VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT
---------0o0---------

LÊ ĐỨC THANH

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM KHU HỆ THỰC VẬT KHU KHE NƢỚC TRONG
ĐỂ ĐỀ XUẤT THÀNH LẬP KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN
KHE NƢỚC TRONG, TỈNH QUẢNG BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC SINH HỌC

Hà Nội – 2013
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT
---------0o0---------

LÊ ĐỨC THANH

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM KHU HỆ THỰC VẬT KHU KHE NƢỚC TRONG
ĐỂ ĐỀ XUẤT THÀNH LẬP KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN
KHE NƢỚC TRONG, TỈNH QUẢNG BÌNH

Chuyên ngành: Thực vật học
Mã số: 60420111

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC SINH HỌC

điều kiện, chỉ bảo, hƣớng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực tập và
hoàn thành luận văn tốt nghiệp.
Tôi xin trân trọng cảm ơn các cơ quan trong tỉnh Quảng Bình: Sở Nông
nghiệp và PTNT; Sở Tài nguyên và Môi trƣờng; Chi cục Kiểm lâm; Chi cục Phát
triển lâm nghiệp; Chi cục Phát triển nông thôn; phòng Nông nghiệp và PTNT; phòng
Tài nguyên và Môi trƣờng huyện Lệ Thủy, cán bộ, nhân viên BQL rừng phòng hộ
Động Châu đã tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực tập.
Tôi xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học, các chuyên gia trong lĩnh vực đã
tận tình giúp đỡ, đóng góp ý kiến quý báu trong quá trình thực hiện luận văn.
Cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của đồng nghiệp, anh em, bạn bè và các học
viên trong lớp K15-SH đã ủng hộ, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn.
Do điều kiện thời gian và năng lực còn hạn chế, bản thân tôi cũng đã cố
gắng, nỗ lực hết mình đề hoàn thành luận văn tốt nghiệp, song sẽ không tránh khỏi
những khiếm khuyết. Rất mong đƣợc các thầy, cô, các nhà khoa học, các đồng
nghiệp tiếp tục đóng góp ý kiến để đề tài nghiên cứu đƣợc hoàn thiện hơn.
Tôi xin cam đoan các số liệu thu thập, kết quả xử lý, tính toán là trung
thực, khách quan.
Tôi xin trân trọng cảm ơn.
Hà Nội, tháng 12 năm 2013
Tác giả
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

ii

Lê Đức Thanh
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

3.1 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu .......................................................... 33
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

ii

3.1.1. Vị trí ......................................................................................................... 33
3.1.3. Địa hình.................................................................................................... 34
...................................................................................... 35
3.2 Đặc điểm kinh tế, xã hội khu vực nghiên cứu ................................................. 36
..................................................................... 36
...................................................................................... 38
............................................................................ 42
3.3 Đánh giá các điều kiện đối với việc quản lý, bảo vệ khu hệ thực vật trong
vùng. ...................................................................................................................... 44
CHƢƠNG 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ................................. 46
4.1. Đặc điểm khu hệ thực vật ............................................................................... 46
4.1.1. Hệ sinh thái .............................................................................................. 46
4.1.2. Thảm thực vật rừng.................................................................................. 49
4.1.3. Thành phần thực vật bậc cao có mạch ..................................................... 59
4.1.5. Đa dạng thực vật theo các yếu tố địa lý thực vật ..................................... 62
........................................................ 64
4.1.7. Giá trị tài nguyên thực vật ....................................................................... 68
4.2. Hiện trạng quản lý khu vực nghiên cứu ......................................................... 69
........................................... 69
4.2.2. Hiện trạng tổ chức quản lý....................................................................... 69
4.2.3. Cơ sở vật chất và trang thiết bị hiện có ................................................... 70
.......................................................................... 71
4.3. Các mố

i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Nghĩa của các chữ viết tắt

BQL

Ban quản lý

BTTN

Bảo tồn thiên nhiên

BVNN

Bảo vệ nghiêm ngặt

CHDCND

Cộng hòa Dân chủ Nhân Dân

CP

Chính phủ

CTNS21VN

Chƣơng trình nghị sự 21 của Việt Nam


Phục hồi sinh thái

PTBV

Phát triển bền vững

ODB

Ô dạng bản

OTC

Ô tiêu chuẩn

QĐ

Quyết định

RĐD

Rừng đặc dụng

RPH

Rừng phòng hộ

UBND

Uỷ ban nhân dân


10

Bảng 2.1

Ký hiệu độ nhiều (độ dầy rậm) thảm tƣơi

26

Bảng 3.1

Diện tích, dân số và lao động

36

Bảng 3.2

Thành phần dân tộc

36

Bảng 3.3

Cơ cấu sử dụng đất

37

Bảng 3.4

38


Bảng 4.2

Thành phần thực vật khu vực Khe Nƣớc Trong

56

Bảng 4.3

Mƣời họ thực vật có số loài lớn nhất trong KVNC

57

Bảng 4.4

Mƣời chi thực vật có số loài nhiều nhất trong KVNC

58

Bảng 4.5

Các yếu tố địa lý thực vật

59

Bảng 4.6

Danh lục các loài thực vật quý hiếm bị đe dọa

61


Bảng 4.12

Đánh giá các giá trị bảo tồn so với tiêu chí rừng đặc dụng

76

Bảng 4.13

Diện tích các kiểu rừng phân khu bảo vệ nghiêm ngặt

79

Bảng 4.14

Diện tích các kiểu rừng phân khu phục hồi sinh thái

80

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

iii

Tên bảng
Bảng 4.15

Nội dung



32

Hình 4.1

Ảnh hệ sinh thái rừng trên núi đất

44

Hình 4.2

Ảnh hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi

45

Hình 4.3

Ảnh hệ sinh thái đồng cỏ

46

Hình 4.4

Ảnh hệ sinh thái ngập nƣớc sông suối

46

Hình 4.5

Ảnh rừng kín thƣờng xanh mƣa mùa á nhiệt đới núi thấp


55

Hình 4.11

Hiện trạng cơ cấu tổ chức quản lý

65

Hình 4.12

Sơ đồ cơ cấu tổ chức Ban quản lý

85

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

1

Thực vật là yếu tố cơ bản của sự sống trên Trái Đất, tạo lớp phủ bề mặt trái
đất, tạo sinh cảnh động thực vật, tạo các mối quan hệ sinh thái. Không có thực vật
thì nhiều sinh vật khác cũng không thể tồn tại, vì các dạng sinh vật khác đều trực
tiếp hoặc gián tiếp phụ thuộc vào thực vật và về cơ bản đều sử dụng thực vật nhƣ là
nguồn thức ăn.
Giới Thực vật nói chung, thực vật rừng nói riêng giữ vai trò quan trọng đối với
các hệ sinh thái. Hệ thực vật không chỉ cung cấp nguồn thức ăn, vật liệu xây dựng,
thuốc chữa bệnh mà còn tham gia vào quá trình giữ đất, giữ nƣớc, điều hoà khí hậu
cải thiện môi sinh. Nhƣng dƣới sức ép khai thác tài nguyên ngày một lớn của con

huyện Bố Trạch, Quảng Ninh và Lệ Thủy (Quảng Bình) sang huyện Hƣớng Hóa
(Quảng Trị). Đây là một trong những diện tích rừng tự nhiên liên tục rộng lớn ở
Việt Nam và chỉ còn thấy tồn tại ở một vài khu vực dọc biên giới Việt Lào và ở Tây
Nguyên. Hơn nữa, khu vực Khe Nƣớc Trong còn bảo tồn đƣợc một diện tích lớn
kiểu rừng nhiệt đới thƣờng xanh còn tính chất nguyên sinh trên vùng đất thấp. Đây
là kiểu rừng đã trở nên rất hiếm ở Việt Nam do chúng bị tác động mạnh và bị thu
hẹp ở các vùng khác trên toàn quốc. Những giá trị đa dạng sinh học ở đây đáp ứng
đầy đủ các tiêu chí thành lập khu bảo tồn thiên nhiên trong hệ thống rừng đặc dụng
Việt Nam.
Xuất phát từ thực tế đó, chúng tôi chọn thực hiện đề tài "Nghiên cứu đặc điểm
khu hệ thực vật để đề xuất thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Khe Nước Trong,
tỉnh Quảng Bình" nhằm bảo tồn hệ sinh thái rừng, các loài động, thực vật quý
hiếm, đặc hữu, đặc trƣng cho vùng thấp của dãy Trƣờng sơn, góp phần vào chiến
lƣợc bảo tồn thiên nhiên, bảo tồn đa dạng sinh học, phòng hộ môi trƣờng và phát
triển bền vững trong khu vực miền Trung nói riêng và Việt Nam nói chung.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

3

Chƣơng 1
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Các khái niệm liên quan đến khu hệ thực vật và bảo tồn.
(1) Thực vật
Thực vật là những sinh vật có khả năng tạo cho mình chất dinh dƣỡng từ
những hợp chất vô cơ đơn giản và xây dựng thành những phần tử phức tạp nhờ
quá trình quang hợp, diễn ra trong lục lạp của thực vật. Nhƣ vậy thực vật chủ yếu
là các sinh vật tự dƣỡng. Quá trình quang hợp sử dụng năng lƣợng ánh sáng đƣợc

sử, tác động của con ngƣời và mối tƣơng quan giữa các loài thực vật với nhau, cũng
nhƣ cấu tạo diễn thế nguồn gốc và nguyên nhân phân bố [33].
(4)

[6].
(5) Bảo tồn
Theo định nghĩa của IUCN (1991): “Bảo tồn là sự quản lý, sử dụng của con
ngƣời về sinh quyển nhằm thu đƣợc lợi nhuận bền vững cho thế hệ hiện tại trong khi
vẫn duy trì tiềm năng để đáp ứng những yêu cầu và nguyện vọng của thế hệ tƣơng
lai” [17].
(6) Bảo tồn sinh học (Biological Conservation)
Bảo tồn sinh học là biện pháp đặc biệt để duy trì và bảo vệ động thực vật quý
hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng [28].
(7) Bảo tồn tại chỗ (in-situ conservation)

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

5

Bảo tồn tại chỗ là khoanh vùng bảo tồn động thực vật tại nơi gốc mà chúng
sống. Đây đƣợc coi là phƣơng pháp ƣu tiên và tốt nhất để bảo tồn động thực vật quý
hiếm [28].
(8) Bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ conservation)
Bảo tồn chuyển chỗ là biện pháp di chuyển động thực vật từ nơi nguyên gốc
mà chúng đã và đang sống đến nơi khác để gìn giữ bảo vệ, kể cả gìn giữ hay bảo
quản toàn bộ hoặc một phần động thực vật trong điều kiện đông lạnh (cryoreservation) ở trong phòng thí nghiệm. Biện pháp này đƣợc áp dụng khá phổ biến,
đặc biệt, trong trƣờng hợp nơi ở nguyên gốc của động thực vật bị thu hẹp hoặc bị đe
dọa khác cần phải di chuyển động thực vật để bảo vệ, nhân nuôi và thả lại tự nhiên

H.G. Champion (1936) khi nghiên cứu các kiểu rừng Ấn Độ - Miến Điện đã
phân chia thành 4 kiểu thảm thực vật lớn theo nhiệt độ đó là: nhiệt đới, á nhiệt đới,
ôn đới và núi cao.
J. Beard (1938) đƣa ra hệ thống phân loại gồm 3 cấp (quần hợp, quần hệ và
loạt quần hệ). Ông cho rằng rừng nhiệt đới có 5 loạt quần hệ; loạt quần hệ rừng
xanh từng mùa; loạt quần hệ khô thƣờng xanh; loạt quần hệ miền núi; loạt quần hệ
ngập từng mùa và loạt quần hệ ngập quanh năm [2].
Maurand (1943) nghiên cứu về thảm thực vật Đông Dƣơng đã chia thảm
thực vật Đông Dƣơng thành 3 vùng: Bắc Đông Dƣơng, Nam Đông Dƣơng và vùng
trung gian. Đồng thời ông đã liệt kê 8 kiểu quần lạc trong các vùng đó [18].

,
. (2)

[24].
Tổ chức FAO, 1989 đã xây dựng phƣơng pháp phân loại và vẽ bản đồ
thảm thực vật cho khu vực nhiệt đới Châu Á (Classification and mapping of
vegetation types in tropical asia). Tài liệu này đã chia khu vực nhiệt đới Châu Á
thành 10 hệ sinh thái thực vật (Eco-floristic zones). Tài liệu này cũng xác định
các kiểu thảm thực vật cho từng nhóm quốc gia, trong đó Việt Nam và Lào đƣợc
ghép chung một nhóm.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

7

(2) Hệ thực vật
Trên thế giới, tổng số loài thực vật hiện nay có nhiều biến động và chƣa
. Các nhà thực vật

Vuwssotxki (1915), Alokhin (1904), Craxit (1927), Sennhicốp (1933), Creepva
(1978)… Theo các tác giả thì mỗi vùng sinh thái sẽ hình thành thảm thực vật đặc
trƣng, sự khác biệt của thảm này so với thảm khác biểu thị bởi thành phần loài,
thành phần dạng sống, cấu trúc và động thái của nó. Vì vậy, việc nghiên cứu thành
phần loài, thành phần dạng sống là chỉ tiêu quan trọng trong phân loại loại hình
thảm thực vật [30].
1.2.2. Hệ thống các khu bảo tồn trên thế giới
(1) Khu bảo tồn thiên nhiên và Công ước Đa dạng sinh học
Trong vài thập kỷ qua, các khu BTTN trên thế giới đang có xu hƣớng tăng cả
về số lƣợng và diện tích. Theo tạp chí Khu BTTN, Tập 14, số 3, năm 2004, trên thế
giới có hơn 100.000 khu BTTN chiếm 11,7% diện tích đất liền toàn thế giới. Vƣờn
quốc gia chiếm số lƣợng và diện tích lớn nhất, tiếp đến là các khu bảo tồn loài và
sinh cảnh.
Công ƣớc ĐDSH (1992) xác định các khu BTTN là công cụ hữu hiệu và có
vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học “tại chỗ”. Tại điều 8 “Bảo tồn tại
chỗ” của Công Ƣớc có các mục (a), (b) và (c) qui đinh rõ các nƣớc tham gia công
ƣớc ĐDSH có trách nhiệm thành lập hệ thống khu BTTN, xây dựng các hƣớng dẫn
lựa chọn, thành lập và quản lý các khu BTTN, và quản lý tài nguyên sinh học bên
trong các khu BTTN để đảm bảo bảo tồn và sử dụng bền vững.
(2) Hệ thống phân hạng quốc tế các khu BTTN theo IUCN
Nguồn gốc của các khu BTTN “hiện đại” có từ thế kỷ thứ 19. Vƣờn quốc gia
Yellowstone là Vƣờn quốc gia đầu tiên trên thế giới, đƣợc thành lập tại Mỹ năm
1872. Trong quá trình hình thành và phát triển các khu BTTN, mỗi nƣớc đều có
cách tiếp cận riêng, không có các tiêu chuẩn hoặc thuật ngữ chung, điều này gây trở
ngại cho việc chia sẻ các ý tƣởng và kinh nghiệm về khu BTTN trong phạm vi khu
vực và toàn cầu.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

/>

10

+ Làm mô hình minh hoạ về môi trƣờng tự nhiên cho công tác nghiên cứu
khoa học, giám sát môi trƣờng và giáo dục;
+ Khuyến khích các hoạt động nghiên cứu khoa học và giáo dục để góp phần
nâng cao phúc lợi cho ngƣời dân và bảo vệ môi trƣờng cho các khu bảo tồn;
+ Hỗ trợ đời sống và các hoạt động kinh tế sao cho hài hoà với thiên nhiên
và bảo tồn các công trình văn hoá và xã hội của cộng đồng;
+ Tạo cơ hội để cho ngƣời dân thƣởng ngoạn thông qua các hoạt động vui
chơi giải trí và du lịch có qui mô và loại hình phù hợp với đặc tính của vùng;
+ Mang lại lợi ích và phúc lợi cho cộng đồng địa phƣơng thông qua việc
cung cấp các sản phẩm tự nhiên, nhƣ lâm sản, hải sản và dịch vụ (nhƣ nƣớc sạch
hoặc thu nhập từ các loại hình du lịch bền vững).
Việc sắp xếp một khu BTTN vào một phân hạng nhất định cần căn cứ vào
mục tiêu quản lý chủ đạo của khu BTTN đó.
Hệ thống phân hạng các khu BTTN của IUCN không có ý định đặt ra những
tiêu chuẩn hoặc làm hình mẫu chính xác để áp dụng ở tất cả các quốc gia, tên các
khu BTTN có thể thay đổi tuỳ từng quốc gia. Các khu BTTN đƣợc thành lập trƣớc
tiên để đáp ứng các yêu cầu của địa phƣơng và quốc gia, sau đó đƣợc “đặt tên” và
gắn với các phân hạng của IUCN căn cứ vào mục tiêu quản lý.
Nhƣ vậy, hệ thống phân loại của IUCN đã đƣợc cập nhật những quan điểm
hiện đại về vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học là kết hợp bảo tồn và sử dụng bền vững
tài nguyên đa dạng sinh học. Mặt khác hệ thống phân chia này đã bao trùm đƣợc tất
cả các loại hình bảo tồn ở các vùng địa sinh học khác nhau trên thế giới, với nhiều
loại hệ sinh thái khác nhau. Đây là hệ thống phân chia đã đƣợc nhiều nƣớc áp dụng
theo các mức độ khác nhau để bảo vệ tài nguyên đa dạng sinh học của mỗi nƣớc.
(3) Hệ thống các khu BTTN của một số nước vùng Đông Nam Á
Đông Nam Á hiện có 1.119 khu bảo vệ với tổng diện tích hơn 52 triệu ha.

38
147
4
212
164
1.119

Diện tích
(1000 ha)
121,2
3.258
23.300
3.208
5.483
3.200
2.704,1
2,2
8.774
2.198,7
52.249,1

Tỷ lệ (%)

VQG

20,0
18,0
11,9
13,9
16,7

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

12

* Thái Lan: hệ thống các khu bảo tồn cũng đã đƣợc thiết lập và mở rộng theo
nhiều giai đoạn, năm 1999, Thái Lan có 5 hạng khu bảo tồn, với 212 khu, bao gồm:
75 Vƣờn Quốc gia; 67khu Công viên Rừng; 48 khu Bảo tồn loài; 21 Vƣờn Quốc
Gia Biển; 1 khu vực cấm săn bắn.

các nƣớc đã đề cập. Do sự khác nhau về vị trí địa sinh học, các hệ sinh thái đa dạng,
phong phú về thành phần loài sinh vật, mặt khác các mối đe dọa cũng rất lớn nên hệ
thống phân hạng các KBT chi tiết hơn. Các khu bảo tồn biển đã đƣợc chú ý và xếp
thành hạng riêng trong hệ thống các KBT. Các khu bảo vệ nằm trong hệ thống rừng
sản xuất đã đƣợc chú trọng, nhằm bảo vệ tốt hơn các hệ sinh thái, các loài cũng nhƣ
nguồn gen tự nhiên của mỗi quốc gia.
Nhƣ vậy, hệ thống các KBT tại các nƣớc khu vực Đông Nam Á đƣợc
phân chia không thống nhất, tuy nhiên qua số liệu trên cho thấy, các nƣớc đều
có hạng: VQG, khu bảo tồn loài, khu dữ trữ thiên nhiên. Đây là những loại
hình bảo tồn quan trọng nhằm bảo tồn tốt hơn tài nguyên đa dạng sinh học của
mỗi nƣớc.
(4) Các loại hình BTTN khác
Hệ thống phân hạng năm 1978 của IUCN bao gồm Khu dự trữ sinh quyển và
Khu di sản thiên nhiên thế giới (Phân hạng IX và X). Tuy nhiên, cũng nhƣ các khu
RAMSAR và Công viên ASEAN, đây không phải là những phân hạng khu BTTN
mà là những danh hiệu khu vực và quốc tế. Vì vậy, hệ thống phân hạng 1994 của
IUCN không bao gồm những khu này. Tuy nhiên những khu này đƣợc ghi nhận
trong Danh sách của Liên hợp quốc và các ấn phẩm phù hợp khác của IUCN.
Khu Dự trữ sinh quyển thế giới

- Việc IUCN xây dựng và công bố hệ thống phân hạng các KBT đã và đang
đƣợc nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng. Tuy hình thức áp dụng hệ thống này ở
mỗi quốc gia có khác nhau, nhƣng đều có chung một mục đích là bảo tồn và phát
triển bền vững tài nguyên đa dạng sinh học, nâng cao nhận thức về bảo tồn, gắn với
việc phát triển kinh tế - xã hội và an ninh quốc phòng.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

/>

14

1.3. Tình hình nghiên cứu về khu hệ thực vật và bảo tồn ở Việt Nam
1.3.1. Tình hình nghiên cứu về khu hệ thực vật ở Việt Nam
(1) Thảm thực vật
Ở Việt Nam, Chevalier (1918) là ngƣời đầu tiên đã đƣa ra một bảng phân
loại thảm thực vật rừng Bắc bộ Việt Nam (đây đƣợc xem là bảng phân loại thảm
thực vật rừng nhiệt đới Châu Á đầu tiên trên thế giới). Theo bảng phân loại này,
rừng ở Miền bắc Việt Nam đƣợc chia thành 10 kiểu [4].
Maurand (1943) nghiên cứu về thảm thực vật Đông Dƣơng đã chia thảm
thực vật Đông Dƣơng làm 3 vùng: Bắc Đông Dƣơng, Nam Đông Dƣơng và vùng
trung gian, đồng thời ông đã chia ra 8 kiểu quần lạc trong các vùng [23].
Trần Ngũ Phƣơng (1970) đƣa ra bảng phân loại rừng ở Miền bắc Việt Nam,
chia thành 3 đai lớn theo độ cao: đai rừng nhiệt đới mƣa mùa; đai rừng á nhiệt đới
mƣa mùa; đai rừng á nhiệt đới mƣa mùa núi cao [26].
Thái Văn Trừng (1970) đã đƣa ra 5 kiểu quần lạc lớn (quần lạc thân gỗ kín
tán; quần lạc thân gỗ thƣa; quần lạc thân cỏ kín rậm; quần lạc thân c

[35].
Phan Kế Lộc (1985) dựa trên bảng phân loại của UNESCO 1973, cũng đã