CHUYÊN ĐỀ ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN ĐẠI CƯƠNG PHẦN BÀI
TẬP BỨC XẠ NHIỆT
Thực hiện: Nhóm Địa - Trường PTVC Việt Bắc
I.

PHẦN MỞ ĐẦU

Trái đất tham gia vào nhiều loại vận động trong vũ trụ nhưng có hai vận động
chính ảnh hưởng trực tiếp đến các hiện tượng địa lí trên trái đất, đó là vận động
tự quay quanh trục của Trái Đất và quay quanh mặt trời.
Giải được các bài toán về tính các ngày mặt trời lên thiên đỉnh, tính góc nhập xạ
của các vĩ độ, cho thấy tác dụng to lớn trong việc khắc sâu kiến thức và những
kỹ năng vận dụng kiến thức của học sinh để giải thích các hệ quả tạo ra bởi các
chuyển động này.
Qua việc nắm vững cách tính nà còn giúp học sinh phân tích được mối quan hệ
nhân quả giữa các hiện tượng tự nhiên, nhận xét và giải thích được những
nguyên nhân của các hệ quả, các sơ đồ, hình vẽ liên quan đến hai chuyển động
của trái đất quanh Mặt Trời trong SGK và các tài liệu khác.

II. BÀI TẬP TÍNH GÓC NHẬP XẠ,
THỜI GIAN MẶT TRỜI MỌC VÀ LẶN
1. Các khái niệm và công thức
1.1. Tính góc nhập xạ lúc Mặt trời lên cao nhất trong ngày (lúc 12 giờ trưa)
a. Khái niệm công thức
- Góc nhập xạ là góc tạo bởi tia sáng Mặt trời với bề mặt đất.
* Trường hợp 1: ϕ ≥ δ
- Với bán cầu mùa hạ: ho =

90 0 − ϕ + δ

- Với bán cầu mùa đông: ho =

Tính góc nhập xạ lúc 12 giờ trưa ngày đông chí và hạ chí tại 70 0B và 700N.
Cho nhận xét.
Bài 3:
Ngày 22/6 tại điểm A có góc nhập xạ là 48 030’ và điểm B có góc nhập xạ
là 250. Hãy xác định vĩ độ của hai điểm A và B.
Bài 4:
Góc nhập xạ ngày 22/6 và ngày 22/12 tại vĩ độ 20 0B; 200N; 400B; 200N;
600B; 600N. Vẽ đồ thị biểu diễn sự thay đổi của góc nhập xạ theo vĩ độ và cho
nhận xét.
Bài 5:
Xác định vĩ độ của điểm A, biết ngày 22/6 góc nhập xạ tại điểm đó là
47030’.
2


1.2. Tính góc nhập xạ vào thời điểm bất kỳ trong ngày
a. Công thức
- Bán cầu mùa hạ:
Sin h0 = sin ϕ sin δ + cos ϕ cos δ cos θ
Trong đó: ϕ là vĩ độ địa lí của nơi cần tính, δ là góc lệch Mặt trời, θ là góc
giờ.
Góc giờ θ là thời gian (12h - t) đổi ra độ, trong đó t là thời điểm cần tính
góc nhập xạ.
Ví dụ: Tính góc nhập xạ lúc 11h vào ngày 3/8 tại vĩ độ 35020’B, cho biết độ
lệch mặt trời là 12016’.
Cách giải:
Xác định góc giờ θ : 12h- - 11h = 1 giờ, vậy θ = 150.
Áp dụng công thức: sin h0 = sin ϕ + cos δ cos θ
Ta có sin h0 = sin35020’sin 12016’ + cos35020’cos12016’cos 150
Vậy h0 = 63014’18”

Ví dụ: cos θ = 0  θ = 90  t = 6 giờ
- Thời gian ban ngày = 2t = 12 giờ
- Thời điểm Mặt Trời mọc = 12 giờ - t = 6

h

- Thời điểm Mặt Trời lặn = 12 giờ + t = 18

h
0

Ví dụ: Tính thời điểm Mặt Trời mọc và lặn vào ngày 22/6 tại vĩ độ 35 B.
Cách giải:
Áp dụng công thức: cos θ = -tg ϕ tg δ
0

0

cos θ = - tg35 tg23 27’.
θ = 10704’55”

 t = 7 giờ 10 phút 44 giây.
h

m

s

- Thời điểm Mặt Trời mọc = 12 giờ - 7 giờ 10 phút 44 giây = 4 49 16 .
h


0

Xác định thời điêm Mặt Trời mọc và lặn tại vĩ độ 15 B, 30 B ngày 22/6.
Bài 5:
0

0

Tính thời gian ban ngày và thời gian ban đêm tại vĩ độ 40 B và 40 N vào
0

ngày 4/5, biết góc lệch Mặt Trời là 15 46’.
1.4. Tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh.
a. Công thức.
* Trường hợp ở bán cầu Bắc.
N=

ar cos[

cos(90 0 − ϕ A ) 93
* ] +1
45
cos 66 0 33'
2

Trong đó: N là số ngày Mặt Trời di chuyên biểu kiến từ điểm A lên chí
tuyến Bắc; ϕ A là vĩ độ điểm A.
- Ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh lần 1 = 22/6 – N
- Ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh lần 2 = 22/6 + N


ar cos[

cos(90 0 − 20 0 ) 93
* ] +1
45
cos 66 0 33'
= 32 ngày.
2

- Ngày mặt trời lên thiên đỉnh lần 1: từ 22/6 lùi lại 32 ngày sẽ là ngày 21/5.
- Ngày mặt trời lên thiên đỉnh lần 2: từ 22/6 thêm 32 ngày sẽ là ngày 24/7.
b. Bài tập áp dụng
Bài 1:
Hãy cho biết ngày nào trong năm thì Mặt Trời lên thiên đỉnh tại vĩ độ
0

20 B?
Bài 2:
0

0

Tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh tại 10 B và 22 B. Cho nhận xét.
Bài 3:
Hãy cho biết ngày 30/5 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở vĩ độ nào?
Bài 4:
0

Tại vĩ tuyến 17 N, Mặt Trời sẽ lên thiên đỉnh vào những ngày nào trong

nhận xét.
Bài 3:
0

h

Tính góc nhập xạ ở vĩ độ 35 B vào ngày 1/8 lúc 10 giờ thực của Mặt Trời,
0

biết độ lệch của Mặt Trời là 18 13’.
Bài 4:
0

0

0

Tính thời điểm Mặt Trời mọc, lặn tại các vĩ độ 20 B; 40 B; 60 B vào ngày
0

17/1 biết độ lệch của Mặt Trời là 21 .
Bài 5:
0
Tính so le ngày đêm ở Leeningrat (Sant – Pêtecbua) vời ϕ = 60 B vào các

ngày 22/6, 22/12.
Bài 6:
0

0


Chí Minh vĩ độ 10 40’B;
Tính góc nhập xạ tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh khi mặt trời lên
thiên đỉnh ở Huế.
b. Xác định phạm vi trên Trái Đất mà Mặt Trời không lặn, không mọc
trong ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Huế.
Bài 9:
Xác định vĩ độ của điểm A khi biết độ dài thời gian ban ngày tại A ngày
22/6 là 14 giờ.
Bài 10:
0

0

Hãy tính thời gian Mặt Trời mọc, lặn tại vĩ độ 55 30’B và 55 30’N vào
0
ngày 1/11, biết góc lệch Mặt Trời là – góc lệch Mặt Trời δ = 14 58’.

8


III. ĐÁP ÁN
1. Các khái niệm và công thức
1.1. Tính góc nhập xạ lúc Mặt trời lên cao nhất trong ngày (lúc 12 giờ trưa)
Bài 1:
0

Ngày 22/6: 87 35’
0


Bài 4:
Ngày 22/6
0
0
20 B: 86 33’

Ngày 22/12
0
0
20 B: 46 33’

0

0

40 B: 26 33’

0

0

0

60 B: 6 33’

0

0

20 N: 86 33’

0

0

0

60 N: 06 33’

0

60 N: 53 27’

Bài 5:
0

Vĩ độ điểm A: 65 57’B
1.2. Tính góc nhập xạ vào thời điểm bất kỳ trong ngày.
Bài 1:
0

Góc nhập xạ: 37 22’.
Bài 2:
0

Góc nhập xạ: 61 21’.
Bài 3:
0

Góc nhập xạ: 45 50’.
Bài 4:


h

m

s

Tại 35 B: Mặt Trời mọc : 5 16 14 ; lặn 18 43 46
Tại 65 B: Mặt Trời mọc : 3 37 50 ; lặn 20 22 10
Bài 2:
So le ngày đêm: 6 giờ 51 phút 20 giây
Bài 3:
Ngày 22/6:

Thời gian ban ngày: 13 giờ 33 phút 22 giây

10


Thời gian ban đêm: 10 giờ 26 phút 38 giây

Ngày 22/12: Thời gian ban ngày: 10 giờ 26 phút 38 giây
Thời gian ban đêm: 13 giờ 33 phút 22 giây
Bài 4:
0

h

0


Tại 40 N:

Thời gian ban ngày là 10 giờ 10 phút 22 giây

Thời gian ban đêm là 13 giờ 49 phút 38 giây
1.4. Tính ngày mặt trời lên thiên đỉnh.
Bài 1:
Mặt trời lên thiên đỉnh lần 1: 21/5; lần 2: 24/7
Bài 2:
TT

Vĩ độ

1
2

10 B
0
22 B

0

Ngày mặt trời lên thiên đỉnh
Lần 1
Lần 2
16/4
28/2
1/6
13/7


0

Ngày 22/6: 87 35’
0

Ngày 22/12: 45 31’
0

Ngày 21/3 và 23/9: 68 58’
Bài 2:
Tại bán cầu Bắc
Vĩ độ

0

30 B

0

60
0
83 27’
0
60
0
36 33’

15 B
Ngày
21/3

0

75 B

0

30
0
53 27’
0
30
0
6 33’

0

15
0
38 27’
0
15
-

Các vĩ độ bán cầu Nam kết quả ngược lại.
Bài 3:
0

Góc nhập xạ: 58 33’24”
Bài 4:
TT

m
s
7 15 10
16 44 50
h
m
s
h
m
s
8 46 41
15 13 19

Bài 5:
h

m

s

So le ngày đêm ngày 22/6: 12 59 16
h

m

s

So le ngày đêm ngày 22/12: - 12 59 16

13


0

b. Góc nhập xạ
Ngày 22/12
0

0

0

0

10 57’08”B: 79 52’02”.
11 46’30”B: 78 13’30”.
0

0

12 58’20”B : 77 01’40”.
0

0

16 36’30”B: 75 23’30”.
Ngày 22/6
0

0



TP. Hồ chí Minh: 84 14’
b. Xác định phạm vi
0

Từ 73 34’B đến cực Bắc: Mặt trời không lặn
0

Từ 73 34’N đến cực Nam: Mặt trời không mọc
Bài 9:
0

Vĩ độ 30 49’23”B
Bài 10:
0

- Tại 55 30’B:
h

m

s

h

m

s

h