kông,

th

ng m i Vi t Nam”, trong nghiên c u này, tác gi đã tính toán t giá th c đa

ph

ng và đo l

ng tác đ ng c a t giá th c đ n ho t đ ng xu t nh p kh u. Tác gi

s d ng s li u t nhi u ngu n khác nhau và ch n k g c là quý 1 n m 1999 đ tính
t giá th c đa ph

ng và có 10 đ ng ti n đ

c ch n đ a vào r ti n t đ tính t giá

th c đó là đ ng SGD (Singapore), THB (Thái Lan), TWD ( ài Loan), KRW (Hàn
Qu c), JPY (Nh t), CNY (Trung Qu c), EUR c a

c và Pháp, USD (M ). Theo

tác gi s bi n đ ng c a t s xu t kh u trên nh p kh u ch u s tác đ ng tích c c
c a t giá th c đa ph
th

ng (+1,0777) trong khi thu nh p th c các qu c gia đ i tác

ng m i có tác đ ng tiêu c c (-4,7362).
Nghiên c u c a Bùi Trinh và c ng s (2011) s d ng ph

h t các máy móc, nguyên v t li u chính đ u ph i nh p kh u. Ngoài ra, tình tr ng
này ph n nào do hi u qu s n xu t c a Vi t Nam ngày càng kém, t l chi phí trung
gian trên giá tr s n xu t t ng lên đáng k t giai đo n 2000-2009.
Nguy n Th Kim Thanh (2012) đánh giá m c đ

nh h

ng c a t giá đ n xu t

nh p kh u c a Vi t Nam. Theo tác gi , c c u hàng xu t kh u c a Vi t Nam ch
y u là hàng nông th y s n, s n ph m tài nguyên và trong c u thành các m t hàng
xu t kh u, nguyên li u nh p kh u chi m t tr ng đ n 70% là giá tr hàng nh p kh u.
Do v y, m t s gi m giá VND không ch c đã làm t ng c

ng kh n ng c nh tranh

c a hàng xu t kh u. Bên c nh đó, n ng l c s n xu t hàng hóa thay th nh p kh u và
hàng hóa đ tiêu chu n xu t kh u

Vi t Nam đ u còn h n ch . T đó, tác gi cho

r ng vi c đi u hành t giá nh m thúc đ y xu t kh u và h n ch nh p kh u là v n đ
mang tính trung h n.
th

đánh giá tác đ ng c a phá giá đ i v i cân b ng cán cân

ng m i, tác gi s d ng k t qu

cl