ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
------
NIÊN LUẬN
HÌNH ẢNH ĐẤT NƯỚC RONG “DI CẢO THƠ” CỦA CHẾ LAN VIÊN
Giáo viên hướng dẫn : PGS.TS. Nguyễn Bá Thành
Sinh viên thực hiện : Nguyễn Duy Tụ
Lớp : Văn K46
Hà Nội, 11-2003
1
PHẦN MỞ ĐẦU
Suốt đời mình , Chế Lan Viên đã sống cho đất nước, cho thơ. Suy
nghĩ, trăn trở về Tổ quốc là một niềm say mê lớn của Chế Lan Viên. Và
ông đã thực hiện một phần không nhỏ những suy nghĩ, trăn trở ấy qua
thơ - một niềm say mê lớn khác của đời mình. Từ đây, Chế Lan Viên đã
để lại cho chúng ta một di sản lớn : những bài thơ ông viết về đất nước.
Nếu nói rằng nhận thức là một quá trình thì điều đó hoàn toàn đúng
đối với hình ảnh đất nước trong thơ Chế Lan Viên. Là một nhà thơ với
phong cách suy tưởng, Chế Lan Viên luôn để cho những suy tưởng in
dấu ấn đậm nét trong thơ mình. Ông cũng là một người suy tưởng nhiều
về đất nước. Đất nước trong quá khứ, hiện tại, tương lai, đất nước với
lịch sử, tư thế, vận mệnh luôn là điều khiến Chế Lan Viên băn khoăn,
trăn trở. Trải qua quá trình trưởng thành của nhà thơ, đất nước trong cái
nhìn luôn mới mẻ cũng có nhiều đổi khác.
Trước cách mạng tháng Tám, trong thơ Chế Lan Viên đất nước
chưa được nhận thức một cách rõ ràng. Ông đã đi từ chỗ phiêu lưu trong
bộ ba thế giới “Bãi tha ma - cái tôi - Vũ trụ”, “làm bóng ma thời sờ
soạng đêm mơ” (Điêu tàn) đến chỗ trở về Cõi ta, leo lên những Đài thơ,
Tháp Nghĩ của riêng mình với tham vọng sẽ có một tầm nhìn xa rộng đủ
để lí giải tất cả mọi điều (Vàng sao), nhưng cuối cùng “Cửa vẫn đóng và

“Ôi Tổ quốc, ta yêu như máu thịt
Như mẹ như cha, như vợ như chồng
Ôi Tổ quốc, nếu cần, ta chết.
Cho mỗi ngôi nhà, ngọn núi con sông …”
(Sao chiến thắng)
Tình yêu Tổ quốc của Chế Lan Viên bắt đầu từ lòng tự hào rất hồn
nhiên, trong sáng. Khi miền Bắc được giải phóng hoàn toàn sau chiến
dịch Điện Biên Phủ, bước vào giai đoạn hồi sinh thì cũng là lúc hồn thơ
Chế Lan Viên vừa hồi xuân sau những ngày “lột xác”. Cuộc gặp gỡ ấy
3
trở thành một duyên may, làm hừng lên trong thơ Chế Lan Viên vẻ đẹp
diễm lệ của non sông, đem lại cho đất nước vẻ tươi sáng, trong trẻo đến
vô ngần :
“Tâm hồn tôi khi Tổ quốc soi vào
Thấy ngàn núi trăm sông diễm lệ
Con ngọc trai đêm hè đáy bể
Uống thuỷ triều bông sáng hạt châu”
(Chim lượn trăm vòng - ánh sáng và phù sa)
Đất nước sau nhứng năm tháng tăm tối đau thương giờ đây đã thực
sự bừng sáng, vươn mình sống dậy trong buổi bình minh của lịch sử.
“Khắp Trung Châu những xóm làng thoát khổ
Hết đêm rồi, đời lật giở sang trang”
Chế Lan Viên đã không giấu niềm tự hào của mình khi đứng trước
Tổ quốc tươi đẹp đang hồi sinh từng ngày. Có thể nói âm hưởng chủ đạo
của thơ Chế Lan Viên viết về đất nước ở giai đoạn này là âm hưởng trữ
tình, ngợi ca. Nhưng khi cả nước bước vào cuộc kháng chiến chống đế
quốc Mỹ thì âm hưởng thơ đã chuyển hẳn từ trữ tình đằm thắm sang tính
chất anh hùng ca rõ nét. Đất nước ở vào một tình thế cam go hơn bao giờ
hết khi phải đối mặt với một tên đế quốc sừng sỏ vào loại mạnh nhất thời
đại. Lúc này, ngay cả thiên nhiên trong thơ Chế Lan Viên cũng không

Cho tôi sinh giữa những ngày diệt Mỹ
Vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ
Bên những dũng sĩ đuổi xe tăng ngoài đồng
và hạ trực thăng rơi”.
(Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng).
Cảm hứng anh hùng, cảm hứng dân tộc đã nâng thơ Chế Lan Viên
lên một tầm vóc mới. thơ ông đã cất lên những bản anh hùng ca bất hủ về
những năm tháng hào hùng của một dân tộc anh hùng.
Viết về đất nước, Chế Lan Viên không bao giờ nguôi quên những
nỗi đau. Ngay cả ở đây, những âm hưởng bi hùng trong thơ ông vẫn
5
không mất đi. Nỗi đau Tổ quốc bị chia cắt lúc nào cũng canh cánh trong
lòng, làm ông nhức nhối, đau thương :
“Cho tôi nghe tiếng kêu gào thấu ruột.
Tiếng đau thương người dở mái kêu trời.
Tiếng đồng chí gọi nhân dân. Tiéng thét
Tiếng trẻ cào chảy máu cả vành nôi”.
Nỗi đau thương trong lòng ông đã làm bùng lên một niềm khát
khao cháy bỏng :
“Ôi ! Tôi yêu đất Bắc bởi miền Nam
Bởi cháy ruột trông một ngày thống nhất
Thấy quân thù đền tội trước nhân dân”
Bài hát đau thương trong thơ Chế Lan Viên cũng là những khúc ai
ca bi tráng. Đó là những vần thơ hào hùng, mãnh liệt, sôi nổi. Nhưng
càng về sau, cái nhìn của ông đối với đất nước càng hướng về chiều sâu,
hướng về truyền thống lịch sử để lí giải và nhận chân những xu hướng
vận động tất yếu của dân tộc. Chất suy tưởng ngày càng bộc lộ rõ nét
trong những vần thơ Chế Lan Viên khi ông ngày càng đi sâu vào tâm hồn
mình và hồn dân tộc. Mạch vận động ấy sẽ còn tiếp diễn đến “Di cảo
thơ”, ở đó Chế Lan Viên sẽ nhìn dân tộc, nhìn đất nước ở nhiều điểm

những tâm sự còn giấu kín của mình.
2. Nhận thức hoàn toàn mới mẻ về đất nước :
“Anh là tháp Bay-on bốn mặt
Giấu đi ba, còn lại đấy là anh
Chỉ mặt đó mà nghìn tròn cưới khóc
Làm đau ba mặt kia trong cõi ẩn hình”
Đó là bài thơ Chế Lan Viên viết vào mùa bệnh 1988, trong những
phút giây còn tỉnh táo sau cùng của cuộc đời một nhà thơ. Một ván bài
đã được lật ngửa. Người ta hiểu rằng Chế Lan Viên đã viết để phơi bày
ba mặt còn lại trong cõi ẩn hình của lòng mình. Có người cho rằng Chế
Lan Viên đã là một người cơ hội khi giấu đi ba mặt tháp Bay-on - nghĩa
7
là thơ ông không thật. Nhưng không nên nhìn một chiều như thế. Cái
chung, cái ta suốt ba chục năm cách mạng có phần lấn át cái riêng, cái
tôi. Đó là cuộc sống. Chế Lan Viên cũng như bao nhiêu người Việt Nam
khác phải đáp ứng đòi hỏi của thời đại theo cái lí của lịch sử. Mọi người
trong đó có Chế Lan Viên đã tự nguyện hiến thân cho sự tồn vong của
đất nước này. Thơ ông cũng vậy.
“Giữa hai con người, con người cá nhân và con người xã hội, ông
chọn con người xã hội với trách nhiệm công dân cao cả; giữa hai mặt
siêu hình và hiện thực, ông chọn mặt thứ hai ; giữa thơ hướng ngoại và
thơ hướng nội, ông chọn mặt thứ nhất ; giữa đau khổ và niềm vui, ông
chọn niềm vui ; giữa bè cao và bè trầm, ông chọn bè cao để hát bài ca
cách mạng” (8). Chế Lan Viên đã không chỉ giấu mình với mọi người,
mà còn giấu mình với chính bản thân mình. Ông đã ghìm nén con người
cá nhân của mình lại, hướng ra cuộc đời rộng lớn, cất lên những tiếng hát
hào hùng, hoà mình vào khí thế xung phong của dân tộc.
Nhưng đó là một chuyện của một thời khác.
Chế Lan Viên viết đa số những bài thơ trong “Di cảo thơ” vào
những ngày cuối đời. Tất nhiên chẳng ai nghĩ rằng thơ làm lúc cao tuổi

đất nước bước ra khỏi chiến tranh cũng là lúc cả dân tộc bước vào một
giai đoạn mới đầy biến động, nhiều quan điểm, cách nhìn thay đổi ghe
gớm, nhiều giá trị đảo lộn, phức tạp, hiển nhiên là những suy nghĩ, cảm
xúc con người cũng không thể giản đơn. Đối với Chế Lan Viên - một nhà
thơ đã trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử dân tộc, bây giờ đối mặt với
hiện thực cuộc sống đổi thay như thế, suy nghĩ, cảm xúc lại càng không
thể giản đơn.
Nếu như trước kia Chế Lan Viên nói về đất nước bằng những tráng
ca, những khúc bi hùng, những khẩu lệnh, những tiếng thét phẫn nộ của
một cộng đồng, một dân tộc, giờ đây, ông dùng một giọng thơ không
kém mạnh mẽ nhưng sâu lắng hơn, trầm tĩnh hơn, ngày càng nghiêng
nhiều về suy tưởng. Đó là con đường mà Chế Lan Viên đã đi ngày càng
sâu hơn, đối diện với tâm hồn mình, đối diện với ba mặt tháp Bay-on còn
9
lại của mình, tự chất vấn mình và tự trả lời những chất vấn đó. Từ đây,
Chế Lan Viên hiện lên trong thơ mình chân thực hơn bao giờ hết. Và đất
nước hiện lên trong thơ Chế Lan Viên cũng chân thực hơn bao giờ hết.
Chưa bao giờ thơ Chế Lan Viên giàu có, cao rộng minh triết thấm
đẫm tình người, tình đời như ở “Di cảo thơ”. Càng đến gần cái chết, thơ
ông viết càng hay, càng bớt đi chất chính luận, càng thêm cảm xúc và
sâu lắng. Đất nước đi vào đó chưa trang sức gì, vẫn còn mang trên mình
bụi bặm của cuộc sống, tươi rói màu sắc của đời thường, không có gì
phải che giấu cả.
3. Đất nước trong những kí ức về chiến tranh :
Chế Lan Viên đã đi qua và trải nghiệm những cuộc chiến tranh
khốc liệt nhất của dân tộc trong thế kỉ XX. Ông có nhiều bài thơ viết về
chiến tranh với âm hưởng đau thương và hào hùng. Đó cũng là những
đặc điểm cơ bản của thơ Chế Lan Viên khi viết về đất nước. Nhưng khi
đứng giữa cuộc chiến tranh để nói về nó, giữa đau khổ và niềm vui, ông
chọn niềm vui, giữa đau thương và hào hùng, ông nói nhiều hơn về cái