Cung Oán Ngâm Khúc là một bi khúc về nỗi lòng của Nguyễn Gia Thiều (1741-1798). Ôn Như Hầu
Nguyễn Gia Thiều đã mượn lời cung nữ để ví thân mình qua 356 câu thơ vừa thất ngôn vừa lục bát, dàn
trải một tâm lý thao thức,một nội tâm oằn oại như lời tự thán cho chính mình,giữa một xã hội mà tiên sinh
sống và gánh chịu, không nói nên lời. Đọc hai chữ cung oán ta thấy được nỗi ngậm ngùi của cung tần mỹ
nữ mà mỗi khi được tiến cử vào cung vua,có phải đó là ơn sủng hạnh phúc hay là một hiến dâng. Mà sự
hiến dâng đó có được trọng đãi dài lâu hay chỉ một cuộc giải quyết nhất thời của đấng quân vương và rồi
đây hóa thân kiếp đời chim lồng cá chậu ở cửu trùng ? Âu đó là thân phận ray rứt của Ôn Như Hầu tiên
sinh.Cho nên người cung nữ mang nặng tâm tư hờn oán vì bị chối bỏ tài sắc mà không được hưởng ơn
mưa móc,nhiều cung nhân ôm nỗi đau viết ra lời cung oán,hoặc các nhà thơ đặt ra lời cung oán,muợn lời
cung nữ mà tỷ nghĩ thân phận mình nhất là các công thần cùng một nỗi niềm tương tợ như cung tần,nói
lên sự oán hờn đối xử vua tôi,một tình đời chua cay tục vị nếm mùi tân khổ,nghĩ đến cái thân phận phù
thế mà đau đớn lòng:
Khóc vì nỗi đau sự thế
Ai bày trò bãi bể nương dâu*
Đó là vấn đề thuộc phạm trù triết học nhân sinh,thuộc vũ trụ quan,vũ trụ hiện hữu như thế nào, đó là
chuyện của con người và của mỗi một con người.Tâm trạng đau đớn và uất nghẹn chính là thảm kịch nội
tại. Ôn tiên sinh gắn bó tâm trạng mình trong tâm trạng cung phi là một tâm trạng phản kháng nội tại giữa
người với người,từ chỗ tự trách phận mình hẩm hiu bị lu mờ trước long nhan hay do sự sắp xếp của
những tay cận thần dùng thủ đọan trù dập hoặc đặt điều xấu tốt,rồi biến mình trong cái vũ trụ cô đơn,bản
thể đắm chìm trong thế giới biệt lập đó là tâm tư của cung nữ là tâm tư của Nguyễn tiên sinh.Người tự
cho mình như Khuất Nguyên nước Sở ngày xưa,có tài mà không trọng tài,ngược lại còn đem lòng dèm
pha,bôi bác,miệt thị đi tới lãng quên từ những thương mong đó đem lại sự phẩn uất nội tại và được cởi
trói tâm thức qua một vai trò tha nhân khác nói lên nỗi đắng cay thân phận làm người.Tuy nhiên sự oán ở
đây là sự oán của chính mình,oán để xoa dịu tâm thức vị tha,hợp lẽ tu thân xữ thế đạo luân thường.Cung
oán là niềm đau thầm kín,oán mà không giận(oán nhi bất nộ) oán mà vẫn giữ được lòng trung trinh với
đạo vua tôi, để hưng khởi cho chính mình.Cái “khả dỉ hưng”nói lên cái hưng-khởi-chí-khí của chính mình
mà hiện hữu với hữu thể đưa lại trạng thái tâm linh,dù có được bao che,phong gấm rũ là cũng như
Nguyễn Gia Thiều tiên sinh,tài sắc văn võ kiêm toàn mà quân vương có đoái hoài cho chăng? Hay vua đã
lãng quên mình? Đó là nghi vấn nội tại đối với tiên sinh:
Tài sắc đã vang lừng trong nước
Bướm ong càng xao xác ngoài hiên

Bừng con mắt dậy thấy mình tay không
Sân đào lý giâm hồng man mác
Nên đỉnh chung nguyệt gác mơ màng
Cánh buồm bể hoạn thênh thang
Cái phong ba khéo cợt phường lợi danh
Cuộc đời chỉ làm bằng những sự đã rồi,cung nữ cũng như sự đã rồi của an bài định mệnh và cái gì đã rồi
là hiện hữu u-buồn,hiện hữu cô-tịch;mất tương quan thì không còn gì để cứu vãng được nữa.Con người
có một ý thức về số mệnh về thân phận chung để thấy rằng không còn đợi gì được ở nơi cuộc đời,nơi
cung cấm,không còn mong đợi và tự thân trở nên vô ngôn giữa cuộc đời này.
Vì đâu nên nỗi dở dang
Nghĩ mình,mình lại thêm thương nỗi mình !
Câu thơ thứ nhất là tất cả tuyệt vọng đang được nói ra về tất cả giới hạn liên kết của hiện hữu nầy.Con
người sống trong một thế giới cách biệt cho nên không có cách gì mơ về trong cái thương mong,trong cái
thủy chung của mình đối với đời;con người sống trong cuộc đời có giới hạn,một cuộc đời toàn cả biên
giới “L’homme vis dans un monde de propriétés determines…un monde de limites”(J.Wahl).Tất cả thực
trạng ấy làm con người hết hy vọng ở cõi đời này.
Ôn Như Hầu đánh giá cuộc đời qua cung phi là một bản thể cá nhân “đóng kín” và luôn luôn được coi
như có giới hạn,đó là cảnh đời cách biệt.Chính mình; Ôn Như Hầu cũng đang cách biệt giữa chủ quan và
khách quan thì còn mong chi sự đoái hoài.Ta còn cách ta,còn ngậm hờn với cả chính ta thì làm sao gần
gủi với tha nhân! Giữa ta và ta có một ngăn cách vô hình,xa lạ giữa ta và tha nhân thì làm sao có được sự
tương thông.Cuộc đời đã hư nát hết thảy;vì con người như Rilke thấy:”cách biệt với tha nhân và cách biệt
với chính mình”(trong Élégie) cõi thế là vậy đó; là biệt thị là bôi bát là tha oán!
Câu thứ hai là nghĩ vế thân phận, đã bị trôi giạt đã bị lãng quên giữa cô phòng,một thế giới không còn chủ
đích thì tìm đâu cho ra chủ đích của tình yêu ? Liên kết bằng tình yêu thương trong cái nhìn hiện hữu của
Ôn Như Hầu nhưng không thể hiện hữu với cuộc đời;do đấy nỗi buồn biến thành nỗi buồn ai oán,thiếu sự
yêu thương sủng ái, đó cũng là lý do đưa cung nữ trở về với hoài niệm”thuở ấy” mà đứng trước với thực
tại,thương khóc vay mướn chi bằng nghĩ đến mình mà thương mình.”Tình” là những bản thể trong ấy,
ngay cả cuộc đời là sự biến đổi kinh hoàng mà tất cả đã mất hết để trở thành con số không mà chỉ còn
ngậm ngùi ”Ai bày trò bãi bể,nương dâu”(câu 58).
Đổi thay của cuộc đời là đổi thay luôn ý nghĩa hiện hữu, đấy là sự thật của cuộc đời không ai còn chối cải

Đối tượng cũng như bản thể được qui về trong một cái nhìn tương quan sự vật,một cái nhìn so sánh sự vật
và từ cái nhìn đó làm sáng tỏ một tâm trạng của vũ trụ tâm hồn và đối tượng được hòa với sự vật biến cải
thành ngôn từ và qui về thành tâm trạng :
Hoàng hôn thôi lại hôn hoàng
Nguyệt hoa thôi lại thêm buồn nguyệt hoa
Buồn vì nỗi nguyệt tà ai trọng ?
Buồn vì điều hoa rụng ai nhìn ?
Tình buồn cảnh lại vô duyên
Tình trong cảnh ấy,cảnh bên tình nầy
Con người vượt thoát ra khỏi băn khoăn bi đát,không còn chua xót với nỗi đau đoạn trường,ai oán mà trở
về với thiên nhiên,lấy thiên nhiên làm nguồn an ủi cho chính mình,lấy sự nhàn hạ,phong lưu tiêu sái làm
chí thú,ngâm phong vịnh nguyệt làm thích. Đấy là con người mơ về vũ trụ để khám phá một vũ trụ phong
phú đầy tâm thức cho chính mình; đó là thế giới nội tâm mà mình hằng sống và tha thiết nhận sống để
thấy được nỗi lòng mình qua cung nữ. Đó là điều thương mong của Ôn Như Hầu.
Và đó cũng là chủ thể đối tượng mà chủ thể tìm thấy mình trong lòng đối tượng;một gắn bó giữa chủ thể
và khách quan một gắn bó tế nhị và sâu xa có thể nói là tha thiết hơn bao giờ.Nhờ đó mà con người thấy
được tâm trạng và hình ảnh qua Cung Oán Ngâm Khúc của Nguyễn Gia Thiều Ôn Như Hầu.
Lạnh lùng nào thấy ủ ê
Khi bi thương sực nức hè lạc hoa


“Nức hè lạc hoa” chính là hoa vũ trũ. Đó là vũ trụ giới mơ về,hướng về cái của mình,trong cái nhìn tương
giao hội ngộ giữa cung nữ với công hầu;giữa hai thể ấy gặp nhau cùng một tâm trạng được khám phá để
được gần nhau,hòa trong nhau trên một bình diện hiện hữu và con người trong cuộc đời của Ôn Như Hầu
tiên sinh như Descartes nói: ”Je pense,donc je suis” con người là tâm trạng tưởng nhớ mơ về,dù rằng
Nguyễn tiên sinh không nói “mơ về” nhưng trong tâm thức của tiên sinh đã mơ về đã hoài vọng, đó là vũ
trụ hiện hữu của mình trong cuộc đời.Tuy mượn nhân vật để thay thế mình nói lên nỗi oan mà thể hiện
được cả hai (un être-a-deux) chung sống với nhau trong cùng một thế giới. Đúng như Marleau Ponty nói:
“Trong tư tưởng của tôi và tư tưởng của người chỉ là một tế bào,tư tưởng và tình cảm vướng vít vào nhau
trong một biến trình” cho nên trong đau thương hay trong nỗi oan cũng có cái sung sướng của đau thương

chữ oán là gì mới sáng tác lên những giòng thơ tâm huyết như thế; với tác giả Cung Oán Ngâm Khúc ,oán
như để thấy mình còn cung nữ oán là cảm nhận được sự cô liêu,trống vắng xuất phát tự tiền thân; tất sẽ
không còn oán,có chăng chỉ là ca ngâm vang vọng với nội tâm mà thôi!
Ôn Như Hầu Nguyễn Gia Thiều hiểu điều đó hơn ai hết.Vì người thấm nhuần đạo lý làm người một cách
thấu đáo mới gắn mình vào cung oán ngâm khúc như nỗi lòng.”Người làm quan là để thi hành điều nghĩa
chứ đạo thì chẳng thi hành được “(Khổng Tử) thiết nghĩ đó là nhân sinh quan của Ôn tiên sinh ./.